بازرگان، دولت موقت و شروع چالش نهادی در ساخت قدرت

چالشی که بنیان آن در دولت موقت گذاشته و البته تا حدودی به دلیل شرایط خاص انقلابی، چندان جدی گرفته نشد، تعدد مدیریت و تفرقه مدیریت در جریان بعد از پیروزی و در مرحله اول اداره انقلاب و حکومت بود که در دست سه مقام رسمی مشخص و چند مقام غیر رسمی قرار گرفت. سه مقام رسمی، اول رهبری انقلاب، دوم شورای انقلاب که جانشین مجلس شورا و ناظر بر دولت می باشد و بلاخره خود دولت که به عنوان مجری تصمیمات و برنامه و مسئول کلی جریان ها و حوادث و جواب دهنده مسائل شناخته شده است.

تحلیل جامعه شناختی شعارهای اعتراضات اخیر و نتایج حاصل از آن

با بررسی شعارها میتوان فهمید که دلیل اعتراضات چیست؟ماهیت اعتراضات چیست؟آیا اعتراضات اصلاح طلبانه است یا انقلابی؟ معترضان چه چیزی را نمیخواهند و چه چیزی را میخواهند؟ ارزشها و ضد ارزشها در نظر معترضان چیست؟ شرایط مطلوب و آرمانی از نظر معترضان چیست؟ جنبش در چه مرحله ای قرار دارد و چه مسیری را طی میکند؟ و حتی کاستی ها و نیازهای یک جنبش را نیز از طریق تحلیل شعارهای آن میتوان شناخت‌.

دروغ و دروغ گرایی ویژگی منحصربفرد نظام های توتالیتر و مطلقه

دروغ و ‌دروغ پردازی درنظام توتالیتر مبتنی بر ایدئولوژی مقدس، بسیار فراتر از نوع دروغ پردازی سایر ایدئولوژی ها، خواهدبود. نظام های توتالیتر مقدس، به واسطه اینکه حفظ قدرت و عمل به آموزهای خود را حقیقت مطلق می دانند از تمامی ابزارهای لازم برای حفظ دروغ خود و کتمان حقیقت از مردم استفاده می کنند. بدین جهت است که وارونه جلوه دادن واقعیت ها و رواج دروغ، در این گونه نظام ها امری رایج و معمول جلوه می کند.

اسلام تمام شد، نوبت ایران رسیده است!

تقابل حکومت اسلامی جدید با هرگونه گرایش به ملی‌گرایی، صرفا یک واکنش به باستان‌گرایی افراطی پهلوی نبود. بغض و کینه اسلام‌گرایان انقلابی حتی ملی‌گرایانی نظیر مصدق را نیز هدف می‌گرفت، چرا که رویای «امت اسلامی» از همان زمان در سر حاکمان جدید وجود داشت. همان رویایی که باعث شد «سپاه پاسداران انقلاب اسلامی» هرگز پسوند «ایران» به خود نگیرد تا پیشاپیش اعلام شود: مرزهای اسلام‌گرایی شیعی قرار نیست به این کشور محدود بماند.

جنگ کثیف و خون‌های پاک

ادبیات امروز سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به گفتمان آن روز نظامیان آرژانتینی بی‌شباهت نیست. شاید حتی ملهم از آن باشد. سرکوب معترضان و قرار دادن آن‌ها در ردیف تخریب‌کنندگان اموال عمومی با ابزار پروپاگاندای صدا و سیما، هدف قرار دادن هواپیمای مسافربری با شلیک (به زعم خودشان اشتباه) پدافند هوایی سپاه با انگیزه تهدید منافع آمریکا در منطقه و … همه در تعریف ابزار لازم برای برقراری «نظم اجتماعی» و کاهش «تهدیدات خارجی» می‌گنجد.

جمعیت و مصادره جریان سیاسی مسلط

بسیاری معتقد بودند که حضورشان در تشییع جنازه سردار سلیمانی جنبه میهنی و همگانی دارد و معنای آن را نمی‌توان و نباید به نفع حمایت از جریان سیاسی مسلط ضرب کرد. فارغ از دیدگاه‌های ما، حضور جمعیت، بی‌تفاوت نیست. جمعیت چیزی ورای دیدگاه‌ها و نظرگاه تک‌تک آدم‌هاست.

ترور سلیمانی و شکاف‌های اجتماعی

واکنش‌ها به ترور قاسم سلیمانی در عراق توسط پنتاگون، جدا از موضع ما درباره تروریستی بودن یا نبودن آن، بار دیگر شکاف و نقار موجود در جامعه ایران را به روشنی هرچه تمام تر آشکار و عیان کرد. دوقطبی نمایان شده در پس و بعد از این رخداد تاریخی، که پس از سرکوب شدید اعتراضات آبان ماه روی داد، شایسته بررسی جامعه‌شناسانه است تا برای درمان آن راهی اندیشیده شود.

ایران در شوک: عصر پساسردار

از دیروز تا به حال، همه را نگران دیده‌ام و بیمناک از آینده‌ای که جنگ در افق آن خودنمایی می‌کند. مقامات هر دو کشور می‌کوشند نشان دهند دنبال جنگ نیستند، اما از راهبرد «نه جنگ و نه مذاکره» در چارچوب تلاش برای انتقامی که یک نماینده مجلس آن‌را «فقط انتقام» بدون تمایل به جنگ خوانده، مردم بوی جنگ حس می‌کنند. هر تصمیمی که در فردای آن جنگی در بگیرد که زیرساخت‌ها و امکانات تمدنی این کشور را ویران کند، سرمایه نمادین و اجتماعی حاصل از زندگی و شهادت سردار را نابود خواهد کرد.

نیک رفتاری پیامبر (ص) با دشمنان سرسخت

هنگام فتح مکّه او سخت نگران آیندۀ خویش بود. پس به خانۀ خویش پناه برده و در را بسته بود. چون پیامبر وارد مکّه شد، سهیل بن عمرو کسی را نزد پسرش عبدالله فرستاد تا از پیامبر برای او امان بخواهد. از قول او نقل شده است که من سخت در وحشت به سر می بردم، زیرا هیچ کس به اندازۀ من دربارۀ محمد و یارانش بدی نکرده بود.

دام هفتم

وقتی به وضعیت امروزمان می‌نگریم، گویی همین قصه مقابل چشمان‌مان قرار می‌گیرد. حکومت به اقسام شرارت‌ها مبادرت می‌ورزد و جامعه را پی خود می‌کشد تا در لحظه نهایی او را نیز در گودال خشم و نفرت و انتقام گرفتار سازد. یاد آور دیالوگی در فیلم: «اگر او را بکشی او برنده می‌شود.» خوب که به نشانه‌های رفتاری و گفتاری دقت کنیم، در می‌یابیم خواب آشفته‌تری برای‌مان دیده‌اند.

نئولیبرالیسم در ایران، افسانه یا واقعیت؟

تظاهرات دانشجویی شانزده آذر امسال و بالابردن یک شعار از سوی دانشجویان در مخالفت با نئولیبرالیسم با موجی از مخالفت – به طور عمده در خارج از کشور – مواجه شد. به این بهانه «چپ» مورد حملات بسیاری قرار گرفت. عده ای از این منتقدین گفته اند و نوشته اند که موضوع مبارزه با نئولیبرالیسم نه تنها غیرواقعی و در بهترین حالت کپی برداری از دیگر کشورهاست، بلکه باعث می شود که مبارزه با حکومت ایران به سایه برود و طرح چنین خواسته هایی حتی به نفع حکومت تمام می شود.

نامجو و هیچکس: دو نگاه متفاوت هنری به آبان ۹۸؛ مرثیه شکست و خطابه رزم

این دو اثر، که با استقبال مخاطبان روبه‌رو شدند، در فرم و اجرای موسیقی و در زبان و ساخت و فرم شعر و نیز در برخورد با رخداد آبان ماه، بر بن‌مایه دو نگاه متفاوت اما موجود در جامعه و فرهنگ ما شکل گرفته‌اند. هدف این یادداشت نه ارزش‌گذاری این دو نگاه که بررسی آنهاست است بر تحلیل ساختاری شعر و موسیقی این دو اثر.

ظهور و بروز دوباره «سیاست خیابان» در اعتراضات بنزین

«سیاست‌های خیابانی» نامی بود که آصف بیات بر مجموعه‌ای گسترده از اعتراضات و نزاع‌های طبقه مزدبگیر و سایر گروه‌های در حاشیه در خاور میانه نهاد. به تعبیر او وجه مشخصه‌ی این سیاست از معنای «سیاسی» به طور کلی در این امر نهفته است که محرک آن نه دستگاه بوروکراسی احزاب و نه ایدئولوژی‌ها، بلکه «نیاز» است، نیاز به زیستی اجتماعی و «آبرومندانه».

چه باید کرد؟ سخنی با هموطنان عزیز ( ۲ )

نخستین گام برای انجام تغییر بنیادین در نظام سیاسی این است که این موضوع به مطالبه ای همگانی تبدیل شود و اکثریت قریب به اتفاق ما مردم خواهان این تغییر باشیم و به این نتیجه رسیده باشیم که بایستی چنین تغییری صورت پذیرد.بنظر میرسد این مطالبه امروز به میزان زیادی در ما به وجود آمده است اما همچنان لازمست هر یک از ما تلاش کنیم تا این مطالبه از طریق آگاهی بخشی فراگیرتر و عمیقتر شود.

بازخوانی صد سال تلاش ملی: ناامیدی

آتوسا افشین نوید شکستن‌ها دردناکند. شکستن‌ها اغلب با بغض و فریاد می‌آیند و به دنبال خود خشم و سوگواری می‌آورند. سوگواری برای مرگ خوشبختیی که انتظارش را می‌کشیدیم و خشم از آن شری که خوشبختی را زایل کرد و ماتم را به جایش نشاند. ما بعد از هر شکستن به زخم‌هایمان فکر می‌کنیم و می‌گوییم […]

شلیک به خود از پشت؛ انتخابات و بحران اصلاح‌طلبان

اصلاح‌طلبی بدون انتخابات معنا و مفهوم ندارد و بنابراین اصلاح‌طلبان با وجود انتقاداتی که به عملکرد شورای نگهبان و نظارت استصوابی دارند، در هر شرایطی چاره‌ای جز شرکت در انتخابات ندارند.

تأملات انتخاباتی؛ انتخابات و مردمسالاری

سخن از فلسفه و غایت انتخابات، غایبِ بزرگِ حوزه عمومی است که اگر به هر جهت برای دیگران مهم نباشد علاقمندان به دانش سیاست نمی توانند بدان توجه نکنند. اخلاق حرفه ای و وجدان علمیِ سیاست-پژوهشی طرح چنین پرسشی را نه اقتضا که الزام می کند؛

کارنامه چهل ساله مسئولین نشان از عدم استیفای حقوق مردم است

اینکه حاکمیت خود را سرپرست دین بداند، باعث می شود حقوق مردم گم شود چرا که گاهی مردم گمان می کنند چون حاکمیت خود را متصدی امر دین و حقوق جامعه می داند، اگر آنها اقدامی کردند باید به دنبال آنها حرکت کنند. این یک مساله جدی است که بایستی براساس یک اندیشه برتر مورد تحلیل قرار گیرد و اصلاح شود.

استبداد و حاکم مستبد

ماهیت و سرشت یک نظام استبدادی در حوزه های مختلف مربوط به زندگی مردم، به گونه ای طراحی و شگل می گیرد که سیستم استبدادی به صورت خودکار مانع از تحقق امر آزادی می گردد. نظام استبدادی با در اختیار داشتن تمامی حوزه ها سعی بر این دارد که از کوچکترین مسائلی که ممکن است بهانه ای برای آزادی فراهم آورد، غفلت نورزد.

گریز از دست پوپولیست‌ها؛ قابل توجه کاندیداهای مجلس و ریاست جمهوری ۱۴۰۰

پوپولیسم در عرصه اقتصاد از خطرناک‌ترین اشکال آن است. خیلی خطرناک است اگر پدیده‌های پیچیده‌ای نظیر تورم، رکود، معوقات بانکی، بیکاری و … با واژه‌های ساده توضیح داده شوند. آخر کار این گونه تحلیل‌ها هم راهکارشان چیزی شبیه «رضاشاه نانوای گران‌فروش را در تنور کرد تا گرانفروشی از میان برود» خواهد شد.

فراخوان نوشدارو

اندیشه‌ی مشروطیت، در کنار عوامل عینی، سازنده‌ی انقلاب مشروطه بود. مفاهیمِ زاده شده از همین گفتمان، دستمایه‌ی جبهه‌ی ملی در مبارزاتش بود. ایدئولوگ‌های مختلفی فضای ذهنی انقلاب ۵۷ را ساختند. در یک کلام، جنبش‌های بزرگ تاریخی که البته متأثر از چند علت هستند، با اندیشه‌های اندیشه‌ورزان، زبان می‌یابند. متفکرین “هارون” جوامع اند.

این گناه، از کیست؟

موضع فقه اسلامی را با تامل در این مثال میتوان فهمید: در نظر بگیرید مردی چند همسر گرفته و نتوانسته نیازهای عاطفی آنان را تامین کند و در اثر این کوتاهی، برخی از آن همسران به گناه افتاده و گرفتار رابطه حرام شده اند، در اینجا چه کسی گناهکار بوده و مقصر است؟

آلودگی موضوعی سیاسی است

آلودگی هوا یکی از مهمترین مسایل مهم در زندگی بسیاری از شهرنشینان در سراسر دنیا و نیز ایرانیان شده است. سازمان جهانی بهداشت براساس ارزیابی جدید خود در سال ۲۰۱۴، اعلام کرده‌ است که آلودگی هوا مهمترین عامل مرگ‌ومیر در جهان امروز است.

متافور و قدرت

قدرت‌ها، به‌منظور موجه جلوه دادن خود علاوه بر تطمیع و تهدید ناگزیر از چنگ انداختن به عنصر ایدئولوژی هستند و به همین خاطر دست به ساختن فضاهای مجازی و پر از ایهام می‌زنند تا خود را مشروع جلوه دهند. در متن پیش‌رو می‌خواهم رابطه بین متافور و قدرت را در این بازی کلان توضیح دهم.

آبان ٩٨؛ گفتگوی غارت و قناسه

آبان ٩٨ نشان داد که تشبیه زمستان ٩۶ به حمله صرع پر بیراه نبوده است. اری حمله صرع؛ همانطور بی مقدمه و بی محابا، چونان اتشی زیر خاکستر، ناپیدا اما گاه خروشان و نفیره کش، اتشی وابسته به بادو هوا و شاخه ها و خاکستر و دمای هوا و… اتشی چند علتی، اتشی که وقتی گرفت دیگر جرقه اول نه خود و نه هیچ کس به یاد نمی اورد میسوزد و میسوزاند هزار ان بار سخت تر از ان جرقه اولیه اش!

اعتراضات آبان ماه و اصلاح‌پذیری حکومت‌ها در گفت‌وگو با عباس عبدی/ رژیم شاه هم قابل «اصلاح» بود

به نظر عباس عبدی همه نظام‌های سیاسی اصلاح‌پذیرند و رای انقلابیون ایران در سال ۱۳۵۷ درباره اصلاح‌ناپذیری رژیم شاه نیز اشتباه بوده است. این انقلابی سابق بر این نکته تاکید می‌کند که «اشتباه» را نباید تکرار کرد. هم از این‌رو وی با اعتراضات شبه‌انقلابی دی ۹۶ و آبان ۹۸ همراهی نمی‌کند؛ اگرچه می‌گوید ادعای منتقدینش درباره همدلی‌اش با سرکوب معترضین، به کلی کذب و دروغ است و دلایلش را در رد مدعای آنان با قاطعیت مطرح می‌کند.

عدم امکان دستیابی به توسعه در جمهوری اسلامی

جمهوری اسلامی در ساختار حقوقی (قانون اساسی) و بیش از آن در ساختار حقیقی (سازمان ها و نهادها و عملکردهای آنها) خود مصداق بارز و عینی چنین حکومتی است که از همان ابتدا با معیار قرار دادن قرائتی خاص از دین اسلام و مذهب شیعه و با هدف تشکیل جامعه آرمانی براساس همین قرائت از اسلام اعمال و رفتار خود را توجیه کرده است.

دو نسخه از ناسیونالیسم ایرانی با فاصلۀ یک قرن: کنش و سکوت

ناسیونالیسم هم به تدریج از نحله ای در دستِ منتقدان قدرت به ابزاری برای سرکوب در دستِ قدرت بدل شد. اگر ناسیونالیسم عمدتاً در دوره پهلوی تلاش کرد که مقابل پان عربیسم ایستادگی کند و به همین دلیل شروع به برساختِ تاریخی کرد در دوران جمهوری اسلامی به ابزاری دولتی برای یکسان سازیِ گسترده و «ناشهروند سازی» تبدیل شد.

«گذار دموکراتیک» در بوته نقد

در ایران همیشه دولت و فعالیتهای آن پررنگ میشود و نقش جامعه مدنی چندان به نظر نمیآید. در تحلیل جنبش مشروطه یا دوم خرداد تحلیل چندانی در مورد جامعه مدنی و سپهر عمومی نمیبینیم. گرچه در وقایع هشتادوهشت، فعالیت جامعه مدنی آنقدر بارز بود که نظر همگان را به خود جلب می‌کرد.

انتخابِ «گفتگو»یی فرا-انتخاباتی

مسیر بازسازی دنیای مشترک انسانی و بازیابی «دوستی» مدنی، گذار الزامی از صندوق رأی نیست، بل‌که تمهید شرایط امکان یک «گفتگو»ی واقعی در سپهر سیاسی است. به این معنا که نقطهٔ ثقل گفتگوی واقعی، یعنی همراه با تنش و چالش مدنی، فراتر از میدان خالی باقی‌مانده از تیغ «نظارت استصوابی» خواهد رفت و در سراسر عرصهٔ اجتماعی توسط آراء عمومی بیان خواهد شد؛ یعنی «راه سومی» فراسوی سازش و خشونت.