دورانِ کرونا

در ایران که مسائل اساسی چون دموکراسی، وحدت دولت-ملت، رواداری، حقوق بشر و … هنوز حل نشده‌اند، عقب‌ماندگی و بحران‌های متعاقب کرونا، بسیار بیشتر خواهد بود. ممکن است ایران و کشورهای شبیه آن، دیگر موقعیتی برای پیشرفت و توسعه بدست نیاورند و برای همیشه به کشورهای حاشیه‌ای جهان پیشرفته تبدیل شوند.

پارادوکس‌های حامیان سیاست خارجی نظام

در زمان مداخله ایران در سوریه، یمن، عراق، لبنان و…گروهی معتقد بودند که ایران نباید در جنگ و کشتار دیگران شریک شود. اما حامیان می‌گفتند «سیاست جای این حرف‌های رمانتیک نیست. مسأله قدرت است. ایران دارد با تهدید شدنش مقابله می‌کند و این مرز استراتژیک ماست». اما به محض اینکه آمریکا و غرب از قدرت زورش علیه ایران استفاده می‌کند، دستگاه‌ها و گفتارها به سمت این حرف می‌روند که در حال ستم بر ما هستند. این دوگانگی باعث از بین رفتن حساسیت بسیاری از مردم نسبت به تحریم و قلدربازی‌های آمریکا شده است.

ویروس کرنا و مسئولیت اخلاقی ما در برابر خبر

فرهنگ عوام، فرهنگ شفاهی است، فرهنگ کتبی و یا تحقیقی نیست. فرهنگ شفاهی، فرهنگ دهان به دهان و سینه به سینه است. فرهنگ شفاهی، فرهنگ چند و چونی نیست، فرهنگ کی گفت، چی گفت است. فرهنگ شفاهی از تحقیق و پژوهش و جستجو کاملا تهی است. در فرهنگ شفاهی، رابطه انسان با واقعیت غیرمستقیم است. فرهنگ شفاهی توانایی رابطه مستقیم با واقعیت را ندارد.

پدر و پسران؛ روان شناسی اجتماعی شکست سیاسی

پس از انتخابات سال ۸۸، تضادهای سیاسی- اجتماعی پنهان در جامعه با مشارکت خیابانی نیروهای متضاد، بروز عینی یافت، بطوریکه در بخش عمده‌ای از نظم سابقِ حکمرانی اختلال ایجاد کرد. جایگاه نیروهای سیاسی تغییر پیدا کرد و باز تعریف شد. در میان مردم و خانواده‌ها نیز این شکاف‌ها و تغییرات انعکاس یافت تا جایی‌که تحولات چشمگیری در موضع گیری‌های سیاسی ایجاد شد.

واکاوی یکی از ارکان قانون اساسی

درباره پیشینه طرح موضوع ولایت فقیه، پژوهش‌هایی مشروح توسط صاحبنظران انجام شده و در اینجا نیازی به بازگویی آن نداریم. آنچه لازم است مورد توجه قرار گیرد این است که هنگام طرح آن در فاصله انتشار پیش‌نویس قانون اساسی تا زمان تصویب در مجلس خبرگان تدوین قانون اساسی در سال ۱۳۵۸ و حتی در یک دهه پس از آن تا زمان اصلاح آن در جریان بازنگری سال ۱۳۶۸، درباره تعریف و حدود و ثغور این مؤلفه مهم ساختار نظام سیاسی ایران پساانقلاب، هیچ‌گاه اجماع نظر وجود نداشته و از همین رو، اخلاف دیدگاه‌ها و تفسیرها درباره آن، همواره در کانون مباحثات موافقان و مخالفان قرار داشته است.

خانه‌های خود را قبله قرار دهید

متاسفانه، حاکمیت امنیتی، اجازه شکل‌گیری و رشد نهادهای مستقل را در جامعه ما نداده است. با این حال ما همواره توانسته‌ایم نمونه‌هایی جایگزین برای چنین نهادهایی فراهم کنیم. حلقه‌های دوستی، جمع‌های خانوادگی، گروه‌های کاری، فرهنگی، هنری، ورزشی، مذهبی، اندک تشکل‌های صنفی، کارگری، دانش‌جویی، حتی شوراها و انجمن‌های مدارس، همه و همه هسته‌های اجتماعی ما هستند که حتی در شرایط قرنطینه نیز به مدد شبکه‌های آنلاین ارتباط خود را با یکدیگر حفظ کرده‌اند.

گام سوم: سنجش پایبندی به قانون اساسی در کارنامه نظام

نظام جمهوری اسلامی تا چه اندازه به عمل به قانون اساسی‌اش پایبند است؟ پاسخ یا پاسخ‌هایی که به این پرسش داده شود، از سه جهت اهمیت دارد. نخست این که از طریق آن، ماهیت و کیفیت تضادها و تناقضات و مشکلات قانون اساسی کنونی بهتر آشکار می‌شود. دوم این که با برداشتن این گام، چه‌بسا دریابیم که بسیاری یا بخشی از انتقادات‌هایی که نسبت به قانون اساسی مطرح می‌شود نه به متن قانون، بلکه به نحوه اجرا یا عدم اجرای آن باز می‌گردد. و سوم این که اهمیت توجه به عرصه‌ای که در این یادداشت‌ها بدان پرداخته نمی‌شود، یعنی سازوکارهای اصلاح کردار و رفتار کارگزاران (مثل سازوکارهای حاکمیت شایسته‌سالاری یا سازوکارهای اجرایی نظارت عمومی) در پروژه اصلاح ساختاری نظام، آشکارتر می‌شود.

من عبرت نویسندگان هستم

مذهبی ها باید انصاف داشته باشند. فقط مساحت عرصه و اعیان مساجد در ایران را به عنوان برخورداری مذهبیون از زمین و محل تجمع محاسبه کنید. گاهی سه مسجد در یک خیابان کوچک قرار دارد. کمی از این امکانات باید در اختیار سایر گروه‌ها و تفکرات باشد. به گفته آقای مطهری اگر فیلسوفان نبودند و آن نقدها و خدشه‌ها را وارد نمی‌کردند متکلمان در همان بحث‌های قرن اول و دوم می‌ماندند.

«برابری» دیگر فقط مفهومی فلسفی-انتزاعی نیست!

در کشوری هستیم که در قیاس «رهاترین» برخورد را در مهار آفت داشته است، یعنی قرنطینه‌ای که از اول باید انجام می‌شد، رخ نداد: وقتی مشخص شد کرونا آمده اقدام لازم انجام نشد و به قم رفت -چه از طریق طلاب چینی یا کارگران چینی- و این شهر باید قرنطینه می‌شد. در ایام نوروز باید نیروی انتظامی از طریق اعلام جریمه و اعلام عمومی قرنطینه اجرا می‌شد باز هم این اقدام رخ نداد.

چه انتظاری از دین؟

حسن یوسفی اشکوری طرح موضوع پرسشِ «چه انتظاری از دین» و یا دقیق تر «از دین چه انتظاری می توان داشت؟»، پرسش از کارکرد دین و به عبارت دیگر پرسش از فایده و یا فواید دین برای آدمیزاد است. بالاخره هر پدیده ای از یک سو اگر فایده و کارکردی (فایده مادی و یا معنوی […]

بازنگری ۶۸: یک گام به پیش یا دوگام به عقب؟

شورای بازنگری قانون اساسی نه تنها خود بر اساس این مبنای مسلم مردم‌سالاری شکل‌نگرفت، بلکه با تصویب اصل یکصد و هفتاد و هفتم، راه شکل‌گیری مجلس مؤسسان منتخب مردم بر اساس رأی اکثریت شهروندان و حتی همه‌پرسی برای تغییر قانون اساسی به صورتی که در اصل پنجاه و نهم آمده بود را مسدود ساخت.

کرونا پنبه علم و تمدن و دمکراسی را زد!

این راست است و این که در این میان، به نظرم بهتر است متدینین، اعم از مسیحی و یهودی و مسلمان، به فکر اصلاح افکار خود و مردمان و جوانان باشند تا ایمانشان بر باد نرود، و البته اجازه دهند که عالمان و طبیبان و دانشگاهیان از یک طرف، و اقتصاددانان و سیاستمداران هم از طرف دیگر فکر کنند که باید در مقابل این مشکل چه کاری انجام دهند. آنها سختی های زیادی خواهند داشت اما یاد گرفته اند فکر کنند و تلاش کنند و مشکلات را حل کنند.

گام‌های مقدماتی نقد قانون اساسی

درست است که انقلاب بیش از هر چیز متأثر از رهبری دینی آن و روحانیون و تحصیل‌کردگان متدین انقلابی بود و اثرگذاری روشنفکران غیردینی که به مکاتبی همچون لیبرالیسم، ناسیونالیسم، سوسیالیسم یا کمونیسم تعلق فکری داشتند به بخش‌های کوچکی از جامعه محدود بود، اما نباید از اثر انتشار افکار و انتقادهای این طیف‌های فکری در آزادترین دوره حیات جمهموری اسلامی، غافل بود.

جدال بر سر منافع مردم یا منافع حکومت‌ها؟

بر خلاف سیاست‌مدارها، وظیفه روشنفکران تاکید بر منافع انسانی است. روشنفکری، پدیده‌ای است زاده عصر روشنگری، در هم تنیده با مدرنیته، اومانیسم و جهان‌وطنی. در تعهد روشنفکری، استدلال‌های ناسیونالیستی نمی‌توانند جایگاهی داشته باشند. نمی‌توان گفت «تحریم بد است چون من این وسط گیر افتاده‌ام»! کسی که موافق یا مخالف تحریم است، باید نسبت آن را با تمامی انسان‌ها بسنجد.

ایمان به یک زندگی پنهان

فریز به جنگ فراخوانده می‌شود. اما سوالی بزرگ پیش روی وجدان او گشوده می‌شود: آیا مشارکت در جنگی که ناحق است، درست است؟ او از جنگیدن سر باز می‌زند. خودش و خانواده‌اش به خیانت به وطن از سوی دیگران متهم می‌شوند. داستان موقعیتی سیاسی را پیش کشیده است: کدامیک اولویت دارند وطن یا وجدان اخلاقی؟ سوالی که در زمانه اکنون هم دوباره سروکله‌اش پیدا شده است.

جدید ترین ورودِ گروه فشار به عرصه شریعت !

اگر نظریه کارشناسی بر “شیوع بیماری” در صورت ارتباط با اجساد قربانیان باشد ، و یا به نقلی ؛ تهدید روزانه ۲۰ تا ۳۰ هزار لیتر ⁧ پساب کرونایی⁩ فقط در بهشت زهرا باشد ، و این نظریه کارشناسی مورد مخالفت عملی جمعی بظاهر دیندار شود ، معنایی غیر از “ظلم” به حقوق انسانیت نداشته ، و بلکه طبق آیه سوره آل عمران که در عبارت قبل بدان اشاره نمودیم ؛ “کفربه آیات الهی” است!!

مغالطه عبور از چپ‌گرایی؟

در مفهوم “سیاست قدرت”، وقتی از نفی و نقد یاد می‌کنید، باید بدیلی قدرت محور و دولت محور برای جانشینی وضع موجود، وجود داشته باشد. هر مبارزه سیاسی در کانتکس “سیاست قدرت”، باید بدیل خود را به جامعه‌ی هدف، و یا دستکم به مخاطبان خود معرفی کند. این وضع از دو حال خارج نیست، یا مبارزه سیاسی از ایده تهی است، و تنها تصرف قدرت سیاسی را در سر می‌پروراند، در این صورت کنش‌گر سیاسی با زبان آشکار جامعه را به “خودمرجعی” و خود “خودکامگی” می‌خواند.

خیابان‌های خالی و پر از تنش

شکل تازه، ‏هم کلافگی‌ها و زحمت‌هایِ بودن را دارد و هم احساسِ فقدان و ترسِ نبودن را. دلیل اصلی دهشتناکی خلوت شدن خیابانی شلوغ در شهرمان یا از دست دادن رابطه‌ای نزدیک هرچند پر دردسر، در این جمع‌آوری است؛ تجمیع آن چه باید باشد و آنچه نیست.

خدا «وجودی قانون‌مند» است

در منابر مذهبی فراوان درباره قداست قم و مصونیت آن از تمام بلایا داد سخن داده شده است. در واقع مداحان، نوحه‌خوان‌ها و روضه‌خوانها مبلّغ و مروج چنین سیمایی از قم بوده‌اند. اما منشأ این سیمای معصوم قم چیست؟ برخی روایات. این روایات را باید به لحاظ دلالت و سند به دقت مورد بررسی قرار داد.

امام علی(ع): هیچ زمامدارى را در جایگاه ربوبى ننشانید و او را مالک خود ندانید

پس، از گفتن حق، یا مشورت به عدالت و عدالت‌خواهى خوددارى مکنید، زیرا من خود را بالاتر از آن نمى‌دانم که خطا نکنم، و خود را ایمن از خطا نمى‌دانم، مگر این‌که خداوند مرا در کار نفس کفایت کند که او از من بدان توانمندتر است. و جز این نیست که من و شما فقط بندگان و مملوکان پروردگارى هستیم که جز او پروردگارى نیست.»

راه میان‌بُر؟

. مائو در سال‌های پایانی دهه ۱۹۵۰، سیاستی را ذیل عنوان «جهش بزرگ» یا «گام بزرگ به پیش» آغاز کرد تا از پس آن راه صدساله صنعتی‌شدن و رشد اقتصادی متکی بر کشاورزی را یک‌شبه بپیماید غافل از آنکه نمی‌توان بدون نیروی انسانی کارآزموده، تکنولوژی و تبادل جهانی گامی به‌پیش برداشت؛ نتیجه آنکه جهش بزرگ، به شکستی بزرگ انجامید و انبوهی از تلفات جانی و ضرر مالی را به کشور چین تحمیل کرد.

دیکتاتورها اعتیاد به دشمن تراشی دارند!

جباران بیمارانی هستند که بیماری‌شان در هیاهوی توده‌ها، برای خودشان و برای دیگران مخفی می‌ماند و به همین علت فرصت درمان نیز از آنها ستانده می‌شود!

از مردم، برای مردم

بدون آمار دقیق و تنها با اکتفا به تک و توک خرده روایت‌ها، می‌توان با تصاویر پخش شده از کشورهای دیگر نیز داستان مشابهی سر هم کرد: خانمی در چین به صورت دیگران تف می‌اندازد. دو نفر در آمریکا بر سر یک بسته دستمال کاغذی، به جان هم افتاده‌اند. از ژاپن تصاویری هولناک از جدال بر سر یک ماسک منتشر شده است. پس تفاوت «ما» با «آنها» در چیست؟ در وانمود کردن اینکه «همه جا وضع همین است» صدا و سیمای خودمان کم نمی‌گذارد.

امید در تاریکی

کسانی از این دست البته وجودشان خود “هدیه” ای است ؛ دنیا بدون این نوع نگرش آنان حتما معناهای سترگی را کمتر میداشت.

تاب آوری جامعه ایران پس از یک سال سخت؛ چرا عده زیادی از مردم در خانه نمی‌مانند و حتی به سفر رفتند و به توصیه‌ها توجه نکردند

در ارتباطات اجتماعی، وضعیتی برای جامعه مخاطب به وجود می آید که بدان، وضعیت انسداد کانال می گویند، انسداد کانال وضعیتی است که در آن، مخاطبان نسبت به منابع رسانه ای کاملا بی اعتماد شده و منبع خبر، کاملا بی اعتبار می شود، در این شرایط مخاطبان، هر آنچه را که خود تشخیص می دهند، عمل می کنند.

مرگ دورِهَم عروسی است

گفتار برآمده از جنگ به برامدن دوباره خود در افق‌های آینده ایران می‌نگرد. در این بازسازی، جایگاه انتخابات و دمکراسی را تنزل داده است. بر این خیال است که با این اقدام، نظامی قدرتمند و کارآمد خواهد ساخت. با قدرت‌های جهانی سخن خواهد گفت. قدرت منطقه‌ای خود را به فرصت‌های اقتصادی برای مردم تبدیل خواهد کرد و برای همیشه ثابت خواهد کرد چگونه می‌توان از منطق خودبسنده و سازگار برآمده از جنگ، همه مشکلات را حل کرد.

با “بعثت” چه کرده‌ایم؟!

عده ای بر این گمانند که پیامبر ، آورنده و ترویج کننده فقط “اخلاق” است ، لذا در این تفکر و مدرسه ، به شریعت و معرفت کم لطفی ها شده! گروه دیگری که اکثر اهل فکر و دین را تشکیل میدهند ، شریعت و احکام در بعثت سخن اول را دارد ولی “اخلاق” پر اهمیت تر شمرده میشود.

بحران در بحران و ریسکِ در جریان؛ آیا اوج بحران کرونای ایران، پیش روست؟

برخلاف بحران هایی مانند زلزله و حتی سیل که نمایان و واضح هستند، منشاء بحران مشهود است، بحران کرونا خاموش و خزنده است. چنانکه اشاره کردم ممکن است ناقل و عامل انتقال بیماری خود از این مهم ناآگاه باشد. همچنین عامل اصلی یعنی ویروس مشاهده نمی شود و این برای انبوه طبقات پایین اجتماعی که تمرکز یادداشت با محوریت آنهاست، نکته بسیار مهمی است.

محکم و متشابه در قانون اساسی

محکمات و متشابهات تنها اختصاص به قرآن ندارد و متون دیگر نیز مشمول این ارزیابی هستند. چنانکه مشاهده می‌کنیم دو ادیب، دو شرح متفاوت از یک غزل واحد از حافظ ارائه می‌کنند. حتی متون فلسفی را نیز می‌توان این‌گونه سنجش کرد؛ به‌عنوان مثال می‌بینیم مک‌اینتایر و فارابی دو خوانش متفاوت از ارسطو ارائه می‌کنند؛ متن واحد و تأویل‌های متفاوت.

قدرت مطلق غیرپاسخگو و اختناق، باعث فروپاشی و انقلاب است

در جامعه‌ای که مطابق اصل دوم قانون اساسی جمهوری اسلامی «بر پایه کرامت و ارزش والای انسان و آزادی توأم با مسئولیت او در برابر خداوند و تأمین همبستگی ملی بنا شده است»، هرکسی برای ترویج و اجرای ارزش‌ها، باید از گذرگاهی بنام «قانون» عبورکند و منادیان ارزش‌ها هم به جای این که تلاش کنند همه افراد مانند آنها فکر یا عمل نمایند باید سعی کنند همه افراد به اندازه آنها به ارزش ها علاقه مند شوند.