سایت خبری تحلیلی کلمهhidden pichidden pichidden pichidden pichidden pic
  • صفحه اصلی
  • » گرانی بی‌سابقه کاغذ، راه نفس ناشران و روزنامه‌داران را بسته/ بی‌مهری با یار مهرب...
» تیراژ 500 نسخه‌ای کتاب و 2000 نسخه‌ای روزنامه‌ها؛ علائم بحران در اقتصاد نشر

گرانی بی‌سابقه کاغذ، راه نفس ناشران و روزنامه‌داران را بسته/ بی‌مهری با یار مهربان

چکیده :گرانی و تورم تنها دامن مواد خوراکی را نگرفته. آشفتگی های اقتصادی ناشی از سوء مدیریت در کشور، صنعت چاپ و نشر را هم با بحران رو به رو کرده و موجب گرانی کاغذ، پایین آمدن باورنکردنی تیراژ کتاب و مطبوعات و بحران در حوزه نشر شده است. تیراژ 500 نسخه ای کتاب، تیراژ 2000 نسخه ای مطبوعات و توقف تولید و نشر کتاب، همگی نشانه های بحرانی است که کمترین پیامد آن، خروج کتاب از سبد مصرفی خانوارها و سقوط بیش از پیش نرخ مطالعه در کشور است. آیا کسی در این وانفسای اقتصادی به فکر فرهنگ این مرز و بوم هست؟...


کلمه – گروه اجتماعی: بحران اقتصادی کشور بدتر از آن چیزی است که به نظر می رسد. گرانی و تورم تنها دامن مواد خوراکی و کالاهای مصرفی خانوارها را نگرفته است. در سایه آشفتگی های گسترده این روزها در اقتصاد کشور که ناشی از سوء مدیریت چند ساله دولت و متحدانش در دیگر نهادهای حکومت است، صنعت چاپ ایران هم با بحران رو به رو شده و به تبع آن، بازار نشر کتاب و مطبوعات هم با بحران رو به رو شده است.

به گزارش کلمه، بسیاری از چاپخانه ها در آستانه تعطیلی قرار گرفته و برخی هم تغییر کاربری داده اند. علاوه بر آن کتابفروشی های زیادی هم به تعطیلی و تغییر شغل فکر می کنند. به این فهرست، باید بخش عمده ای از ناشران را هم افزود که ناگزیر از توقف روند تولید و چاپ کتاب و در مواردی تعطیلی کتابفروشی های خود شده اند. مطبوعات کشور و تمام مشاغل دیگری که با “کاغذ” سر و کار دارند هم به همین منوال، وضعیتی بحرانی دارند.

تا اسفندماه یک ناشر بخش خصوصی، هر بند کاغذ را می توانست با کمتر از 30 هزار تومان بخرد. این رقم ماه گذشته به حدود 50 هزار تومان رسید و آخرین رقم را امروز احمد نثاری مدیر انتشارات امیرکبیر اعلام کرده که گفته است: کاغذ 50 هزار تومانی یک ماه قبل را امروز به سختی با 75 هزار تومان خریداری می‌کنیم.

اینها همه در حالی است که این روزها ناشران با سختگیرانه ترین رفتارها از سوی دولت و وزارت ارشاد هم مواجه اند و سانسور و ممیزی در این حوزه، بیش از هر زمان دیگری به مانعی پیش پای اهالی کتاب تبدیل شده است؛ تا جایی که برخی از تولیدکنندگان آثار قلمی و فرهنگی مجبور به انصراف از انتشار اثر خود شده اند و برخی دیگر راههای دیگری را برای انتشار آنها به دور از تیغ سانسور برگزیده اند.

گزارش کلمه درباره تشدید سختگیری‌ها در حوزه ممیزی کتاب و الگوهای مقاومت در برابر سانسور دولتی را در اینجا بخوانید

با این حال هیچ فشار و ضربه ای به اندازه فشار اقتصادی نفس گیر فعلی نمی تواند فرهنگ مکتوب کشور را زمین بزند و جامعه و به ویژه نسل جدید را از کتاب و مطبوعات محروم کند.

اما مشکل چیست؟

مشکل خرید کاغذ کالای اساسی صنعت نشر است که این روزها مثل بسیاری از کالاهای دیگر در کشور کیمیا شده و تهیه آن به معضلی بزرگ برای ناشران، روزنامه ها و فعالان فرهنگ و مطبوعاتی ایران و … تبدیل شده است. مشکلی که با نوسانات قیمت طلا و ارز و به موازات آن تحریم های بین المللی، بازار کاغذ را هم تحت شعاع قرار داده و به دلیل آنکه ایران در کنار لیست بلندبالای واردات صادرکننده کاغذ هم هست، تحریم ها و گرانی ارز و به تبع آنها افزایش نرخ کاغذ تا جایی پیش رفته که امروز بسیاری از ناشران و چاپخانه ها از تغییر کاربری، تعطیلی و سقوط و بلاتکلیفی خبر می دهند.

این بحران، نشریات و روزنامه های بخش خصوصی را هم دربرگرفته که ممکن است در ادامه مسیر، آنها هم به کاهش پرسنل، صفحات روزنامه، تیراژ، کیفیت کاغذ و مطالب بیندیشند.

بهار نیوز در این باره به نقل از يك مدير چاپخانه تهران كه در زمينه چاپ روزنامه‌ها فعاليت دارد، نوشته است: روزنامه‌هاي سراسري و حتي اسم و رسم دار كشور در حال حاضر با تيراژهايي بين ۲۰۰۰ تا ۷۰۰۰ نسخه! به چاپ مي‌رسند كه آمار بسيار خجالت‌آوري است. وضعيت روزنامه‌هاي محلي استان‌ها از اين هم بدتر است و ما روزنامه‌هايي داريم كه هر شب با 1000 نسخه به زير چاپ مي‌روند! در حال حاضر اگر روزنامه‌اي بتواند هرشب 10000 نسخه چاپ داشته باشد شاهكار كرده و جزو روزنامه‌هاي پر تيراژ محسوب مي‌شود!

به گفته اين مدير قديمي صنعت‌چاپ، در حاليكه در دهه‌هاي گذشته ميانگين تيراژ روزنامه‌ها بالغ بر سي هزار نسخه بود مطمئنم اگر آماري صحيح از وضعيت فعلي تيراژ روزنامه‌هاي در حال انتشار  (به جز دو سه روزنامه ارزان قيمت دولتي مثل همشهري، جام‌جم  و ايران) داده شود اين ميانگين به سه‌هزار (يعني يك دهم گذشته) نيز نمي‌رسد!

در این میان فقط دولتی ها هستند که به دلیل آنکه به خاطر وجود ارزهای دولتی در اختیارشان هنوز طعم گرانی را نچشیده اند، با وعده های تو خالی تنها نظاره گر سقوط دیگر بخش ها هستند.

در این باره احمد فروزیده، رئیس انجمن حمایت از توسعه صنعت چاپ و مدیر مجتمع چاپی 128، با هشدار نسبت به مشکلات موجود در این صنعت از نقش بحران بالا رفتن قیمت کاغذ سخن گفته و اشاره کرده که این صنعت با مشکلات جدی دست به گریبان است.

در همین زمینه نادر قدیانی رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران نیز با اشاره به پائین آمدن تولید، به دلایل مختلفی مثل افزایش قیمت کاغذ و هزینه‌های کار، میزان فروش و درآمد کتاب‌فروشی‌ها به ایلنا گفته است که بسیاری از کتاب‌فروشی‌ها دچار مشکل اقتصادی هستند و به تعطیلی و تغییر شغل فکر می‌کنند.

روند افزایش قیمت کاغذ تقریبا از ابتدای سال جاری آغاز شد و در عرض چهار ماه گذشته، قیمت کاغذ بیش از دو برابر شده است. این وضعیت، بهای فیلم و زینک و لیتوگرافی و … را هم تحت الشعاع قرار داده است.

احمد نثاری مدیر انتشارات امیرکبیر با ابراز نگرانی از افزایش شدید بهای کاغذ در ماه‌های اخیر، می گوید: ظرف یک ماه گذشته قیمت برخی از انواع کاغذ تقریباً دو برابر شده و این تبعات بدی داشته است؛ ما ناچار شده‌ایم از میان 100 عنوان کتابی که تولید کرده بودیم و آماده انتشار بود، تعدادی را گلچین کنیم و تنها حدود 30 تا 50 عنوان را به دست چاپ بساریم… ما حدود دو هفته قبل 100 عنوان کتاب آماده چاپ کردیم و بعد از اینکه آنها را به چاپخانه فرستادیم، گفتند با این مبلغ که برای کاغذتان پرداخت کرده‌اید، ما می‌توانیم 30 تا 50 عنوان از کتاب‌هایتان را چاپ کنیم.

اعظم کیان افراز، مدیر انتشارات «افراز» در این زمینه با ابراز تاسف از بلاتکلیفی ناشران در زمینه کاغذ و کمبود این کالای اساسی برای صنعت نشر، این سوال را مطرح کرده که: آیا واقعاً منطقی است که منِ ناشر یک کتاب 100 صفحه ‌ای را 5000 تومان بفروشم؟ از آن طرف اگر ما کتاب را به قیمت دو ماه پیش به خریدار عرضه کنیم، حتی پول کاغذمان را هم درنمی‌آوریم. دولت، معاونت فرهنگی وزارت ارشاد، اتحادیه ناشران و همه کسانی که دست اندرکار این مسئله هستند، باید در این زمینه راه حلی داشته باشند.

وعده هایی که مثل همیشه محقق نشد

در این میان وعده های پیاپی مبنی بر کاهش قیمت کاغذ در بازار تاکنون محقق نشده است. واردات کاغذ با ارز دولتی از جمله وعده هایی بود که اردیبهشت ماه به نقل از وزیر فرهنگ و ارشاد دولت احمدی نژاد داده شد. وی اعلام کرد هماهنگی‌های لازم با وزیر صنعت، معدن و تجارت صورت گرفته تا علاوه بر رفع مشکل گرانی کاغذ از طریق واردات با ارز مرجع و دولتی، کارخانجات تولیدی در داخل کشور هم تقویت شوند تا بخشی از کاغذ از طریق تولیدات داخلی تامین شود.

پس از آن وزیر صنعت، معدن و تجارت هم به میدان آمد و وعده کرد که مشکل قیمت بالای کاغذ در بازار با راه اندازی دو کارخانه جدید و تسهیل واردات آن به زودی حل می شود. وعده هایی که محقق نشد تا مشکل تامین کاغذ در میان پاسکاری های دولتی به فراموشی سپرده شود.

وزیر فرهنگ و ارشاد که با اشاره به وضعیت نابسامان بازار کاغذ و اعلام اینکه دولت با تشکیل جلساتی برای حل مشکل گرانی کاغذ چاره اندیشی کرده، از اختصاص ارز برای واردات این محصول و کاهش قیمت کاغذ خبر داده بود و همپای او، معاونش بهمن دری نیز بر وعده حل مشکل بازار کاغذ تاکید کرده بود، در اواسط تیر ماه با شانه خالی کردن از این مسوولیت، توپ را به زمین وزارت صنعت، معدن و تجارت انداختند و تداوم گرانی ها را متوجه وزارت صنعت و معدن و تجارت دانستند. در این میان نامه نگاری تعداد زیادی از ناشران و فعالان مطبوعات در خصوص این بحران نیز تاکنون بی نتیجه مانده است.

اگر می خواهید از آشفتگی بازار کاغذ بیشتر بدانید، بهتر است به توصیه مدیر انتشارات افراز سری به بازار ظهیرالاسلام بزنید و ببینید چه وضعیتی برقرار است؛ او می گوید: یک روز می‌گویند کاغذ نیست به خاطر اینکه دولت می‌خواهد به ناشران ارز با نرخ مصوب دولت را بدهد که بتوانند کاغذ مورد نیازشان را تامین می‌کنند، یک روز آن را تا مرز 60 هزار تومان بالا می‌برند و این وسط تنها ناشران بلاتکلیف‌اند.

این ناشر از بدقولی دولت که قرار بوده برای جلوگیری از افزایش قیمت برخی کالاها که به صورت ناگهانی افزایش قیمت پیدا کردند، اقدامی انجام دهد سخن به میان می آورد و خواستار رسیدگی به وضعیت این حوزه می شود.

او که با خبرگزاری مهر گفت و گو کرده، با انتقاد از افزایش ناگهانی و بی‌رویه بهای کاغذ در بازار، به نایاب شدن آن و همچنین بلاتکلیفی ناشران اشاره کرده و گفته است: تا حدود 6 ماه قبل یعنی دی ماه، ما هر بند کاغذ 70 گرمی اندونزی را حدود 25 هزار تومان می‌خریدیم، اما با نوساناتی که در بهای ارز و طلا به وجود آمد، بهای این کاغذ به 40 هزار تومان رسید. وی همچنین از نایاب شدن همین کاغذهای اندونزیایی خبر داده و افزوده: تا حدود یک ماه پیش قیمت همین نوع کاغذ (تحریر 70 گرمی اندونزی) به مرز 60 هزار تومان رسید و تازه همین نوع کاغذ هم در بازار کمیاب است.

کاغذ هم نایاب شد

براساس گزارش های رسمی از جمله آمار گمرک، 80 درصد کاغذ مورد نیاز کشور از طریق واردات تامین می شود و آخرین برآوردها نشان می دهد ایران به صورت سالیانه یک میلیون تن کاغذ مصرف می کند که در این میان کشورهای روسیه، چین، اندونزی و کره جنوبی و آلمان اصلی ترین کشورهای صادرکننده کاغذ به ایران به شمار می روند. البته آلمان به دلیل کیفیت بالای محصول و گرانی کالا از سالها قبل از لیست واردات حذف شد، هرچند زینک و مرکب آلمانی هم چنان وارد و در صنعت چاپ ایران استفاده می شود.

این در حالی است که با توجه به عملکرد دولت، حمایت نشدن از سرمایه گذاران این حوزه و نیز با وجود کشورهایی مثل چین و ترکیه، کارهای تولیدی در داخل تقریبآ تعطیل شده و امروزه در سایه گرانی و کمبود کاغذ با بحران تولید مواجهیم. چنانچه فروزنده به ایلنا توضیح می دهد: امروز در سایه مشکلات این حوزه، کشور قادر به تامین نیاز خود نبوده و به دلیل اینکه سرمایه‌گذاری در صنعت چاپ ایران توجیه اقتصادی ندارد، سرمایه‌گذاران هم میلی برای فعالیت در این زمینه ندارند. به گونه ای که طبق اعلام خبرگزاری ها حدود ۷۵ کارخانه با ظرفیت تولید ۷۵۰ هزار تن کاغذ در کشور ایجاد شده که فقط ۵۰۰ هزار تن آن فعال است و تولید کاغذ در حوزه داخلی تنها 20 درصد از احتیاجات کشور را برطرف می‌کند! که باید به مشکلات تولیدکنندگان این حوزه به مواردی همچون فرسودگی ماشین آلات و ناتوانی در تولید با ظرفیت بالا و کیفیت چاپ، کمبود مواد اولیه به علت نبود نقدینگی لازم، عدم امکان دریافت تسهیلات به دلیل داشتن معوقات بانکی و نیز زیان ده بودن آنها اشاره کرد.

معافیت مالیاتی، وعده ای که در میان شعارها گم شد

اینها اما همه مشکلات صنعت چاپ کشور نیست و دولت در کنار بسیاری از محدودیت ها و مشکلات، رنج دیگری هم به این صنعت تحمیل کرده که در نهایت به تعطیلی کتابفروشی ها منجر شده و یا آنها را در آستانه تعطیلی قرار داده است. از جمله این مشکلات، مساله مالیات است؛ در حالی که قرار بوده کتابفروشی ها هم مشمول معافیت های مالیاتی شوند، اما دولت در اقدامی عجیب، کلمه کتابفروشی را در لایحه اصلاحیه از قانون حذف کرده است.

به گفته رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران، در سال‌های گذشته نامه‌نگاری‌ها و پی‌گیری‌های زیادی برای اجرایی شدن معافیت مالیاتی کتاب‌فروشان انجام شده و در نهایت رئیس دولت برای اجرای این طرح به وزیر اقتصاد و دارایی دستور داده، اما هنوز خبری از اجرایی شدن شدن آن نیست.

وی افزوده که تا سه سال پیش، ناشران شامل بند “ج” بحث مالیات بر درآمد بودند. مشمولین این بند حتی در صورت ارائه اظهارنامه مالیاتی سفید، شامل معافیت کامل مالیاتی می‌شدند. با تغییر قانون از آن زمان، ناشران در بند “ب” این قانون گنجانده شده‌اند. اعضای این بند، برای برخورداری از معافیت مالیاتی، باید ریز فعالیت‌های اقتصادی خود در قالب دفاتر قانونی ارائه دهند. این‌کار مشکلاتی را در جهت برقراری این معافیت برای ناشران پیش آورده است.

این در حالی است که همین موضوع برخی ناشران و کتابفروشی ها را در آستانه تعطیلی قرار داده است. نمونه آن کتابفروشی روز نو است که مدیر آن چند روز قبل اعلام کرد تا اطلاع ثانوی تعطیل خواهد بود.

مسعود پایدار که مدیر کتابفروشی تعطیل شده «روز نو» است، با اعلام اینکه جریان مربوط به چاپ و نشر و فروش کتاب در ایران، وضعیت مطلوبی ندارد، از نگرانی خود در مورد احتمال تعطیلی دیگر ناشران و کتابفروشی ها سخن گفته و از جمله مشکلات آنها به تعلق نگرفتن معافیت مالیاتی اشاره کرده است.

او در توضیح این موضوع به ایلنا گفته است: در سال 80 بحث معافیت مالیاتی شامل کتاب‌فروشان هم شد، اما در اواخر همان سال و در اصلاحیه آن قانون، کلمه کتاب‌فروشی حذف شد. بحث معافیت مالیاتی مدت‌ها است که قرار است برای کتاب‌فروشان هم جنبه اجرایی پیدا کند و این قانون در حال حاضر فقط برای ناشران برقرار است. البته اجرایی شدن آن حتی برای ناشران هم با شروط زیادی همراه است و این شروط در مواردی دست و پا گیر است و باعث می‌شود این معافیت برای بسیاری از ناشران هم اجرایی نشود.

پایدار در مورد این شروط گفت: از چند سال پیش ناشران هم در زمره مشاغلی قرار گرفتند که موظف به ارائه دفاتر قانونی هستند و عدم ارائه آن، باعث لغو معافیت مالیاتی می‌شود. در بسیاری از موارد تهیه دفاتر قانونی مشکلاتی را در پی دارد که بسیاری موفق به تنظیم و ارائه آن نمی‌شوند و عملا بحث معافیت مالیاتی لغو می‌شود.

این قانون همواره مورد اعتراض اتحادیه ناشران و کتاب‌فروشان بوده و این اعتراض‌ها به روش‌های مختلف به گوش مسئولان رسیده، اما بی حاصل بوده است.

کاهش تیراژ کتاب و روند نزولی نرخ مطالعه در کشور

نکته قابل اشاره آنکه در بحران امروز کاغذ و مشکلاتی که گریبان این صنعت را گرفته، تنها ناشران نیستند که آسیب می بینند، بلکه همه عوامل درگیر در این صنف از نویسنده و مترجم و ویراستار گرفته تا صفحه بند و طراح لیتوگراف و صحاف و کارگر چاپخانه و حروفچین و مهم تر از همه مردم به عنوان مصرف کنندگان کالای فرهنگی، از آن متاثر شده اند و می شوند.

در این میان نباید از کاهش آمار مطالعه بر اثر گرانی کتاب هم غافل بود، چه آنکه روی دیگر سکه آن است که گرانی کاغذ، قیمت برخی از کتابها را در بازار بین 30 تا 50 درصد افزایش داده است و مشخص است که اثر این تورم بر قدرت خرید مخاطبان بازار فرهنگ چیست.

در همین باره، رئیس انجمن حمایت از توسعه صنعت چاپ که مشکل تامین کاغذ به عنوان یکی از مواد اولیه مصرفی در صنعت چاپ را چالشی جدی برای رسانه، فرهنگ و هنر خوانده است، اشاره کرده که چیزی بیش از 50 درصد از قیمت یک کالای چاپی، متاثر از قیمت کاغذ است. به گفته او، مشخص است که بالا رفتن قیمت چیزی که بیشتر از 50 درصد از قیمت‌گذاری یک کالا را تعیین می‌کند، باعث کاهش تولید می‌شود.

شهرام اقبال‌زاده، مترجم و فعال در زمینه ادبيات كودك و نوجوان، به ایسنا می گوید: قبل از گراني كاغذ هم كسي كتاب نمي‌خريد و كتاب در سبد خريد نبود و با گران‌شدنش ديگر اصلا خريده نمي‌شود. اين روند سبب مي‌شود كه ناشر براي كم شدن ريسك، تيراژ را پايين بياورد.

او که در نشر قطره فعالیت می کند، توضیح می دهد: ما اكنون رمان و داستان را 500 نسخه منتشر مي‌كنيم، چه برسد به كتاب‌هاي پژوهشي. اين تيراژ 500 تا از 5000 تا شروع شده كه نزول كرده و به 2500 تا و 1000 تا و اكنون 500 نسخه رسيده است. من به عنوان كسي كه در صنعت نشر تا حدودي فعال هستم، حساب كردم كه اگر نشر ما روندي طبيعي را طي كرده بود، الآن تيراژها به نسبت جمعيت بايد 50هزار نسخه مي‌بود؛ اما متأسفانه حلقه نشر ما معيوب است و در اين حلقه همه متضرر مي‌شوند. خواننده بايد كتاب گران بخرد، سرمايه ناشر برنگردد و بيش از همه مؤلف دچار سختي شود.

اقبال‌زاده تاکید می کند: شرايط به گونه‌اي شده كه ما حتا آثار نويسندگان خوب را هم 500 نسخه منتشر مي‌كنيم و اين سبب شده كه برخي نويسندگان از انتشار كارشان منصرف شوند. نويسنده زمان زيادي را صرف اثرش مي‌كند، كتابش مدت زيادي منتظر دريافت مجوز مي‌شود و بعد اگر قرار باشد 500 نسخه از اين كتاب چاپ شود، نويسنده نمي‌تواند زندگي كند. اگر نويسنده‌اي بخواهد حرفه‌‌يي زندگي كند، با اين شرايط اصلا ممكن نيست.

بدون شک مهار نشدن گرانی کاغذ و هم چنین بی تفاوتی به مشکلات این حوزه که نتیجه ای جز افزایش قیمت و کاهش تیراژ کتاب ندارد، هم به ناشرانی که تاکنون به هر شکل ممکن فعال مانده اند ضربه خواهد زد، هم معیشت نویسندگان و مترجمان و فعالان حوزه کتاب را محدوش می کند و هم قدرت خرید مخاطب را کاهش خواهد داد. بدین ترتیب، کتاب به راحتی از سبد مصرفی خانوارها خارج می شود و نرخ مطالعه نیز که در حال حاضر وضعیت مناسبی ندارد، به طور کامل در سراشیبی سقوط قرار می گیرد.

آیا کسی در این وانفسای اقتصادی به فکر فرهنگ این مرز و بوم هست؟


یک پاسخ به “گرانی بی‌سابقه کاغذ، راه نفس ناشران و روزنامه‌داران را بسته/ بی‌مهری با یار مهربان”

  1. ناشناس گفت:

    ای آقا!!! این دولت دشمن دانایی است. تا خرافات هست مطالعه جایی ندارد!!!