مشکل جامعه ما بیاخلاقی است
چکیده :معنا کردن عبادت به مناسک و شعائر مذهبی، اشتباه است. باید حقوق و اخلاق نسبت به مناسک و شعائر در اولویت قرار گیرند. باید اولویت ها در دین را بشناسیم، گاهی وقت ها مناسک و شعائر در جوامع اسلامی به عنوان هویت دینداری تلقی می شوند و با این رویکرد از اخلاق و حقوق رها می شوند....
محمدمهدی مهریزی معنا کردن عبادت به مناسک و شعائر مذهبی را اشتباه می داند و مشکل امروز جوامع را بی اخلاقی عنوان می کند. وی معتقد است که باید حقوق و اخلاق نسبت به مناسک و شعائر در اولویت قرار گیرند. او که تاکید دارد باید اولویت ها در دین را بشناسیم، از این موضوع انتقاد می کند که گاهی وقت ها مناسک و شعائر در جوامع اسلامی به عنوان هویت دینداری تلقی می شوند و با این رویکرد از اخلاق و حقوق رها می شوند.
این پژوهشگر حوزوی در گفت وگو با شفقنا در بیان رابطه حقوق و اخلاق، به تعبیری که قرآن برای پیامبر (ص) درخصوص هدف از بعثت ذکر می کند، اشاره و تصریح می کند: خداوند زمانی که هدف از بعثت را ذکر می کند می فرماید؛ “لقد ارسلنا رسلنا بالبينات و انزلنا معهم الكتاب و الميزان ليقوم الناس بالقسط“ . در اینجا قسط به معنای ادای حقوق است و اینکه مرز بین من و دیگری باید رعایت شود. پیامبر گرامی اسلام نیز می فرماید که من آمده ام تا دینم را تکمیل کنم. چراکه برخی مسایل در قرآن نیست و جزو حقوق به حساب می آید. یعنی انسانها در زندگی به جایی می رسند که باید حریم ها و حقوق را رعایت و ادا کنند تا بعد از آن به فضایل اخلاقی دست یابند.
مشکل جامعه، بی اخلاقی است
او مشکل جامعه را مشکل بی اخلاقی می داند و می گوید: متاسفانه یکی از مشکلات در جوامع، عدم ادای حقوق است یعنی حریم ها را می شکنیم و آنچه از آن ما نیست، بر آن تعدی می کنیم لذا اینکه حریم ها رعایت شود و حقوق در جامعه مستولی شود، جزو فلسفه بعثت و گام اول تمامی پیامبران و به ویژه پیامبر گرامی اسلام است.
حقوق، کف دینداری است و دینداری از حقوق ایجاد می شود
مهریزی با تاکید بر اینکه اگر کسی بتواند ادای حقوق و حریم ها را رعایت کند، قطعا می تواند به مراحل بالاتر از آن یعنی اخلاق متشکل از حسن ظن، ایثار، تواضع، احسان و… برسد، بیان می کند: طبق آموزه های دینداری، حقوق، کف دینداری است و دینداری از حقوق ایجاد می شود یعنی کسی که حق و حقوق جامعه و افراد و حتی خداوند را رعایت نمی کند، در کف دینداری است اما اگر از این مرحله گذشت و حق خدا و مردم را ادا کرد، تازه وارد حوزه اخلاق شده است.
بسیاری از مسایلی که به عنوان اخلاق تلقی می شود، جزو حقوق هستند
این کارشناس امور مذهبی با بیان اینکه بسیاری از مسایلی که به عنوان اخلاق تلقی می شود، جزو حقوق هستند، اظهار می کند: در روابط بین انسان ها، پایبندی به پیمان ها و عمل به وعده ها قرار دارد که عمل به وعده در حقوق و ما قبل اخلاق است؛ البته اگر وعده دادیم تا کاری انجام شود، اخلاق هم تاکید می کند که باید انجام شود اما اگر انجام ندهیم، مساله ای یک طرفه است.
تهمت و دروغ در حوزه حقوق قرار می گیرند
او تصریح می کند: تهمت و دروغ هم در حوزه حقوق قرار می گیرند، چون با این عمل حریم ها شکسته می شود. کسی که به یک مقدار از حقوق ملتزم می شود، در عمل، در ادای حقوق تاثیر دارد؛ همانند رابطه تعلیم و تربیت که ما می گوییم؛ دانش قبل از تربیت است، اما تربیت خود آمادگی هایی را برای تعلیم فراهم می کند و از نظر رتبه و جایگاه، او باید حاصل شود و نسبت به هم تاثیر دارند.
خداوند رسیدن به اخلاق را در پاکی و تقوا می داند
این استاد دانشگاه در عین حال با تاکید بر اینکه خداوند علاوه بر آیه“ لیقوم الناس بالقسط ” در آیات دیگر هم رسیدن به اخلاق را در پاکی و تقوا می داند، می افزاید: خداوند در آیه “وأن تعفوا أقرب للتقوى“ ، عفو را مظهر تجلی اخلاق و در آیه اعدلو هو اقرب للتقوی، عدل را مظهر تجلی حقوق می داند که این دو با هم انسان را به تقوا می رسانند یعنی کسی که فقط حقوق را رعایت کند و به اخلاق نرسد، در مرحله نهایی کامل شدن انسان نقص دارد.
مهریزی با بیان اینکه در آموزه های دینی مساله ای دیگری هم تحت عنوان عبادات وجود دارد که قرآن در آیه “وما خلقت الجن والإنس إلا ليعبدون ” به آن تاکید می کند، به شفقنا می گوید: خداوند می فرماید که ما انسانها را جز به عبادت خلق نکردیم. یعنی خداوند با اشاره به آیه اول یعنی “لیقوم الناس بالقسط ” و این آیه، رابطه و نسبتی را بین فلسفه بعثت و خلقت بیان می کند. چراکه قطعا این دو باید در تکمیل یکدیگر باشند تا انسان را به سرمنزل نهایی برسانند.
معنا کردن عبادت صرفا به مناسک و شعائر مذهبی، اشتباه است
او می افزاید: البته گاهی اوقات عبادت را به مناسک و شعائر مذهبی معنا می کنند که این مساله اشتباه است یعنی در آیات قرآن از یک عبارتی نام می برد که ممکن است شما با آن به تقوا برسید، به عنوان مثال می گوید که “یا ایها الذین آمنوا کتب علیکم الصیام کما کتب علی الذین من قبلکم لعلکم تـتـقون” یعنی روزه بر شما نوشته شده و از مناسک دینداری است، اما لعلکم دو تعبیر دارد که یا برای تردید است و می گوید شاید برسید یا برای غایت است و می گوید برای اینکه برسید اما در نهایت در هر دو معنا، مناسک و شعائر قبل از تقوا هستند.
متاسفانه گاهی صرف مناسک و شعائر در جوامع اسلامی به عنوان هویت دینداری تلقی می شوند
مهریزی با بیان اینکه متاسفانه گاهی اوقات صرف مناسک و شعائر در جوامع اسلامی به عنوان هویت دینداری تلقی می شوند و با این رویکرد از اخلاق و حقوق رها می شوند، می گوید: اینها یک منظومه اند. در این حال گاهی اوقات کارهایی مانند روزه گرفتن و نماز شب خواندن را برای افراد بیان می کنند، اما از ارزشها و ضریب های دینداری او غافل می شوند. در صورتیکه در ضریب های دینداری، حقوق و اخلاق ضریب بالا دارند. البته کسی که حقوق و اخلاق را رعایت کند، اما مناسک و شعائر مذهبی را رعایت نکند، دیندار نخواهد بود.
گاه یک مساله مهم، در جای اهم قرار می گیرد و اهم به پشت صحنه می رود
استادیار دانشکده علوم حدیث ادامه می دهد: بنابراین یکی از اشتباهاتی که در بحث دینداری و در نظام فکری یا نظام عملی صورت می گیرد و منشأ مشکلات می شود، همان تعیین جایگاه نشدن یا مشخص نبودن ضریب است لذا می بینیم که یک مساله مهم، در جای اهم قرار می گیرد و اهم به پشت صحنه می رود. به عنوان مثال در یک حکومت، آن مقدار که بر روی حجاب سرمایه گذاری می شود، برای رعایت حقوق یکدیگر و اخلاق سرمایه ای نمی شود. چراکه به غلط تصور می کنند، اگر اینها نباشد، دینداری هم نیست. در صورتی که از آموزه های دینی غیر از این استفاده می شود یعنی ما به عنوان یک جامعه دینی اگر می خواهیم نشان دهیم که این جامعه چه پایه ای از دینداری را دارد، باید نشان دهیم که کدام یک باید در اولویت قرار گیرد، نه اینکه یکی را اهمیت دهیم و دیگری را کنار بگذاریم.
باید حقوق و اخلاق را نسبت به مناسک و شعائر در اولویت قرار دهیم
او با تاکید بر اینکه باید اولویت ها در دین را بشناسیم، بیان می کند: وقتی از حقوق و اخلاق صحبت می کنیم، آن را نیز باید نسبت به مناسک و شعائر در جایگاه والای خود قرار دهیم.
مهریزی که معتقد است در این برنامه ریزی حکومت و فرد و جامعه باید هر کدام سهم خود را اجرا کنند، اظهار می کند: ما باید بدانیم که فرد دیندار کیست؟ جامعه دیندار چیست؟ و حکومت دیندار کدام است؟ لذا این بحث برای هر سه به کار می رود و منظومه ای است که همه در آن قرار دارند یعنی من مسلمان و دیندار نباید تصور کنم که اگر نماز خواندم و روزه گرفتم، کار دینداری من تمام است بلکه باید بدانم که مناسک و شعائر جزو دین هستند اما در کنار اجزای دیگر مانند حقوق و اخلاق، مسلمان را مسلمان می کند.
حقوق، اخلاق، مناسک و شعائر از اجزای دینداری هستند که همه به عبودیت می رسند
او با تاکید بر اینکه حقوق و اخلاق و مناسک و شعائر که از اجزای دینداری هستند، همه به رهایی انسان یعنی عبودیت می رسند، می گوید: همه این مسایل، انسان را به عبودیت می رسانند، اما نسبت آنها با هم فرق می کند؛ لذا فلسفه خلقت بالاتر از فلسفه بعثت است. چرا که پیامبر هم در تکمیل دین به اخلاق و حلقه های آن می پردازد، به عنوان مثال امانتداری از حلقه های اول است، عفو و گذشت و حسن ظن از حلقه های دوم اخلاق و احسان و ایثار جزو حلقه های سوم به حساب می آیند که فراتر از همه آنهاست و پیامبر آمده است تا انسانها را به این مرحله برساند. یعنی همه پیامبران که برای تحقق عدالت جامعه انسانی و بشری آمده اند، پیامبر اسلام در میان آنها راه های بیشتری را که در نهایت به عبودیت و بندگی می رسد را نشان می دهد.
متاسفانه بسیاری مواقع فقط درگیر مناسکیم که در بعضی اوقات به خرافه می انجامد
مهریزی اظهار می کند: یک فرد دیندار باید تمام این منظومه را داشته باشد تا معنی واقعی دینداری شکل گیرد. متاسفانه ما بسیاری از مواقع فقط درگیر مناسک و شعائر هستیم که در بعضی اوقات نگاهمان سطحی شده و به خرافه می انجامد. اما اگر جایگاه و ضریب این مسایل در دینداری مشخص شود، دینداری واقعی صورت خواهد گرفت.
او می گوید: امیرالمومنین (ع) هم وقتی جامعه دینی را معرفی می کند، می گوید که پیامبر بارها فرمودند که “لن تقدّس امۀ لایؤخذ للضعیف فیها حقّه من القوی غیر متعتع“. به گفته پیامبر اسلام (ص)، جامعه ارزشی و جامعه دینی، جامعه ای است که ضعیف بدون دغدغه حق خود را از قوی بگیرد بنابراین یکی از نتایج توجه به شاخصه های دینداری، این است که هر کس اولویت های خود را می داند و در سنجش دینداری به خطا نمی رویم و تلقی و نگاه ما از دینداری تصحیح می شود.
اولویت اول حکومت دینی باید رفاه، امنیت و اصلاح امور مردم باشد
این کارشناس امور مذهبی با بیان اینکه اولویت اول حکومت دینی باید رفاه و امنیت و اصلاح امور مردم باشد، تصریح می کند: اگر مقوم های دینداری در سه قلمرو حکومت و جامعه و فرد شناخته شود و اولویت این مقوم ها با نگاه درون دینی باشد، قطعا به جایگاه مطلوبی خواهیم رسید؛ اما متاسفانه در جامعه ما وزنی که به مناسک داده می شود به باقی مسایل مثل اخلاق و حقوق داده نمی شود.
مناسک و شعائر ساده ترین روشی است که تضاد منافع در آن وجود ندارد
او معتقد است: اولویت دادن به مناسک و شعائر از طریق متولیان دین صورت گرفته و از این طریق به حکومت و عالم دانشگاهی سرایت کرده است. مناسک و شعائر ساده ترین روشی است که تضاد منافع در آن وجود ندارد و انسانها خیلی زود به آن می رسند وتصور می کنند که چون نماز می خوانند به جایی وصل شده و همه مشکلاتشان حل خواهد شد. در صورتی که این افراد همانند سپاه مقابل امام حسین (ع) هستند که در شب عاشورا قرآن و نماز شب خواندند و به تعبیر دکتر شریعتی همانند کسی هستند که تمام ماه شراب می خورد و آخرین روز، روضه می گیرد و گریه می کند و تصور می نماید که گناهانش پاک شده اند.
این بی اخلاقی حاصل حکومت عده ای جاهل است که مذهب را مستمسک برای حکومت قرارداده اند وچشم بر هرچه خلاف بسته اند. ملت دنباله رو مدیران جامعه اند.
مشکل اصلی جامعه ما آنست که عده ای بی حقیقت، دروغگو، دزد، تشنه قدرت به هربهایی، عده ای که شعارشان اوجب واجبات است، حکومت این مملکت را غصب کرده و به ضرب توپ و تانک و سرنیزه و خمپاره مردم را رمانده اند. اما با سرنیزه شاید بشود برای مدتی حکومت کرد، اما برسرنیزه که نمی توان نشست. روزی خواهد آمد که نامه های تهدید آمیز را زیر متکا و تشک خود پیدا خواهند کرد. مگر دوران ملکشاه سلجوقی را فراموش کرده ایم که مبارزان تا اندرون کاخ او نیز رخنه کرده بودند. مگر دوران مظفرالدین شاه را فراموش کرده ایم که شب نامه های قیام مشروطیت را زیر تخت مظفرالدین شاه میگذاشتند؟ آن روز درهمین نزدیکی هاست و من صدای پایش را می شنوم.
مردم رو با کاراشون دیوونه میکنن و زیر فشارهای روحی روانی و اقتصادی و ترس از بر باد دادن کشور رو به مردم تحمیل میکنن بعد انتظار دارن این جماعت مثل انسان با مسائل برخورد کنن خوب معلومه تو این جامعه که امید زنده بگور میشه و مردم خوشی ندارن تا خستگی شون رو با اون رفع کنن پرخاشگر و بی ادب و بی اخلاق میشن