لطف الله میثمی: انباشت اشتباهات، دیکتاتوری و مطالبات باعث انقلاب شد

چکیده :شاه به علت دو مؤلفه ‏ای که در دوران مصدق بوجود آمده بود؛ می‏خواست برود. این دو مؤلفه عبارت بودند از: انتخابات آزاد و استیفای حقوق ایرانیان از منافع نفت. این دو مؤلفه هم به انگلیس ضربه می‏زد و هم به استبداد. در نتیجه، شاه تقریبا بیکار شده بود و در ۹ اسفند ۳۱ می‏خواست از مملکت برود ...

لطف الله میثمی محقق، نویسنده و مبارز قبل از انقلاب در گفت و گویی تفصیلی با شرح نهضت ملی شدن صنعت نفت از ایجاد انتخابات آزاد و استیفای حقوق ایرانیان از منافع نفت در دوران مصدق به عنوان دو مؤلفه‏ ای مهم یاد می کند که هم به انگلیس ضربه ‏زد و هم به استبداد.او به تشریح این مساله پرداخته است که چرا در ایران انقلاب شد و امکان اصلاح در سیستم و یا راه های دیگری جز انقلاب برای دستیابی به خواسته‏ ها پیشِ‏روی مردم نبود.

او در پاسخ به اینکه “علّت پیروزی انقلاب چه بود؟” به نقل از مهندس بازرگان از شاه بعنوان رهبرِ منفی انقلاب یاد کرده که با ساختار و عملکردِ خود نیروهای متضاد را در یک جبهه قرار داد. چرا که آنقدر وابستگی، دیکتاتوری و انحصارطلبی از طرفِ شاه اوج گرفت که همه نیروها با هم متحد شدند. حزب توده، حجتیه، سرمایه‏دار وابسته، خرده بورژوازیِ چپ، ملیون، مذهبی‏ها، حتّی خرده بورژوازیِ راست، کارگر، دهقان و…. حتی ایام انقلاب در کارگر جنوبی عده‏ای شعار می‏دادند: «برادرِ بهایی! چرا از ما جدایی؟»

به گزارش کلمه، میثمی می گوید: انقلاب هویّتی دارد که همه را به سمتِ خود می‏کشد. به باور او ،این مسأله‏ای است که امروز هم باید به آن توجه شود و به ریشه همراه شدن نیروهای مختلف در اعتراضات، توجه کرد.

او در این گفت و گو از ماجرای ۱۵ خرداد به عنوان عاملی یاد می کند که به سیرِ اتحاد، ضربه زد ه و اشاره دارد: درست است که ما از ۱۵ خرداد بعنوان «قیام ملّی» نام می‏بریم، اما چیزی بیشتر از آتش زدن کیوسک‏های تلفن، باشگاه شعبان جعفری، کتابخانه پارک شهر و… نبود. ترسِ اصلی شاه از شکل‏ گیری آن اتحاد بود که به شکلِ قانونی، پیش می‏ رفت.

میثمی دیگر عوامل تاثیر گذار در این مسیر غیر از از بین رفتن آزادی‏های سیاسی را اینگونه تشریح می کند:در زمان شاه، درها به روی واردات باز شد. بورژوازی ملّی و خُرده بورژوازیِ چپ که زمان مصدق به اوج رشدِ خود رسیده بود و کارخانه‏ ها سه شیفت کار می‏کردند، تضعیف شد. دقیقا مثل شرایط دولت احمدی‏نژاد که باز شدن درهای واردات و هجوم کالاهای چینی، کشتیِ صنایع ملّی را به گِل نشانده است.

متن این گفت و گو که در ویژه نامه نوروزی مهرنامه شده در پی می آید:

لطف الله میثمی در این مصاحبه در توضیح چرایی ایجاد انقلاب و پاسخ به اصلاح ناپذیر بودن نظام به 4 اقدامی که از زمان انقلاب مشروطه تا دورانِ دکتر مصدق علیه اراده ملّت صورت گرفت اشاره کرد و آنها را شامل کودتای رضاخان و تبدیل وی به بزرگترین فئودالِ ایران، قرارداد ۱۹۳۳، مجلس مؤسسان اول و مجلس مؤسسان دوم دانست و گفت: در مجموعه این اقدامات ضدملّی، هم عنصر سرمایه، هم وابستگی به امپریالیزم و هم عناصرِ انسانی (خودخواهی و انحصارطلبیِ شخصی) نقش داشت.

موتور محرّکِ مخالفت‏ ها نیروهای ملی بودند

او در توضیح این موارد خاطرنشان کرد: برای تشریح آن باید به دورانِ رضاشاه برگردیم. اول اینکه پس از طرح قرارداد ۱۹۱۹ توسط وثوق‏الدوله که به ضرر منافع ایران بود، نیروهای ملّی و مذهبی و خودِ احمدشاه با آن مخالفت کردند. البته آمریکا هم از وجهِ دیگری مخالف بود. چرا که این قرارداد، موضع انگلیس را تحکیم می‏کرد و راهِ ورود آمریکا و دستیابیِ آن به منافع نفتی ایران بسته می‏شد. اما موتور محرّکِ مخالفت‏ها نیروهای ملی بودند. بعد از کودتای رضاخان که به کمک لرد کرزن و انگلیسی‏ها محقق شد؛ انگلیسی‏ها دیدند که در صورتِ آمدن رضاخان و انتقال سلطنت به وی، او محتوای قرارداد وثوق‏ الدوله را اجرا می‏کند. بدین ترتیب، تخمِ وابستگی به منافع انگلیس در ایران کاشته شد.

کسی جرأت اعتراض به رضاشاه را نداشت

او در بیان دومین عامل افزود: رضاشاه مدتی پس از آنکه به حکومت رسید از طریق غصبِ املاک دیگران در ۱۳۱۰ به بزرگترین فئودالِ ایرن تبدیل شد و سومین نکته، قرارداد ۱۳۱۲ (۱۹۳۳) بود که طبقِ قرارداد دارسی، ما ۱۶ درصد در کل منافع شرکت نفت سهیم بودیم و اگر این شرکت در کویت، عراق، شرکت‏های حمل‏کننده نفت، پالایشگاه‏ها و… هم فعالیت می‏کرد؛ ما ۱۶ درصد در منافع آن سهم می‏بردیم که عملا قانونی مترّقی بود؛ اما رضاشاه با قرارداد ۱۳۱۲ آن را لغو کرد. دلیل آن هم سبک حکومتیِ رضاشاه بود. معروف است که وقتی رضاشاه می‏گفت: «من شیر می‏خواهم»، باید برایش یک شیر از جنگل می‏آوردند، یک شیر آب و یک کاسه شیر! چون کسی جرأت نمی‏کرد بپرسد: کدام شیر؟! طبیعی است در چنین حکومتی، کسی جرأت اعتراض به اقدام رضاشاه را نداشت. این دیکتاتوری بود که با وابستگی، عجین شده بود. به همین دلیل، راهِ برگشت نداشت؛ مگر آنکه منافعِ انگلیس اقتضا می‏کرد.

نکته چهارم در این زمینه از نگاه میثمی بازی‏ ای بود که با قانون اساسی شد که در مورد آن ضمن دفاع از قانون اساسی مشروطه گفت:این قانون خیلی خوب بود اما مدتی بعد از تکوین قانون، انگلیس و روسیه در ۱۹۰۷ ایران را تجزیه و مشروطه ‏خواهانِ واقعی را اذیت کردند. بعد هم در دوره رضاشاه و در مجلسِ مؤسسان، قانون اساسی را تغییراتی دادند و بعد هم در مجلسِ مؤسسان دوم در دوران محمدرضا شاه، امکانِ بستن مجالس شورای ملّی و سنا در چشم برهم زدنی به شاه داده شد. در حالیکه در قانون اساسیِ مشروطه، این امر مراحل بسیار طولانی را باید طی می‏کرد و شاه با آن مقام تشریفاتی که داشت، نمی‏توانست اراده ملّت را نفی کند.

او با بیان مصادیق دیگری از بازی با قانون اساسی گفت: مثلا در دوره رضاشاه، علیرغم تمام مقرراتِ قانون اساسی با تحمیلی که رضاشاه به دادگستری کرد و با وجود آنکه آنها هم قبول نکردند؛ به نحوی اعلام شد که فوزیه ملّیتِ ایرانی دارد تا بتواند زنِ ولیعهد شود. این بازی‏ها نشان می‏داد که واقعا راه برگشت نبود.

نمونه دیگر از نگاه او ، مصوبه مجلس مؤسسان در سال ۱۳۲۸ بود که طبقِ آن، تمام دادگاه‏های سیاسی که قبلا زیر نظر دادگستری و با حضور هیأت منصفه بود؛ به دادرسیِ ارتش منتقل شد. او با بیان اینکه قبل از آن هم عملا حضور هیأت منصفه در محاکمات حذف شده بود، گفت:با این حال، دادگاه‏های دادگستری خمیره‏ای داشت که رضاشاه و محمدرضا را ارضا نمی‏کرد. از طرفی، فرماندهی ارتش هم در رویّه‏ای غلط در اختیارِ پادشاه قرار گرفته بود و عملا، شاه فرمانده نیروهای مسلّح بود.

وی با یادآوری اینکه طبق قانون اساسی صرفا اعلام جنگ و صلح به صورت تشریفاتی در اختیارِ شاه قرار داشت، اشاره کرد که تنها مصدّق این اختیار را بعد از قیام ۳۰ تیر ۳۱ از شاه پس گرفت و توانست این اختیار را برایِ مدّت کوتاهی به صورت موقت بگیرد؛ آن هم با شرایطی خاص. پشت قرآن قسم خورد که به شاهنشاه وفادار خواهم آمد. ضمنا سرلشگر وثوق را که از وفاداران شاه بود و در قیام ۳۰ تیر هم حضور داشت، به معاونت وزارت جنگ گماشت.

شاه به خاطر انتخابات آزاد و استیفای حقوق ایرانیان از منافع نفت می خواست برود

او ادامه داد: با این وجود، شاه به علت دو مؤلفه ‏ای که در دوران مصدق بوجود آمده بود؛ می‏خواست برود. این دو مؤلفه عبارت بودند از: انتخابات آزاد و استیفای حقوق ایرانیان از منافع نفت. این دو مؤلفه هم به انگلیس ضربه می‏زد و هم به استبداد. در نتیجه، شاه تقریبا بیکار شده بود و در ۹ اسفند ۳۱ می‏خواست از مملکت برود؛ در حالیکه مصدق هم مخالفِ رفتن شاه بود. به هر حال، علما وارد عمل شدند و آن حوادث پیش آمد و از خروج شاه جلوگیری شد. به عبارتی در نهضت ملّی، اراده ملت گل کرد از طریقِ احیای قانون اساسی و قوانین ملّی شدن صنعت نفت، خلعِ ید و برقراری فضای آزادی مطبوعات و احزاب در کشور تحقق يافت. بعد از کودتای ۲۸ مرداد، بازی با قانون اساسی به اوج رسید.

او با تایید اینکه در دوران دکتر مصدّق به دلیل اوج ظرفیت‏های دموکراتیک قانون اساسی در رژیم پهلوی ، امکانِ فرا رفتن از آن وجود نداشت، گفت: حتی در آن مقطع، آمریکایی‏ها خیلی به مصدق اصرار داشتند که حزب توده را غیرقانون کن تا ما شیر نفت را باز کنیم. در پاسخ گفت که به دلیل قانونی نمی‏تواند این کار را بکند و از طرفی، به دلیل استراتژیک هم غیرقانونی و سرکوب کردنِ کمونیست‏ها منجر به زیرزمینی و خطرناک‏تر شدنِ آنها می‏شود. ضمن اینکه مصدق، حزب توده را ملهم از یک جبهه ضدفاشیسم زمان جنگ و فضایِ بعد از شهریور ۲۰ می‏دانست و معتقد بود انگلیس هم در کنار روسیه در این حزب نفوذ دارد و بدون اجازه انگلیسی‏ها کاری نمی‏کند.

حزب توده قوی‏ترین حزب تاریخ ایران بود

میثمی در ادامه این گفت و گو ضمن مقایسه بین عملکرد حزب توده با احزاب کمونیستِ کشورهایی چون عراق و اندونزی.گفت: در آنجا وقتی کودتا رخ داد؛ مارکسیست‏ها مقاومت کردند، خون دادند، شهید دادند و تبدیل به هویّتی شدند. اما حزب توده ایران، به علت وابستگی‏ها و نفوذی که انگلیس و روسیه در آن داشتند؛ در برابر کودتای ۲۸ مرداد سکوت کرد. البته بعد از کودتا هم، همه فعالان حزب توده دستگیر و نِفله شدند و نتوانستند سر بلند کنند. بعد از ۲۸ مرداد، هر گروه چپی که می‏خواست اعلام موجودیّت کند؛ اول حزب توده را محکوم می‏کرد تا مورد اعتماد مردم قرار گیرد. در حالیکه حزب توده قوی‏ترین حزب تاریخ ایران بود و گسترش زیادی هم پیدا کرد.

او با تشریح عوامل دیگری غیر از از بین رفتن آزادی‏های سیاسی که بعد از کودتا زمینه‎‏سازِ انقلاب شد،توضیح داد: در زمان شاه، درها به روی واردات باز شد. بورژوازی ملّی و خُرده بورژوازیِ چپ که زمان مصدق به اوج رشدِ خود رسیده بود و کارخانه‏ ها سه شیفت کار می‏کردند، تضعیف شد. دقیقا مثل شرایط دولت احمدی‏نژاد که باز شدن درهای واردات و هجوم کالاهای چینی، کشتیِ صنایع ملّی را به گِل نشانده است. به هر حال، با باز شدن درهای واردات بورژوازی تجاری، بورژوازی صنعتی و بورژوازی مالیِ ما که ملّی بود، به بورژوازی‏های تجاری، صنعتی و حتّی مالی وابسته تبدیل شد؛ به گونه‏ای که در سال‏های آخر، بانک‏های وابسته‏ای مانند بانک داریوش هم بوجود آمد. به همین خاطر، نیروهای مبارز برای رژیم تعبیر «کمپرادور» (وابسته) را به کار می‏بردند؛ یعنی وابستگی به خمیره رژیم تبدیل شده بود.

تصویب قانون ملی شدن نفت مهم تر از انقلاب مشروطیت بود

این مبارز دوران انقلاب با اعتقاد به اینکه تصویب قانون ملی شدن نفت را از لحاظِ دموکراتیک از انقلاب مشروطیت هم مهمتر می‏داند، در توضیح آن گفت:چرا که ملّی شدن نفت برای همه مردم شهرهای درجه یک، درجه دو، درجه سه و روستاها ملموس بود و کلِّ روحانیت و علما در حمایت از ملّی شدن، فتوا دادند. ترومن به انگلیسی‏ها گفته بود: «قانون ملّی شدنِ نفت ایران از قرآن برای ایرانی‏ها مقدّس‏تر شده و اگر مصدّق کم کوتاه بیاید، بعدی‏ها کوتاه نخواهند آمد». به عبارت دقیق‏تر، قانون ملّی شدنِ نفت هم تعمیق داشت و هم گسترش. من میان این بسیجِ واقعی مردم، با پوپولیسم فرق می‏گذارم. علما، دانشگاهیان، بازاریان، متفکرین همه حمایت کردند. حتّی حزب توده با تمام وابستگی‏هایش، بعد از قیام ۳۰ تیر ملّی شدن را در سرتاسرِ ایران تأیید کرد و از مصدّق حمایت می‏کرد. این، با پوپولیسم خیلی فرق داشت؛ چون بسیجِ اجتماعی توده‏ ها با استدلال همراه بود. خودِ مصدّق می‏گفت قانون ملّی شدن صنعت نفت، احیای قانون اساسی انقلاب مشروطه است.

مشارکتِ مردم فضایی برای نفس کشیدنِ شاه باقی نگذاشت

میثمی افزود: این بسیجِ مردم، در رفراندوم خودش را نشان داد،مردم، اراده خود را نشان دادند و همین فضایِ رشد و مشارکتِ مردم بود که دیگر فضایی برای نفس کشیدنِ شاه باقی نگذاشت و ۲۵ مرداد پس از ناکام ماندن کودتای اول، از کشور فرار کرد.

آمریکا و انگلیس نگران تحقق اقتصاد بدون نفت بودند

او از دیگر نکات مهم در دوران مصدق را، تحقق اقتصاد بدونِ نفت دانسته و افزود: اصلی‏ترین عاملِ کودتای ۲۸ مرداد را آن می‏دانم که آمریکا و انگلیس نگران بودند ایران اقتصاد بدون نفت را محقّق کند و این، الگو شود برای کشورهای نفت‏خیز. چرا که اگر این اتفاق می‏افتاد، منافع انگلیس، آمریکا و شرکت‏های نفتی فراملیّتی از دست می‏رفت. ضمن آنکه اگر آن کودتا نمی‏شد؛ من با دلایل علمی معتقدم از ژاپن پیشرفته‏تر می‏شدیم.

میثمی با بیان اینکه بعد از کودتا، شاه احساسِ زبونی کرد؛ چون خود را وام‏دارِ آمریکا و انگلیس می‏دانست.، گفت:طوری که برای ملاقات برای هندرسون و کرمیت روزولت لحظه‏شماری می‏کرد. این وابستگی به حدّی بود که قبل از پیروزی انقلاب فرمانده ناتو به تهران آمد و به شاه گفت: «اعلیحضرتا! پدیده جدیدی در ایران به نام اسلام انقلابی بوجود آمده که به‏شدت ضدکمونیسم است و به همین دلیل، دیگر به وجودِ شما نیازی نیست». این حرف از آنجا زده شد که شاه یکی از دلایلِ موجودیّتِ خود را مقابله با کمونیسم می‏دانست. یکی از دلایلِ ظاهریِ کودتای ۲۸ مرداد هم آن بود که انگلیسی‏ها تبلیغ می‏کردند ایران را خطرِ کمونیسم تهدید می‏کند. به همین دلیل هم، مرجعیت شیعه، آیت‏الله کاشانی و علما بازگشتِ شاه به قدرت را تبریک گفتند و حتی فردی چون نواب صفوی، بعد از ۲۸ مرداد خیلی از شاه حمایت کرد. حتّی رژیم شاه گروه‏های کمونیستی را توسعه می‏داد، بعد عواملِ آن را دستگیر می‏کرد تا تحتِ عنوانِ مقابله با خطرِ کمونیسم از آمریکا وام بگیرند!

این محقق د رپاسخ به چرایی و چگونگی اینکه غربی‏ها اسلام انقلابی را عامل مناسبی برای مقابله با خطر کمونیسم دانستند، گفت:این، پس از حساسیتی بود که در بین نیروهای مذهبی در قبال کمونیست‏ها بوجود آمد و عامل آن هم، تغییر ایدئولوژی و برادرکُشی‏ها در سازمان مجاهدین خلق بود. سازمانی که تشکیلات سرآمدِ بچه ‏های مذهبی شناخته می‏شد. ضربه ۵۴، آقای بازرگان، نیروهای ملّی، مذهبی‏ها، مراجع و… همه را ناراحت کرد. تلّقی آن بود که قضیه حزب دموکرات در آذربایجان در حالِ تکرار است. با این تفاوت، که آن ماجرا صرفا در بخشی از کشور بود؛ اما این بار با تغییر ایدئولوژی اصلی‏ترین گروهِ مذهبی، کل کشور در آستانه کمونیستی شدن قرار گرفته است. حتّی وقتی ما در زندان بودیم؛ می‏دیدیم که این تیپ آدم‏ها می‏گویند: ساواک و شاه را بر کمونیسم ترجیح می‏دهند. در واقع، آن قضیه ۲۸ مرداد و «جابه‏جاییِ اضداد» به شکلی در حالِ تکرار بود.

انباشت اشتباهات، وابستگی‏ ها، دیکتاتوری و مطالبات باعث انقلاب شد

او در بیان چرایی و چگونگی محدود شدن فضای فعالیت نیروهای مخالف شاه همچون ملّی‏ها و جریانات و افرادِ مستقل بعد از کودتای ۲۸ توضیح داد:همانطور که می‏دانید در قانون اساسی مشروطه شاه مقامی تشریفاتی بود. بعد از کودتای ۲۸ مرداد، دومرتبه لیست انتخابات باید با موافقت شاه تعیین می‏شد. طوری که ترکیب مجلس هجدهم با نظرِ شاه، انگلیس و آمریکا تعیین شد و حتّی اسناد درگیری‏های آنها بر سرِ لیست در کتاب‏هایی چون «خواب آشفته نفت» منتشر شده است. در ادامه، شاه وارد مسایلِ اجرایی شد و بعد از دولت امینی هم اصلاحات ارضی و انقلاب سفید را مطرح کرد. بعد از قیام ملّی ۱۵ خرداد ۴۲ که امام خمینی، دانشگاهیان، بازار، نهضت آزادی و جبهه ملی در آن نقش داشتند؛ همه سرکوب شدند. پس از آن و هنگام تشکیل مجلس بیست و یکم، شاه گفت که این دوره «مجلسِ آزادمردان و آزاد زنان» خواهد بود. امّا برای این مجلسِ آزاد! شرط گذاشت و گفت هرکسی بخواهد وارد این مجلس شود باید قانون اساسی، رژیم سلطنتی، عینیّتِ سلطنت در شخصِ پادشاه و مواد قانون انقلاب سفید را قبول داشته باشد. یعنی علاوه بر قانون اساسی، رژیم سلطنتی را هم عمده کرد و در حالیکه همه اصول قانون اساسی برابرند، یک اصل را برجسته ساخت. علاوه بر این، عینیّتِ سلطنت در شخصِ خودش را هم جزو شرایط قرار داد. یعنی کسی نمی‏توانست بگوید من اصلِ سلطنت را قبول دارم، اما به شخصِ شاه انتقاد یا وفاداری ندارم. بعد هم که آن اصلاحاتِ موردنظر خودش را هم به شرایط انتخابات افزود. بعد از آن هم، در سال ۵۳ که حزب رستاخیز تأسیس شد؛ گفت هرکس عضوِ این حزب نشود، گذرنامه‏اش را بگیرد و به خارج برود! در واقع، دیکتاتوری را به اوج رساند و با این بازی‏ها قانون اساسی را که در زمان رضاشاه ابتر شده بود؛ ابترتر کرد. نتیجه این وضع هم، انقلاب بود. از طرف دیگر، انباشت اشتباهات، انباشت وابستگی‏ها، انباشت دیکتاتوری و انباشت مطالبات را بوجود آورده بود که اگر هم می‏خواست از راهِ خود برگردد؛ آنها علیه شاه شورش می‏کردند.

شاه از اتحاد احساسِ خطر می‏کرد

او در ادامه در مورد رویکرد نیروهای سیاسی مخالف گفت: خود قیام ۳۰ تیر یک حرکت قانونی بود در جهت استیفای حق قانونی نخست وزیر. چرا که مصدق طبقِ قانون اساسی خواسته بود وزارت جنگ را در اختیارِ خود بگیرد؛ اما شاه نپذیرفته بود که استعفای مصدق، صدورِ حکم برای قوام، قیام ۳۰ تیر و کشته شدن ده‏ها تن از مردم را در پی داشت. یا خودِ کودتای ۲۸ مرداد، یک اقدام قانونی نبود و بیش از ۲۰۰ کتاب وجود دارد که نشان می‏دهد این حرکت، کودتا بوده است. بعد از آن هم، در سال‏های ۳۹ تا ۴۲ در زمانِ نخست‏وزیریِ دکتر امینی یک فضایِ نسبتا قانونی بوجود آمده بود؛ نیروهای ملّی و مذهبی نظیر نهضت آزادی و جبهه ملّی سازماندهی داشتند و وقتی جبهه ملّی یا مراجع اطلاعیه می‏دادند، در مردم بازتاب داشت. در واقع، سیری که قبل از ۱۵ خرداد ۴۲ وجود داشت، سیرِ اتحاد بین روحانیت و اساتید دانشگاه (اعم از نهضت آزادی و جبهه ملّی) بود. شاه هم از این اتحاد احساسِ خطر می‏کرد. راهپیماییِ ۱۲ خرداد ۴۲ که از مسجد حاج ابوالفتح به دانشگاه و از آنجا به منزل شاه کشیده شد؛ هم حرکتی عظیم و دموکراتیک در آن زمان بود. بطوری که شاه از ترسِ این حرکت به منزلِ نصیری گریخته بود. آنها با دستگیری آیت‏الله خمینی می‏خواستند این حرکت را پنچر کنند. روزنامه اطلاعات آن زمان مقاله‏ای نوشت با عنوانِ «شورش کور» و مدّعی شد که آن حرکت عظیم به یک شورشِ کور تبدیل شده است. یک بار هم که در سال ۴۸ من آیت‏الله بهشتی را در هامبورگ دیدم؛ ایشان هم می‏گفت که این، یک شورشِ کور بود و اصل، آن حرکتِ عظیم و علمی بود که داشت پیش می‏رفت.

ماجرای 15 خرداد چیزی بیشتر از آتش زدن کیوسک‏ های تلفن و باشگاه و .. نبود

او با اعلام اینکه ماجرای ۱۵ خرداد به سیرِ اتحاد، ضربه زد و حرکت را پنچر کرد، افزود: درست است که ما از ۱۵ خرداد بعنوان «قیام ملّی» نام می‏بریم، اما چیزی بیشتر از آتش زدن کیوسک‏های تلفن، باشگاه شعبان جعفری، کتابخانه پارک شهر و… نبود. ترسِ اصلی شاه از شکل‏گیری آن اتحاد بود که به شکلِ قانونی، پیش می‏رفت.بعد از ۱۵ خرداد هم، دو اتفاق رخ داد. یکی آنکه مهندس بازرگان در دادگاه تجدیدنظر بصراحت گفت: «ما آخرین گروهی هستیم که از قانون اساسی دفاع می‏کند». بعد هم که ۱۲ عضو نهضت آزادی در سال ۴۴ زندانی شدند (از جمله بازرگان، طالقانی، دکتر سحابی، مهندس عزت‏الله سحابی، بسته‏نگار، رادنیا، دکتر شیبانی، حکیمی و مهدی جعفری)؛ اینها به کمیته نهضت آزادی در دانشگاه پیام دادند که این بار، باید یک حرکتِ جدّی باشد. حتّی حنیف‏نژاد هم که از زندان بیرون می‏آمد؛ بازرگان به او گفت: این بار، دستگیر نشو و با حرکتی جدّی بیا. به عبارتی، تحلیل نهضت آزادی آن بود که شرایط پیچیده شده و ما باید رحمی باشیم برایِ یک مولودِ جدید. بعد هم که این مولودِ جدید (سازمان مجاهدین خلق) بوجود آمد و در سال ۴۷ حنیف‏نژاد و سعید محسن با مهندس بازرگان دیدار کردند و طرفین از آنچه بوجود آمد، راضی بودند. دومین نکته پس از حوادث ۴۲، تحلیلِ حنیف‏نژاد بود که بسیار ظریف است. می‏گفت طی سال‏های ۳۹ تا ۴۲، ما با گسترش سازمان‏ها و احزاب، مبارزه برای انتخابات آزاد، انتشار اعلامیه‏ های قانونی و بدونِ توهین به شاه در بسطِ آزادی‏های قانونی کوشیدیم؛ اما به نتیجه نرسیدیم. عاملِ مقابله با بسطِ آزادی‏ها هم ساواک، ضداطلاعاتِ ارتش و دربار هستند و بنابراین، ما باید این سه مانع را برطرف کنیم. در واقع، از نظرِ حنیف‏نژاد خودِ قانون اساسی مانع نبود؛ بلکه آن نهادهایی که بوجود آمده بود و اصلاح نمی‏پذیرفتند و سرکوب را تنها راه می‏دانستند، مانع بودند.

منتظری، هاشمی رفسنجانی، خامنه‏ ای، باهنر از حرکتِ مجاهدین خلق دفاع می‏ کردند

او با توضیح فوق هدف از تأسیسِ مجاهدین خلق را از بین بردن سه مانع ساواک، ضداطلاعاتِ ارتش و دربار دانست و با تاکید بر اینکه مجاهدین خلق از ابتدا دنبال براندازی نبود و بتدریج به براندازی رسید، گفت: چون دربار هم نقشِ مانع را بازی می‏کرد و برطرف کردنِ آن، در نهایت به براندازی می‏رسید. بدین ترتیب، آنچه بازرگان در دادگاه گفت بیانِ واقعیت جامعه بود که خیلی زود هم محقق شد. یعنی، در سال ۴۳ مؤتلفه حسنعلی منصور را ترور کرد. در سال ۴۴ هم ۹۰ نفر اعضایِ حزب ملل اسلامی که مشیِ مسلّحانه داشت، دستگیر شدند. بعد هم گروه‏های دکتر پیمان، جاما، فلسطین، فدایی‏ها و نهایتا مجاهدین همگی با مشی مسلّحانه تأسیس و دستگیر شدند.

مبارز دوران انقلاب با رد و مخالفت با مقایسه‏ هایی که میان جنبش مسلّحانه ایران با حرکت‏های چریکیِ آمریکای لاتین صورت می‏گیرد، گفت: حرکت‏ها در ایران، یک جنبشِ چریکیِ جدا از مردم نبود. به همین خاطر هم، آقایان منتظری، هاشمی رفسنجانی، خامنه‏ای، باهنر و… همه از حرکتِ مجاهدین دفاع می‏کردند. سرانِ جبهه ملّی را قبل از سال ۵۰ من خودم چندین بار ملاقات کردم و همه، حرکت را تأیید کردند. سرانِ نهضت آزادی هم که تأیید کردند و حتّی آقای طالقانی به خاطرِ این تأیید، به تبعید رفت. فقط مانده بود تأییدِ آیت‏الله خمینی. در مورد ایشان هم، آقای رفسنجانی سال ۵۴ به عراق رفت و امام را می‏بیند. بعد هم به لندن، منزل آقای رییس طوسی می‏رود و در آنجا تعریف می‏کند که امام خواسته‏اند مجاهدین را تأیید کنند؛ اما من گفتم لازم نیست. همان «نه تأیید، نه تکذیب» از سوی شما کافی است. چون انحرافاتی درونِ آنها در حالِ شکل‏‏گیری است.

او افزود: امام نیز در سال ۵۴ می‏خواست مجاهدین خلق را تأیید کند؛ اما آقای هاشمی نگذاشت. من چندین بار این را گفته‏‌ام و آقای هاشمی هم، موضعی نگرفته است!قبل از اینها هم آقایان مطهری، منتظری و حتی حاج آقا مصطفی درخواست کرده بود. حتی آقای دعایی یک بار با امام سرِ این موضوع با امام قهر کرده بود. امام هم به آقای هاشمی گفته بود قبل از اینها همه از من خواسته‏اند تأیید کنم؛ موافق نبودم.

میثمی هم چنین با شرح فعالیت و مواضع حزب توده که مخالف مبارزه مسلّحانه بودند،گفت: اینطور استدلال می‏کردند: تضاد ذاتیِ شیء است/ شیء ایران است/ پس تضاد ذاتیِ ایران است/ در ایران چه نیرویی اصل است؟ طبقه کارگر/ پس تضاد ذاتیِ طبقه کارگر است/ بعد می‏پرسیدند: کارگران ایران در چه وضعی‏اند؟/ پاسخ می‏دادند: هنوز در مورد منافع صنفی خود به آگاهی نرسیده‏اند؛ چه رسد به منافع طبقاتی و سیاسی و چه رسد به فازِ نظامی! بر این اساس، مبارزه مسلحانه را رد می‏کردند. البته نتیجه‏ گیری‏شان درست بود، اما بینشِ اشتباهی داشتند. چرا که در کلیه جنبش‏های ایران از زمان مشروطه این نیروهای مذهبی بودند که موتورِ اصلی مبارزه بودند و نه طبقه کارگر. حتّی بیژن جزنی هم در دادگاه سال ۵۲ خودش و بعد هم در سال ۵۳ به فرخ نگهدار گفته بود اگر قرار باشد نیرویی کمر استبداد را بشکند، همان نیرویی است که ۱۵ خرداد ۴۲ را شکل داد؛ یعنی امام خمینی و مذهبی‏ها. حتّی بعدها جزنی گفته بود: ما تابعِ خرده بورژوازیِ چپ شدیم و نیروهایمان هرز رفتند.

شاه وقتی سقوط کرد که انقلاب را پذیرفت

به گفته او ،آن اواخر، چنان موقعیت شاه ضعیف شده بود که همان صنایعِ وابسته‏ای که خودش آنها را بوجود آورده بود؛ می‏گفتند ما امنیّتِ سرمایه‏گذاری نداریم. دلیل آن هم، تصمیماتِ خلق‏الساعه شاه بود. شاه شب می‏خوابید، صبح اعلام می‏کرد ۹۹ درصد سهام صنایع به دستِ کارگران و کارمندان اداره شود، آن یک درصد هم برای دولت، حقِ مدیریت را هم دولت می‏پردازد. این وضع، که دیگر امنیتی برای بخش خصوصی باقی نمی‏گذاشت. به همین خاطر، صاحبان صنایع برای آنکه امنیتی برای سرمایه خود به دست آورند رویکردی به مراجع و روحانیت کردند؛ همان روحانیتی که حامیِ مبارزه بود. بدین ترتیب، حتی صاحبان صنایعی که توسط شاه بوجود آمده بودند؛ از مبارزه با شاه حمایت می‏کردند!

او افزود: با این وضعیت شاه وقتی مأیوس شد که طبقاتی که خودش بوجود آورده بود، از او جدا شدند. در نتیجه، واکنشِ شاه همان بود که با نظرِ دکتر امینی اعلام کرد: «من صدایِ انقلاب شما را شنیدم». خودِ من، وقتی این حرف از طرفِ شاه بیان شد؛ درونم احساسِ تزلزل کردم. اما در سطحِ جامعه، بهمنی شکل گرفته بود که نمی‏شد در برابرش ایستاد. انباشت کینه‏ ها، محرومیّت‏ها و شکست‏های ملّت همه در این بهمن جمع شده بود. مثلا شاه اعلام کرد: «از این پس، شکنجه نمی‏دهیم». با این اعتراف، قبول کرد که تا به حال، شکنجه بوده و خودِ شکنجه، بدترین عامل برایِ سرنگونی است! این حرف داریوش همایون، وزیر جهانگردی و تبلیغات شاه، که «شاه وقتی سقوط کرد که انقلاب را پذیرفت»، درست است. چون وقتی انقلاب را پذیرفت، نیروهای طرفدارش هم ترسشان ریخت و به انقلاب پیوستند! ضمن آنکه شاه نیروهای قدیمی و استخوان‏دار را هم به عناوین مختلف، از اطراف خود پراکنده کرده بود. دسته‏ای که خود را «تاج‏بخش» می‏دانستند و از ارکانِ کودتا بودند مانند زاهدی، بقایی و حجازی را به اشکال مختلف کنار گذاشت. قبل از آنها هم که قوام را کنار گذاشته بود. در نتیجه، افرادی چون منصور، اسدالله علم و هویدا را روی کار آورد که قدرت و رویِ کار آمدنِ خود را از شاه می‏دانستند.

مخالفت با شاه پدیده‏ ای عمیق بود

میثمی در ادامه به موضوع تنفر شاه از مردم پرداخت و با اشاره به اینکه شاه بعد از کوتا می‏دانست که مردم او را نمی‏خواهند، به برنامه ها و تمهیدات او در این راستا اشاره کرد و گفت: مثلا برای تضعیف دانشکده فنّی دانشگاه تهران که ۱۶ آذر ۳۲ را شکل داده بود؛ دانشگاه‏های آریامهر (شریف)، پلی‏تکنیک، علم و صنعت و… را ایجاد کرد. حتی می‏خواست کل تأسیسات و آزمایشگاه‏های دانشکده فنی را به آریامهر منتقل کند که واکنش دانشجویان و تحصن آنها را در پی داشت. در واقع، او می‏خواست دانشگاه‏هایی ایجاد کند که دانشجویِ مبارز از آن درنیاید. اما جالب آن بود که وقتی نیکسون در سال ۵۱ به ایران آمد؛ همین دانشجویان آریامهر سنگ نثارِ نیکسون کردند. در واقع، بر خلافِ خواست شاه؛ دانشکده‏ فنّی دو تا شد. با پلی تکنیک سه تا، با علم و صنعت چهار تا و…دلیلش هم این بود که مخالفت با شاه، مسأله‏ای احساسی نبود. بلکه پدیده‏ای عمیق بود.

انقلاب هویّتی دارد که همه را به سمتِ خود می‏ کشد

او با تاکید بر اینکه بسیج نیروهایی که در ملّی شدنِ نفت شکل گرفت، پوپولیستی نبودو تا سال ۵۷ ادامه پیدا کرد،به نقل از مهندس بازرگان از شاه بعنوان رهبرِ منفی انقلاب یاد کرد که با ساختار و عملکردِ خود نیروهای متضاد را در یک جبهه قرار داد.

میثمی گفت: در زمان انقلاب، خودِ ما از مهندس بازرگان پرسیدیم: «علّت پیروزی انقلاب چه بود؟». گفت: اعلیحضرت رهبرِ منفی انقلاب بودند. چرا که آنقدر وابستگی، دیکتاتوری و انحصارطلبی از طرفِ شاه اوج گرفت که همه نیروها با هم متحد شدند. واقعیت هم همین بود. آن زمان، حزب توده، حجتیه، سرمایه‏دار وابسته، خرده بورژوازیِ چپ، ملیون، مذهبی‏ها، حتّی خرده بورژوازیِ راست، کارگر، دهقان و… که نیروهایی کاملا متضاد بودند؛ همه با هم متحد شده بودند. حتی من خاطرم هست در ایام انقلاب در کارگر جنوبی عده‏ای شعار می‏دادند: «برادرِ بهایی! چرا از ما جدایی؟» ]با وجودِ باطل بودنِ اعتقادات و جریانِ بهائیت[ این، ]از نظر جامعه شناسی سیاسی و نه اعتقادی و دینی[ خیلی جالب بود. حتّی بعد از انقلاب که ما بعنوانِ اوّلین نیرو واردِ ضداطلاعات ارتش شدیم؛ دیدیم در آنجا اعلامیه‏ های زیادی چاپ کرده بودند که در آن، انقلاب کمونیستی تعریف شده بود و استدلال آنها هم این بود که نیروهای متضادی مثل توده‏ای‏ها، مارکسیست‏ها و… در انقلاب حضور دارند. اما واقعیّت همانی بود که بازرگان می‏گفت. در واقع، انقلاب هویّتی دارد که همه را به سمتِ خود می‏کشد. این مسأله‏ای است که امروز هم باید به آن توجه شود و به ریشه همراه شدن نیروهای مختلف در اعتراضات، توجه کرد.

وی در خصوص نقش امام در انقلاب توضیح داد: اولا شعارهای امام مانند استقلال و آزادی اصیل بود. ضمنا، آن نیروهایی که ضدکمونیسم و نگرانِ فروپاشیِ ایران بودند؛ پشت سر امام قرار گرفتند.

این نویسنده وضعیت چپ ها را متفاوت خوانده و توضیح داد: از سال ۵۵ که سفره‏ ها در زندان جدا شد و بحثِ نجس‌پاکی پیش آمد؛ چپ‏ها احساسِ خطر می‏کردند. اما شعارِ ضدسلطنتی که امام می‏داد، آنها را هم خلعِ سلاح کرد. بعد که انقلاب پیروز شد و عده‏ای شعارهای «حزب فقط حزب‏الله/ رهبر فقط روح‏الله» را سردادند؛ آنها نگران شدند که در انقلاب جایی ندارند. به همین خاطر، رفتند و تحرکاتی را در گنبد، کردستان و… راه انداختند. البته من معتقدم عواملِ ساواک هم در این قضایا نقش داشتند. به هر حال، ساواک در همه گروه‏ها عواملی داشت و شاه هم گفته بود که با رفتنش ایران «ایرانستان» خواهد شد. اما اگر همان قانون اساسیِ جمهوری اسلامی که حقوق همه شهروندان را برابر می‏داند، عمل می‏شد؛ مشکلی پیش نمی‏آمد. مثلا حزب توده تا آن اواخر هم، آزاد بود و حتی مدتی قبل از دستگیریِ سران حزب، میتینگِ بزرگی در دانشگاه پلی‏تکنیک داشتند. اما وقتی مسایلِ ارتباط با کا.گ.ب مطرح شد؛ دستگیری‏ها صورت گرفت.

روایت اختلاف امام و آیت الله طالقانی بر سر برخورد با کمونیست ها

وی در پاسخ به اینکه با توجه به صحبت‏های امام در پاریس مبنی بر «آزاد بودن فعالیت مارکسیست‏ها در دانشگاه‏ها و جامعه»، آیا برخوردی که با چپ‏ها شد؛ درست بود، گفت: شخصا موضعی که آیت‏الله طالقانی در قبالِ مارکسیست‏ها داشتند، ترجیح می‏دهم. در همان روزهای آخر مانده به انقلاب برای دیدن امام به مدرسه علوی رفته بودیم. آقای شیبانی آنجا از آقای طالقانی پرسید: نظر شما درباره امام و انقلاب چیست؟ ایشان گفتند: من چند مورد با امام اختلاف داشتم ولی بعدا دیدم که موضعِ امام درست‏تر بوده است. الآن هم تنها اختلافی که با امام دارم؛ بر سرِ برخورد با کمونیست‏هاست که ایشان، خیلی رویِ ضدیّت با کمونیست‏ها حساسیت دارند. آقای طالقانی در موردِ موضع خودش هم می‏گفت: من کمونیست‏ها را انسان‏هایی می‏دانم که به فرضیه‏ای مسلح شده‏اند. مارکسیسم یک فرضیه است و این فرضیه‏ ها مثلِ چرکِ روی دست، با صابون پاک می‏شود. می‏گفت: اگر مارکسیسم ذاتی و اصیل باشد؛ ما باید فاتحه اسلام را بخوانیم. ما نباید اینقدر نسبت به کمونیسم حساسیت داشته باشیم. به نظر من هم، اگر دیدگاهِ آقای طالقانی حاکم می‏شد؛ خیلی از مسایل بهتر حل می‏شد.

وی در بیان موضع مجاهدین در قبالِ رهبری امام گفت: آن موقع، مجاهدین هم در زندان بودند و شعار می‏دادند باید جلویِ شتاب انقلاب گرفته شود تا ما آزاد شویم و رهبریِ انقلاب دستِ ما باشد! دلیلشان هم این بود که سازمان‏یافته هستند. البته من معتقدم اگر رهبریِ انقلاب دست آنها می‏افتاد، شاید روندِ حذف‏ها گسترده‏تر و بدتر می‏شد.

بختیار نمی توانست منشاء اعتماد همفکرانِ خودش هم باشد، چه برسد برای امام خمینی

میثمی در مورد اینکه آیا امکان این وجود نداشت که با توجه به حضور بختیار به عنوان چهره‏ای از جبهه ملّی و مخالفان شاه قانون اساسی مشروطه مبنا قرار گیرد و انتقال قدرت، با هزینه کمتر و مدارایِ بیشتر صورت گیرد؟ پاسخ منفی داد و گفت:کمااینکه مهندس بازرگان وقتی بختیار آمد، با او موافق نبود و حتی در سخنرانیِ خود در دانشگاه از بختیار خواست کنار برود. در واقع، موضعِ نهضت آزادی و جبهه ملّی کاملا با امام و بدنه آنها هم کاملا جذب امام شده بود. مثلا من یادم هست آقایان سلامتیان و سنجابی که از خارج آمدند؛ در منزلِ یکی از دوستان جمع شده بودیم. آنجا آقای مقدس‏زاده، از بچه‏ های جبهه ملّی که در زندان با هم بودیم، هر بحثی می‏شد؛ با دلیل و بی‏دلیل می‏گفت: فقط آقای خمینی! هرچی آقا بگوید! یا مثلا در خیابانِ ادیب خانه آقای دکتر حسن حبیبی جلسه‏ای بود با حضور چند نفر از جمله بنی‏صدر و قطب‏زاده. آنجا قطب‏زاده امام را با لنین مقایسه می‏کرد و از او برتر می‏دانست. آقای رادنیا، از اعضای نهضت آزادی با ۲۵ سال سابقه مبارزاتی، هم در مورد آینده می‏گفت: ببین! امام همیشه چیزی در چنته دارد و رو می‏کند؛ نگران نباشید. یا مثلا دکتر صدر حاج سیدجوادی، از سران نهضت آزادی، هم همه گفته‏ های امام را درست می‏دانست. یا خاطرم هست چهار هفته جمعه ‏ها در انجمن اسلامی مهندسین سخنرانی‏هایی برگزار شد. مهندس بازرگان، معین‏فر و کتیرایی هم حضور داشتند. آنجا من سخنرانی داشتم و گفتم: حکومت اسلامی یک روند درازمدّت است؛ یعنی آنکه جهت را اسلامی قرار دهیم. آنجا یکی از کسانی که عضوِ اصلی شورای انقلاب بود و الآن جزوِ مخالفان است؛ می‏گفت: «نه، آقای میثمی! هرچه ]امام[ خمینی بگوید، همان اسلامی است». یعنی فضا بدین صورت بود. آن بهمنی که گفتم؛ شکل گرفته بود. اصلا از همان زمان که شاه گفت صدای انقلاب را شنیدم و قول می‏داد به قانون اساسی وفادار باشد؛ آن بهمن شکل گرفته بود و کسی جلودارش نبود. وقتی شاه و سیستم وی کنار رفتند، تکلیفِ بختیار روشن بود.

او عامل دیگر در مورد بختیار را سابقه او ذکر کرده و گفت : در سال ۱۳۴۰ میتینگی ۸۰ هزار نفری از طرف جبهه ملی در جلالیه برگزارشده بود. بختیار به کمکِ عموزاده‏اش، تیمور، شتافت. در آن سخنرانی هرچه از دهانش درآمد؛ گفت. دربار را کوبید، قرارداد نفت را کوبید، مصدق را تأیید کرد و… در حالیکه آنجا اللهیار صالح دست رویِ دست می‏مالید و می‏گفت: «من حالا در شورای مرکزی چه جوابی بدهم؟». در واقع، بختیار خودسری‏ هایی داشت و بدنه جبهه ملّی اصلا او را نمی‏پذیرفت. اصلا سرِ آن ماجرا، اعتماد بدنه جبهه ملّی به رهبران تَرَک خورد. از آن مهمتر، شورای مرکزی جبهه ملّی آن زمان سه نفر بودند: دکتر سنجابی، داریوش فروهر و بختیار. بختیار به آن دو نفر هم نارو زَد. یعنی، بدون اطلاع آنها رفت و با شاه ساخت و پاخت کرد. طوری که وقتی نخست  ‏وزیر شد، سنجابی و فروهر که طرفدار امام بودند؛ علیه بختیار اطلاعیه دادند. بنابراین، کسی که به حزبِ خودش و افرادی چون سنجابی و فروهر که بعد از ۲۸ مرداد به مدت ۲۵ سال با هم نزدیک‏ترین دوستان بودند، چنین برخوردی می‏کند؛ نمی‏توانست منشاء اعتماد برای همفکرانِ خودش هم باشد، چه برسد برای امام خمینی.