اردوغان در دور قهرماني خاورميانه

چکیده :وراي جهان‌بيني بسيار جذاب اين حزب، تركيه مي‌تواند در خاورميانه جديد در سطح عملي حضور داشته باشد. واشنگتن دست خالي است و عملا به‌دليل نزديكي انتخابات رياست‌جمهوري آشفته است و هنوز بحراني را از سر نگذرانده، بحران ديگري آغاز شده. اروپا زير بار بدهي‌هاي اقتصادي و بحران مالي قرار دارد و پاريس و لندن نيز از دهه 1960 و اوايل 1970 مستعمرات و كشور‌هاي تحت الحمايه خود را رها...

نزهت اميرآباديان

اگر در ميان زباله‌هاي حومه شهر آنكارا گشتي بزنيد ممكن است بتوانيد يك جايزه حقوق بشر پيدا كنيد. جايزه حقوق بشر قذافي كه در سال 2010 به رجب طيب اردوغان اهدا شد. عقل سليم حكم مي‌كند كه تا به حال اردوغان آن جايزه را دور انداخته باشد.

ارتش تركيه اعلام كرده است كه در نزديكي مرزهاي سوريه رزمايش نظامي برگزار خواهد كرد. اين رزمايش تحت عنوان آماده‌سازي برگزار مي‌شود و احتمالا همزمان با سفر اردوغان به استان هاتاي و بازديد از اردوگاه آوارگان در اين استان خواهد بود. اردوغان چند هفته پيش به مصر رفت و هنگام ورود به فرودگاه قاهره به زبان عربي خطاب به كساني كه به استقبالش آمده بودند، گفت: سلام بر مصر و سلام بر جوانان اين كشور. مي‌دانيد كه مصر و تركيه دستي واحد هستند. سفر‌هاي اخير اردوغان نشان بارزي از تمايل تركيه براي رهبري منطقه است و خوشامدگويي به قهرمان در فرودگاه، اين باور را در مردم تقويت مي‌كرد كه تركيه يك نيروي تاثير‌گذار است و جايگاه منحصر به فردي در هدايت تحولات خاورميانه دارد. مردم قاهره در بزرگراه‌ها تجمع كرده بودند. بيلبورد‌هاي بزرگي نيز از عكس‌هاي رجب طيب اردوغان، نخست‌وزير تركيه و پرچم تركيه و مصر در كنار هم در خيابان‌هاي قاهره به چشم مي‌خورد و همه اينها حامل يك پيام بود «اتحاد براي آينده».

پروژه رهبري خاورميانه و تبديل شدن به الگوي كشور‌هاي عربي در «اجلاس داووس» كليد خورد. سخنان اردوغان در آن جلسه و موضع‌گيري در مقابل اسراييل نقطه آغاز دگرگوني در روابط تركيه و اسراييل بود. نوعي برنامه‌ريزي استراتژيك براي دوري از اسراييل به‌منظور جلب حمايت كشور‌هاي اسلامي.

تكنوكرات‌هاي حزب عدالت و توسعه و در راس آنها رجب‌طيب اردوغان، سال‌هاست كه صحنه سياسي تركيه را با مديريت اقتصادي در دست گرفته‌اند. اعراب و جهان‌اسلام براي ترك‌هاي AKP جذابيت زيادي دارد. خاورميانه انرژي، بازار و جمعيت دارد، در حالي كه اسراييل فاقد همه اين جذابيت‌هاست. تركيه در روياي احياي امپراتوري عثماني است اين به معناي ظهور يك ابرقدرت در مجاورت مرز‌هاي روسيه است موضوعي كه براي آمريكا نيز جذابيت و منافع زيادي دارد.

از بسياري جهات به نظر مي‌رسد تركيه‌اي كه اردوغان معرفي مي‌كند چيز‌هاي زيادي براي ارايه به مصر، تونس و ليبي داشته باشد. حزب عدالت و توسعه در جهان عرب به‌شدت براي دو گروه جذاب است؛ اسلام‌گرايان و اعراب ليبرال. براي اسلام‌گراها به اين دليل كه روش رويارويي با موانع مشاركت سياسي را به آنها مي‌آموزد و عرصه جديدي را براي دشمن‌ستيزي بازسازي مي‌كند و براي ليبرال‌ها از اين جهت كه نشان مي‌دهد يك حزب مذهبي مي‌تواند قواعد ليبرالي را بپذيرد و پيشرفت كند اكنون مصر در حال بازسازي همه جانبه خود در زمينه‌هاي فرهنگي، سياسي و اقتصادي است. سياستمداران و جوانان مصري به دنبال الگوي مناسبي براي كشور خود هستند، بخشي از اخوان‌المسلمين مصر با الگوبرداري از حزب عدالت و توسعه، حزبي به نام عدالت و توسعه تشكيل داده‌اند. اين افراد گفته‌اند كه الگوي توسعه تركيه، الگوي بسيار مناسبي است و ما به دليل موفق بودن اين الگو مي‌خواهيم از آن تبعيت كنيم.

مطمئنا اخوان‌المسلمين مصر در ابتدا محتاط‌تر بود زيرا عدالت و توسعه بسيار ليبرال و ناسيوناليست است. اما پس از آنكه اردوغان به رييس‌جمهور پيشين مصر؛ حسني مبارك، توصيه كرد كه استعفا دهد- و اين كار را قبل از بسياري از رهبران كشور‌هاي ديگر انجام داد-‌اخوان‌المسلمين رابطه نزديك‌تري با عدالت و توسعه برقرار كرد. اكنون بعضي از شاخه‌هاي اخوان‌المسلمين مانند حزب مصري معاصر كه فعالان آن جوانان 20 يا 30ساله هستند به وضوح نشان مي‌دهند كه قصد دارند از عدالت و توسعه تقليد كنند و عبدالمنعم ابوالفتوح از اعضاي پيشين و بانفوذ اخوان‌المسلمين و كانديداي رياست‌جمهوري، اردوغان مصر ناميده مي‌شود.

وراي جهان‌بيني بسيار جذاب اين حزب، تركيه مي‌تواند در خاورميانه جديد در سطح عملي حضور داشته باشد. واشنگتن دست خالي است و عملا به‌دليل نزديكي انتخابات رياست‌جمهوري آشفته است و هنوز بحراني را از سر نگذرانده، بحران ديگري آغاز شده. اروپا زير بار بدهي‌هاي اقتصادي و بحران مالي قرار دارد و پاريس و لندن نيز از دهه 1960 و اوايل 1970 مستعمرات و كشور‌هاي تحت الحمايه خود را رها كرده‌اند.

تركيه با رشد اقتصادي سريع و روحيه ريسك‌پذيري بالا مي‌خواهد به مصري‌ها، تونسي‌ها و ليبيايي‌ها بگويد كه چه مي‌خواهند و به چه چيز‌هايي نياز دارند و البته مصر بهترين محل سرمايه‌گذاري براي تركيه است. كشور‌هاي حاشيه خليج‌فارس، عربستان سعودي، قطر و امارات متعهد به پرداخت ميليارد‌ها كمك به مصر شدند اما به بخش كوچكي از آن عمل كردند و از سوي ديگر هيات حاكمه مصر نيز با اين كشور‌ها برخورد بسيار محتاطانه‌اي دارد. ترك‌ها اكنون به‌تنهايي در اين كشور‌ها براي منافع خود سرمايه‌گذاري مي‌كنند.

با اين حال اگر اين فرض كه سياست‌هاي اردوغان و عدالت و توسعه در خاورميانه نتيجه خوبي دارد، درست باشد، درخشش اردوغان به‌عنوان يك سياستمدار و نخست‌وزير افسانه‌اي است كه گهگاه با لكه‌هاي تاريك سياسي و اشتباهات استراتژيك مخدوش مي‌شود.

با وجود ماسك‌هاي پيروزمندانه اردوغان، او اشتباهات جدي در مقاطع بسيار مهم در طول خيزش اعراب داشته است. درست است كه اردوغان در مورد مصر درست عمل كرد اما در مورد ليبي اشتباهات بدي داشت؛ ابتدا با رهبري ناتو در مورد عمليات دفاع از شهروندان ليبي در مقابل معمر قذافي مخالفت كرد. به اين دليل كه قذافي 23 ميليارد دلار در قراردادهاي ساختمان‌سازي و پروژه‌هاي ديگر در تركيه سرمايه‌گذاري كرده بود و به اردوغان آن جايزه حقوق‌بشر كذايي را داده بود. دست‌كم در اين قسمت واكنش آنكارا به انقلاب ليبي چندان جالب توجه نبود.

به نظر مي‌رسيد آنكارا به ادامه همين روند سياسي، ديپلماتيك و اقتصادي در سوريه علاقه‌مند است. يك‌بار ديگر اردوغان جايگاه خود را بد تعبير و گمان كرد كه مي‌تواند بشار اسد، رييس‌جمهوري سوريه، را به انجام اصلاحات متقاعد كند. در همان زماني كه اردوغان با شدت و فصاحت در مورد كشتار در سوريه سخن مي‌گفت، درها را براي اسد باز نگه داشته بود تا او به قدرت بازگردد.

اين يك واقعيت تاسف‌برانگيز در سياست خاورميانه است كه هيچ‌كس در جهان عرب آشكارا به آنكارا به دليل اتخاذ مواضع متناقض اعتراض نمي‌كند. تركيه همين روابط دوگانه و متناقض را در مورد رابطه با اسراييل نيز در پيش گرفته است. از سويي كشور مستقل فلسطين را به رسميت شناخته و به اسراييل حمله مي‌كند و از سويي درصدد حفظ روابط خود با اسراييل است.

اردوغان روز 13 سپتامبر در سفر به مصر به زبان عربي سخن گفت و همانند يك ستاره راك در يك ميهماني برخورد كرد. در واقع خاورميانه براي سياست داخلي تركيه بسيار مهم‌تر از تركيه براي خاورميانه است. در ماه ژوئن گذشته حزب عدالت و توسعه در جديدترين انتخابات پارلماني 95/49 درصد آرا را به دست آورد. اين سومين پيروزي پياپي اين حزب بود. بعضي از ناظران غربي و ترك معتقدند كه موقعيت اردوغان دست نيافتني است. با اين حال اگر اردوغان از موقعيت خود مطمئن بود نيازي نداشت كه با سخن گفتن به زبان عربي خود را مطرح كند. در واقع نخست‌وزير به‌شدت، نگران ناكامي‌هاي تاريخي احزاب اسلام‌گراي پيشين در تركيه و اساس سياست‌هاي سكولار و نتايج آن است.

پاشنه آشيل كردي

درحالي كه تمركز رسانه‌ها در تركيه و كشور‌هاي همسايه عموما متوجه بهار عربي و نقش اين كشور در سوريه، ليبي و مصر، بود عميق‌ترين زخم تاريخي اين كشور از زمان تاسيس جمهوري تركيه در سال 1923 تاكنون سر باز كرد؛ چالش كرد‌ها. در طول ماه گذشته حملات زيادي از سوي پارتيزان‌هاي حزب كارگران كردستان (پ.ك.ك) صورت گرفت و ارتش تركيه نيز پاسخ‌هاي خونباري به اين حملات داد. جت‌هاي اف16 تركيه مواضع (پ.ك.ك) در جنوب شرقي اين كشور را بمباران كردند و هر دوطرف كشته‌هاي زيادي دادند. اگرچه هر دو طرف مي‌دانند كه راه‌حل نظامي براي اين مشكل وجود ندارد اما ناسيوناليست‌هاي تركيه همچنان كرد‌ها را «ترك‌كوهي» مي‌نامند و نارضايتي كرد‌ها تبديل به كابوس رجب طيب اردوغان شده است. به نظر مي‌رسد او تمايلي به خرج كردن سرمايه سياسي خود براي حل اين مشكل ندارد و ترجيح مي‌دهد خاورميانه را رهبري كند. جمعيت كرد‌هاي تركيه بين 15 تا 20 ميليون تخمين زده مي‌شود. (حدود 20 درصد از كل جمعيت) اگرچه حزب عدالت و توسعه در 10سال گذشته بسيار بيشتر از دولت‌هاي پيشين به بهبود استاندارد‌هاي زندگي و حقوق فرهنگي كرد‌ها پرداخته است اما افزايش مطالبات نسل جوان تركيه باعث رنجش كرد‌ها در شرق آناتولي و در شهر‌هاي بزرگي مانند استانبول، ازمير و آدنا شده و به سرخوردگي‌ها دامن زده است. گفته مي‌شود كه قرار است آمريكا هواپيماهاي بدون سرنشين خود را تا پايان سال ۲۰۱۱ از عراق خارج كند و تركيه اصرار دارد اين هواپيماها را در خاك خود مستقر كند، چون مي‌تواند از اين هواپيماها در مبارزه با (پ.ك.ك) استفاده كند.

نيمي از كرد‌هاي تركيه در غرب اين كشور زندگي مي‌كنند و بسياري از ترك‌ها، اين مردم را حامي پ.ك.ك مي‌دانند و مقصر مي‌شمارند. بيشتر ترك‌ها، پ.ك.ك را جدايي‌طلب مي‌دانند در حالي كه شواهد زيادي وجود دارد مبني بر آنكه روياي دولت مستقل كردي، مدت‌هاست كه به فراموشي سپرده شده و كرد‌هاي تركيه اكنون به دنبال دموكراسي و استقلال زبان و فرهنگ هستند. درحال حاضر افزايش انتظارات، وعده‌هاي تحقق نيافته حزب عدالت و توسعه، خشونت‌هاي قومي و فضاي محدود سياسي همانند مخلوطي قابل اشتعال است كه فضاي سياسي ميان كردها و ترك‌ها را انباشته است. شايد عفو زندانيان پ.‌ك.‌ك، گفت‌وگو با رهبر كاريزماتيك اين گروه عبدالله اوجالان و پرداختن به مطالبات كرد‌ها و عمل به وعده‌هاي انتخاباتي، آبي بر اين آتش بيفشاند و ادعاهاي دموكراسي‌خواهانه اردوغان را در خاورميانه قابل باورتر كند. اما همچنان 88 سال پس از استقرار جمهوري تركيه مساله كرد‌ها پاشنه آشيل تركيه باقي مانده است.

خيابان صحنه سياست

مدتي است كه وارد دوران تازه‌اي از تاريخ شده‌ايم. دوران سياست‌سازي در خيابان. نه تنها حضور اعتراضي مردم در خيابان‌هاي تونس، مصر و ليبي باعث تغيير حكومت‌شان شد كه مردم آمريكا نيز در اعتراضات اقتصادي خود جنبش «وال استريت را تسخير كن» را راه مي‌اندازند و به خيابان مي‌آيند. سفر اردوغان به مصر، تونس و ليبي، ميليون‌ها ناسيوناليست ترك را دلگرم و مغرور كرد. آنها از تماشاي نخست‌وزيرشان در شمايل «پادشاه خيابان‌هاي عربي» لذت مي‌برند. موقعيت آنكارا در خاورميانه و جهان عرب، وعده‌هاي اردوغان و حزب عدالت و توسعه را براي ترك‌ها تكرار مي‌كند؛ تركيه موفق، قدرتمند و دموكراتيك مي‌تواند نفوذ زيادي در جهان اطراف خود داشته باشد.

سفر اردوغان به خاورميانه نه تنها به‌دليل نياز‌هاي سياست داخلي خود بلكه براي پوشش اشتباهات فاحش آنكارا در ليبي و سوريه بسيار ضروري بود. اما نخست‌وزير تركيه به‌شدت نگران چيزهايي است كه در خيابان‌هاي تركيه مردم خواهان آن هستند. اردوغان در نقش پادشاه عرب منافع زيادي به‌دست خواهد آورد اما آنچه اهميت بيشتري دارد تركيه است و خيابان‌هايش.

منبع: شرق