توقف پروژه بزرگترين سد خاكي كشور/قله‌هاي نمكي و عطش مسئولان براي افتتاح زودهنگام

چکیده :گفته مي‌شود وجود نمك بسيار زياد در ساختار سازند گچساران كه بخش قابل ملاحظه‌اي از آن درون درياچه سد گتوندعليا قرار خواهد گرفت، تاثيرات مخربي روي آب رودخانه كارون در خوزستان خواهد گذاشت به همين دليل آبگيري از اين سد با وضعيت موجود بنابر برآوردهاي اوليه حدود 75 درصد محصولات زراعي و 30 درصد محصولات باغي قابل توليد در دشت خوزستان را براي يك دوره حداقل 15 ساله از بين خواهد...

بلندترين سد خاكي كشور بعد از 9 سال عمليات اجرايي سنگين در مراحل پاياني با چالش جدي مواجه شده است. تداوم فعاليت عمراني سد گتوندعليا يكي از بزرگ‌ترين طرح‌هاي ملي كشور، به دليل وجود برخي ايرادات مطالعاتي دچار مشكل شده است.

به گزارش روزنامه تهران امروز، گفته مي‌شود وجود نمك بسيار زياد در ساختار سازند گچساران كه بخش قابل ملاحظه‌اي از آن درون درياچه سد گتوندعليا قرار خواهد گرفت، تاثيرات مخربي روي آب رودخانه كارون در خوزستان خواهد گذاشت به همين دليل آبگيري از اين سد با وضعيت موجود بنابر برآوردهاي اوليه حدود 75 درصد محصولات زراعي و 30 درصد محصولات باغي قابل توليد در دشت خوزستان را براي يك دوره حداقل 15 ساله از بين خواهد برد.

اين چالش مهم زماني بروز يافته است كه 9 سال از كار عملياتي احداث اين سد بزرگ گذشته است. گتوندعليا تا سال گذشته بزرگ‌ترين پروژه عمراني كشور ناميده مي‌شد. اين پروژه ويژگي‌هاي منحصر به‌فردي دارد كه در بسيار از آن‌ها ركورددار است. اين سد عميق‌ترين ديوار خاكي آب بند با وسعت 42 هزار متر مربع در جهان را به خود اختصاص داده است.

گفته مي‌شود براي اين پروژه در حدود يك هزار و 500‌ميليارد تومان هزينه برآورد شده است. شايد اگر پيش از آغاز عمليات اجرايي اين سد، كارهاي مطالعاتي دقيق‌تري روي اين منطقه انجام مي‌شد، نامناسب بودن مكان اجراي طرح و كوه‌هاي نمك در زمين‌هاي آن نمايان مي‌شد و اين عمليات با اين ميزان هزينه تا اين مرحله پيش نمي‌رفت.

در شرايطي كه فعالان اين پروژه به دنبال راه‌كارهايي براي مقابله با مشكل كوه‌هاي نمكي مي‌گردند اخبار ناخوشايندي از وجود برخي فشارها از طرف مقامات و ذي‌نفوذان استاني جهت توقف عمليات جاري و بهره‌برداري سريع‌تر از اين طرح به گوش مي‌رسد. نگراني‌هاي موجود با نزديك شدن به زمان انتخابات مجلس و نيازهاي تبليغاتي نامزدهاي انتخاباتي و برخي شعارهاي مطرح شده، تشديد شده و بيم آن مي‌رود تا مقامات شركت منابع آب نيرو با توجه به كمبود بودجه، عطاي عمليات جبراني جاري را به لقايش بخشيده و مقاومت زيادي در برابر فشارهاي يادشده از خود نشان ندهند. در اين خصوص ابتدا برخي مسئولان وجود قله‌هاي نمكي در درياچه سد گتوند را غيرواقعي خواندند و يا اعلام كردند كه گنبدهاي نمكي تاثيري بر كيفيت آب سدگتوند ندارد، اما چندي پيش مجري طرح گتوند از تاثيرگذاري اين قله‌هاي نمكي بر كيفيت آب درياچه اين سد سخن گفت:«اين قله‌هاي نمكي در تماس با آب، شوري آب درياچه را افزايش مي‌دهد و براي كيفيت آب در پايين دست مشكل ايجاد مي‌كند.»

كريم شيباني با اشاره به اينكه براي كاهش اثرات اين رگه‌هاي نمك و قله‌هاي موجود در درياچه سدگتوند تمهيدات زيادي انديشيده شده است، گفت: احداث ديوار حائل در درياچه مقابل اين رگه‌ها از مهم‌ترين تمهيدات انديشيده شده است.» اين مقام مسئول تاكيد كرد: «چاه‌ها و حفره‌هاي نمكي زيادي در درياچه سد گتوند وجود دارد كه اين حفره‌ها و چاه‌ها نيز با گل و خاك در حال پر شدن و فشرده شدن است تا تاثير آنها بر آب رودخانه كاهش يابد.» پيش از اين هم محمدجواد عبداللهي، عضو هيات مديره سازمان نظام مهندسي استان خوزستان اعلام كرده بود كه نزديكي معدن نمك به محل سد گتوند عليا، در پروژه مطالعاتي اين سد در نظر گرفته نشده است.

به گفته اين مقام آگاه، وجود اين معدن كه در فاصله پنج كيلومتري سد واقع شده باعث مي‌شود كه به هنگام آبگيري و تشكيل درياچه پشت سد، اين معدن عظيم نمك كه ذخيره نمك آن صدها ميليون تن برآورد شده است به كلي به زير آب درياچه فرو رفته و اين امر شوري آب رودخانه كارون را به بالاترين حد ممكن مي‌رساند. مدير مطالعات طرح سد و نيروگاه گتوند عليا نيز پيش از اين گفته بود: «با توجه به حجم 4.5 ميليارد متر مكعبي آب در مخزن سد و نحوه تماس سازند گچساران با آب مخزن مقدار نمك موجود در محل در عمل تاثير دراز مدتي بر كيفيت آب مخزن سد ندارد.»

آرش محجوب افزود: در برآوردهاي اوليه، حجم نمك موجود در رگه‌هاي نمكي واقع در داخل مخزن سد گتوند عليا به ميزاني برآورد مي‌شد كه مي‌توانست بر كيفيت آب كارون تاثيرگذار باشد. وي با ناچيز دانستن نمك موجود در ساحل سمت چپ رودخانه كارون گفت: آثار كوتاه مدت اين مقدار نيز با مديريت صحيح در امر آبگيري و بهره‌برداري از مخزن در طول سه تا پنج سال اوليه آبگيري به‌طور كامل برطرف مي‌شود. با اين وجود كارشناسان محيط زيست و نظام مهندسي اعتقاد دارند نزديكي معدن نمك به محل سد گتوند عليا، در پروژه مطالعاتي اين سد در نظر گرفته نشده است. اين معدن در واقع يك گنبد نمكي است كه روي تپه‌اي در نزديكي سد فوران مي‌كند و از قسمت غربي رودخانه كارون تا نزديكي منطقه سردشت دزفول وسعت دارد. عبور رودخانه كارون از وسط معدن، آن را به دو قسمت شرقي و غربي تقسيم كرده به‌طوري كه بخش زيادي از شوري آب رودخانه كارون هم مربوط به اين قسمت است.

در اين شرايط عمليات جبراني جهت مديريت و كاهش اثرات مخرب نمك موجود در درياچه سد گتوند در جريان است كه جاي اميدواري بسيار زيادي براي نتيجه‌بخش بودن آن وجود دارد. با وجود عدم تجربه مشابه ديگر در سطح ايران و جهان، طراحان و مهندسان ناچارند تا از شيوه‌هاي ابداعي خود براي اين منظور بهره گيري كنند. درخصوص زمان افتتاح اين طرح اما پيش از اين وزير نيرو از آبگيري اين سد تا پايان سال 89 سخن گفته بود. اين در حالي است كه مدير اين پروژه، پايان كار را در شرايط عادي سال 92 عنوان كرده است.

جزئيات پروژه سد گتوند عليا

سد گتوند عليا يكي از بزرگ‌ترين سدهاي ايران است كه روي رودخانه كارون در جنوب غربي ايران در دست ساخت است. سد گتوند، پس از ساخت، دومين مخزن آبي ايران (پس از كرخه) و بزرگ‌ترين مخزن آبي روي كارون خواهد شد. اين سد در بين سدهاي ساخته‌شده و در دست ساخت روي كارون، از همه پايين‌دست‌تر قرار دارد. هدف از احداث سد و نيروگاه گتوند، تامين بخشي از برق مورد نياز كشور، كنترل سيلاب‌هاي فصلي كارون و نيز تنظيم آب كشاورزي پايين‌دست است. همچنين درياچه سد، پس از آبگيري مي‌تواند به عنوان يك جاذبه گردشگري براي منطقه درآيد. سد گتوند عليا بلندترين سد خاكي كشور با 182 متر ارتفاع از نوع سنگ ريزه‌اي با هسته رسي داراي حجم كل مخزن 4.5 ميليارد متر مكعب است. اين سد عميق ترين ديوار خاكي آب بند با وسعت 42 هزار متر مربع در جهان را به خود اختصاص داده است. سيستم تركيبي ديوار آب‌بند سد گتوند عليا منحصر به فرد است.

همچنين طويل‌ترين تونل‌هاي آبرسان نيروگاه را با طول 27 كيلومتر دارد. ضمن اينكه نيرگاه برق آبي گتوند عليا بيشترين توليد برق در كشور را يعني سالانه 4 هزار و 250 گيگاوات انرژي برق آبي خواهد داشت.به گفته مسئولان در مراحل ساخت اين سد ركودهاي جالبي به ثبت رسيده كه از آن جمله مي‌توان به 51 هزار مترمكعب خاكريزي در يك روز اشاره كرد. از ابتداي پروژه يعني از سال 1380 تا كنون 360 پيمانكار داخلي در احداث ساخت نيروگاه و سد گتوند به فعاليت پرداخته‌اند كه در مراحل پاياني عمليات اين ميزان به كاهش يافته است. شركت مهندسي سپاه سد كه وابسته به قرارگاه سازندگي خاتم الانبياء است مجري اين طرح بزرگ است.