بخش دوم؛ آب را گل نکنیم

چکیده :این مقاله، مندرجات بیانیه ی شماره ۱۸ ، را به سه بخش ( ریشه در آب ، آب را گل نکنیم ، بي سرو پا همچو آب ) تقسیم می کند . در ابتدای هر بخش ، خلاصه ای از محتویات بیانیه را در ساختاری قابل ارجاع می آورد و میزان وفاداری به متن و نگرش نگارنده را نیز نمایان می سازد .در گام دیگر ، مهمات ِ بیانیه ، را تحلیل می کند و نکات مبهم و یا متناقض آن را برجسته می سازد . گام سوم ، با رویکردی تحلیلی – انتقادی و البته بنیادی تر ، به مندرجات قبلی می پردازد . در پایان هر بخش ملاحظات و پیشنهادات صاحب مقاله می آیند...

کلمه: داریوش محمدی در بخش اول باز خوانی انتقادی و تحلیلی منشور سبز به تشریح و توضیح ماهیت، اهداف و راهکارهای پیشنهادی جنبش پرداخت .  قسمت دوم  تحلیل چنانکه وعده داده شده بود پیش روی شماست. کلمه از ادامه گفت و گو و تحلیل متن جنبش از سوی صاحبنظران استقبال می کند.

بخش دوم :  آب را گل نكنيم

جدول شماره ( 5 ) : مولفه هاي اصليِ  «هويت سبز »

تحليل سطح 1 :

1. ستون اول در جدول شماره (5) نشان مي دهد :  هرفردي كه به ميراث ايراني – ديني  ايران وفادار نباشد ، به بقاي تمدن  ايراني – اسلامي نيانديشد ، به مرز خود باوري و اتحاد بر سر اصول نرسيده باشد  و حق حاكميت مردم را به رسميت نشناسد ، از هويتِ سبز برخوردار نيست .

2. ستون دوم در جدول شماره (5) بيان گر آن است : هر رويكردي كه به وجه اخلاقي و رحماني دين  نظر  نداشته باشد و با اتكا بر اين وجه ، به رابطه ي ميان دين و نظام نيانديشد و در حفظ و تقويت مناسبت هاي ملي نكوشد و به جاي اتكا به خرد جمعي ، بر خود مداري و خودخواهي اصرار بورزد و تسليم ِ برگزاري انتخابات آزاد و رقابتي نگردد و به مغايرت قانون اساسي يا صلاحيت خودسرانه و گزينشي اعتقاد نداشته باشد و به منافع ملي و حفظ استقلال ايران بي توجه باشد ، رويكردي  است كه  فاقد جايگاه در جنبش سبز است .

3. ستون سوم در جدول شماره (5)  ، رويكرد هاي عملي براي بروز هويت سبز را  نشان مي دهد . بر اين اساس : هر رفتار فردي ، سياست سازماني و يا رويكردي كه به جاي توسعه به بنيادگرايي منجر شود  يا مردم را به آئين و مرامي خاص مقيد سازد يا درصدد استفاده ي ابزاري از دين باشد و يا به وابستگي نهادهاي ديني و روحاني  به حكومت بيانجامد ، فاقد هويت سبز است . هم چنين ،  هر كس كه براي صيانت از آراء مردم تلاش نورزد ، با نظارت استصوابي مبارزه نكند و يا اقدامي در خلاف منافع ملي و حفظ استلال كشور انجام دهد ، سبزنخواهد بود . ستون سوم تاكيد دارد كه براي تامين و تثبيت هويت سبز ، بايد بر گونه اي از عقلانيت تكيه كرد ، كه حاصل جمع خردهاي مختلف است و مبتني بر « نظام عقلانيت توحيدي  است » ، لذا اصرار بر خرد فردي و عقلانيتِ غير ، نمي تواند در چارچوب هويت سبز قرار گيرد .

4. تعبير « نظام عقلانيت  توحيدي » در ستون و رديف سوم  جدول شماره (5) ، اگر چه در ابتدا مبهم مي نمايد ،  اما  به ياري  واژگان همان بند  مي تواند تا حدي وضوح يابد . به اين ترتيب كه : نفي خود مداري و خود خواهي  به خود باوري  مي انجامد و  تنها با كنار گذاشتن عناصر تشتت زا و اجماع آگاهانه بر عناصر هويت ساز ،  مي توان به اتحاد بر سر اصول رسيد و البته «اين دو »، با تكيه بر خرد جمعي حاصل مي شوند .  با اين وصف ، نظام عقلانيت توحيدي  نظامي است عقلاني ، كه فاقد عناصر خود مدار و خودخواه و تشت زاست .

5. رديف 2 در جدول شماره (5) ، حامل دغدغه هاي ملي و ارزش هاي سنتي و مذهبي است و البته رويكرد نظري و عملي جنبش با تقدس زدايي و آگاهي بخشي ، درصدد است تا اين عناصر  را از جايگاه خرافه پرور و هويت ستيزِ پايين كشد و به جايگاهي فرهنگي و هويت ساز ارتقا دهد .

6. در يك بندِ كامل  از بيانيه ، ذيل هويت سبز ، آمده است :

• جنبش سبز جنبشی ایرانی- اسلامی است که در جستجوی دستیابی به ایرانی آباد، آزاد و پیشرفته است. بر این اساس، هر فرد ایرانی که توسل به خرد جمعی توحیدی را به عنوان مبنای تلاش برای ایجاد فردای بهتر برای میهن خویش بپذیرد در زمره فعالان جنبش سبز به شمار می آید. جنبش “ایران را متعلق به همه ایرانیان می داند”.

در اين بند ، تعبير «  ايراني آباد و آزاد و پيشرفته »  اگر چه مي تواند مولفه اي قلمداد شود كه جنبش سبز به آن پاي بند است ، اما از جملات و عبارات  بعدي آن رويكردي نظري و عملي استخراج نمي شود و يا نگارنده در تشخيص آن ناتوان مانده و  نتوانست  آن را بر سياق جدول شماره ( 5 )  درج كند .

تحليل سطح دو :

1. از لحاظ نظري ،   دين اخلاقي در مقابل دين فقهي قرار مي گيرد . به اين اعتبار كه دين فقهي منبعي براي  وضع رفتار فرد و  تنظيم روابط در جامعه  است ، اما دين اخلاقي  به فرد و حالات روحي و  اعتقادات شخصي او بر مي گردد  . در اين حال ، تنافر و تناقضي  كه ممكن است ميان نهادهاي  دموكراتيك با نهاد دين  اتفاق بيافتد ، اگر به  پيوند نيانجامد ، به ستيز  منجر نمي شود . رديف 1 در جدول شماره (5) ، بيانگر آن است كه  جنبش سبز  به لحاظ نظري ،   با تاكيد بر وجه اخلاقي دين ، امكان برقراري دموكراسي را در نظام جمهوري اسلامي ممكن مي داند ، اما راهكار اصلي و عملي جنبش براي  « حفظ استقلال نهادهای دینی و روحانی از حکومت » اگر چه بسيار روشن است ،  اما سازو كار آن مشخص نيست . رجوع به قانون اساسي و حدود اختيارا ت فقها در نظام جمهوري اسلامي ، نشان مي دهد كه استقلال نهادهاي ديني و روحاني  از حكومت ، اگرچه  مطلوب است ، اما عملاً ممكن نيست .

2. « نظام عقلانيت توحيدي »  لازم است نسبت خود را با گونه هاي ديگر عقلانيت مشخص كند  و  هم چنين لازم است  « سازو كار » تاسيس و تشخيص اين نظام  تشريح شود . « توحيدي»  بودن يك نظام  اگر در مقابل  «شرك آلود » بودن   آن قرار گيرد  ، در زبان ديني ، تعبيري  تاويل بردار و تفسير طلب  محسوب مي شود . البته ممكن است در اين  تركيب تنها از پشتوانه ي فرهنگي  و تعابير  ديني براي تاكيد بر ساختار و يا گونه اي خالص !  از عقلانيت استفاده شده باشد  كه در اين صورت بيشتر مشكل آفرين خواهد بود .به عبارتي ديگر : حتي اگر تاسيس چنين نظامي ممكن باشد و يا شكل گيري آن در يك جامعه ي ديني با زيست مسلماني ، « طبيعي » باشد ، تشخيص ِتوحيدي بودن يك ساختار ، البته خود محتاج عقلانيت است و معركه ي آرا . در حقيقت اين دور  ، هيچگاه به پايان نخواهد رسيد و چه بسا مشكلات و معايبِ آن بر مزايا و نعماتش غلبه كنند  .

3. تعبيرِ  « خرد جمعي توحيدي »  ، اگر چه  ممكن است  بياني ديگر از « نظام عقلانيت توحيدي  » باشد اما ظاهراً از ابهام و غربت بيشتري برخوردار است  و براي آن كه از اين ابهام خارج شود لازم است  به سوالاتي از اين دست پاسخ دهد :  آيا اين « خرد » ، نوعي از «خرد جمعي» است  يا نوعي از « خرد توحيدي » ؟ اگر نوعي از خرد توحيدي است ، آن گاه خرد توحيدي به چه معناست و اگر نوعي از خرد جمعي  است ، معيار تشخيص آن  چيست ؟ چه نوعي از خردِ جمعي ،  توحيدي نيست ؟ مرجع  تشخيص اين گونه خرد جمعي ، چه فرد يا نهادي است ؟ آين عبارت چه نسبتي با  « خرد جمعي غير توحيدي » يا « خرد فردي توحيدي » و يا  « بي خردي جمعي توحيدي ! »  دارد ؟

4. جمله ي  « هر فرد ایرانی که توسل به خرد جمعی توحیدی را به عنوان مبنای تلاش برای ایجاد فردای بهتر برای میهن خویش بپذیرد در زمره فعالان جنبش سبز به شمار می آید » .  ابتدا بايد  نسبت و جايگاه خود را با ساير مولفه هاي هويت سبز مشخص كند ! و توضيح دهد كه چرا  يك فرد غير ايراني نمي تواند در زمره فعالان جنبش سبز باشد ؟ هم چنين بايد پاسخ دهد كه چه  كسي  را مي توان يافت  كه ادعاي تلاش براي فرداي بهتر ميهن را نداشته باشد ؟  و مهم تر از همه بايد پاسخ دهد كه چه «مولفه ي جديدي »  را به هويت سبز افزوده است ؟ قرارگرفتن عبارت  « جنبش ايران را متعلق به همه ي ايرانيان مي داند » در پايان اين بند ، اندكي عجيب مي نمايد و در مجموع به نظر مي رسد اين بند از انسجام موجود در ساير  بندهاي بيانيه برخوردار نيست .

5. تعابير آشناي « ايران براي همه ي ايرانيان » ، « ايراني آباد و آزاد و پيشرفته » و «  فرداي بهتر » اگرچه تعابير كلي و رسا به نظر مي رسند و  مي توانند همبستگي و مشاركت و مجاهدت  عامه را تقويت كند ، اما  هيچ مولفه ي جديدي را به هويت سبز اضافه نمي كند  و  چه بسا اين تعابير ، گمان حضور خواسته ها و شعاير نهادي و حزبي را در منشور دامن  زند  ، بخصوص كه  مصاديق احتمالي  آنها در قالب ساير مولفه ها  قابل كشف است .

پيشنهادات و ملاحظات

1. لازم است در منشور سبز ،  نسبت دينِ اخلاقي با اخلاق ديني مشخص شود . ( آيا اخلاق ديني همان دين فقهي است يا غير از آن است ؟ )

2. اگر نارضايتي هاي  اقتصادي و امنيتي را  در ظهور و بروز جنبش سبز  موثر بدانيم ، جايگاه هنجارهاي  اقتصادي و امنيتي ، در ميان هنجارهاي  مورد نظر جنبش سبز خالي  است . ( مثلا : جنبش سبز تا تامين حريم خصوصي و يا استقلال ِقوه ي قضاييه ،  از آزادي هاي فردي و حقوق فردي دفاع مي كند  و يا تا ملي شدن بهره برداري از منابع  گازي و نفتي ! در خصوص نحوه ي بهره برداري و  مصرف در آمدهاي ناشي از آن ،  روشنگري مي كند )

3. هويت سبز  ، براي آن كه موثر واقع شود و شفاف تر باشد ، نه تنها بايد سبز ها را مشخص كند  ، بلكه بايد آنها را به  « اقرار »  وادارد . تعلق به هويت سبز ، لازم است به عنوان يك سند افتخارِ كنشگران  و فعالان آن محسوب شود نه يك ژست و يا فرصت براي بهره برداري سياسي و يا جلب افكار عمومي . هر چه اين هويت آشكار تر باشد ، امكان بسيج منابع را بيشتر  و تشتت آراءو اختلاف ميان سبزها را كمتر مي كند . هم چنين زمينه را براي  سوء استفاده ي هويت هاي ِمخالف ،  از بين مي برد . ( نمونه هايي از رفتارهاي  اپوزيسيون  تند رو ، اصلاح طلبان و اقتدارگريان  بر اين مهم گواه اند)

4. پيشنهاد مي شود بندي كه حاوي  تعبير « خرد جمعي توحيدي »  است ، شفاف ،  اصلاح و يا حذف! شود  .

5. از آنجا كه جنبش سبز يك جنبش فراگير است و با همراهي و همدلي و كنشگري عدالت طلبان و آزادي خواهانِ جهان مواجهه شده است  ، بهتر است به ارزش هاي جهاني ، بخصوص ارزش هاي نوين جهاني در هويت خويش تاكيد ورزد . اين ارزش ها مي تواند مولفه اي عام تر و جهاني براي « تشخيص سبز ها» فراهم سازد و آنها را از هويت هاي  ناسازگار و دشمن ساز ،‌در عرصه ي بين المللي جدا كند  و جايگاه آنان را نيز تقويت كند . ( يك سبز در عرصه ي جهاني ، چگونه شناخته مي شود ؟  آيا جنبش سبز به تعاملات بين المللي نظر ندارد ؟ )

6. گمان مي كنم ، نگرش سياسي در هويت سبز ، بر نگرش اجتماعي و فرهنگي آن  بيش از حد ، غلبه كرده است .  اين نگرش مي تواند جنبش اجتماعي سبز را به جنبش نخبگان سبز و يا جنبشِ سياسي اصلاحات ،  تقليل دهد ( آنچه كه اندكي ملموس است ) و به تبع دامنه ي فعاليت و كنشگري در جنبش را به فعاليت هاي سياسي و ژست هاي روشنفكري تقليل دهد .

پايان بخش دوم