جوکر، زنگ‌ها برای که به صدا در میایند؟

چکیده :شخصیت شرور جوکر ملهم از شخصیت "جوئین پلین" در رمان ویکتور هوگو(مردی که میخندد) است. رمان‌های ویکتور هوگو عموما مضمونی اجتماعی دارند و بر دردهای جامعه‌ای ‌پرتنش و مشحون از نابرابری، انگشت می‌گذارند اما جوکرهایی که تاکنون در فیلم‌ها دیده‌ایم، بیشتر، افرادی نابهنجار و بی هدف با رفتاری توام با شرارت و آشوبگری بوده‌اند که گویی، صنعت سینما با ساخت آن، تنها به دنبال پرکردن اوقات فراغت و افزودن به کیسه سود خود بوده است. پیداست که توجه به این جوکر صرفا از سرکنجکاوی است و قهرمانی که او را ناکام می‌گذارد اسطوره ای جذاب چون:...

سهند ایرانمهر

برخی از فیلم‌هایی را که امسال، شانس اسکاردارند، دیده ام. به نظرم،از نظر داستان و عمق،دو فیلم”داستان ازدواج” و”جوکر”قابل اعتناترند. اولی از نظر کشاکش هایی که میان انسان و دیگری، اتفاق می‌افتد و دومی از نظر چالش میان فرد و اجتماع، اما در اینجا قصددارم کمی در مورد جوکر بنویسم.

شخصیت شرور جوکر ملهم از شخصیت “جوئین پلین” در رمان ویکتور هوگو(مردی که میخندد) است. رمان‌های ویکتور هوگو عموما مضمونی اجتماعی دارند و بر دردهای جامعه‌ای ‌پرتنش و مشحون از نابرابری، انگشت می‌گذارند اما جوکرهایی که تاکنون در فیلم‌ها دیده‌ایم، بیشتر، افرادی نابهنجار و بی هدف با رفتاری توام با شرارت و آشوبگری بوده‌اند که گویی، صنعت سینما با ساخت آن، تنها به دنبال پرکردن اوقات فراغت و افزودن به کیسه سود خود بوده است. پیداست که توجه به این جوکر صرفا از سرکنجکاوی است و قهرمانی که او را ناکام می‌گذارد اسطوره ای جذاب چون: بتمن.

فیلم جوکر، ساخته”تاد فیلیپس” اما روایتی واقع گرایانه از رجوع به همان جوکر اصیلی است که ویکتور هوگو آفرید. این جوکر هم همچون “جوئین پلین”گمان انتساب به پدری سرمایه دار دارد و از او آزار دیده است . این کودک، تنها در جامعه ای لجام گسیخته هدف انواع آسیب هاست. این جوکر، ذاتا شریر نیست، شرارت او ریشه اجتماعی دارد. او علت آشوب نیست بلکه معلول نابرابری و ظلمی است که سایه خود را بر جامعه انداخته است. نخبگان او را نمی‌فهمند، عشق و بهره مندی تنها در خیال و توهم‌اش قابل تصور است و توضیح دلایل شرور شدن او به قدری منصفانه و تبارشناسانه است که بیننده، کاملا او را درک می‌کند و آنچنانکه هوگو گفته بود :”در رمان مردی که میخندد از رمان سواستفاده کردم و حماسه ساختم”، اینجا هم بیننده ،آشوب جوکر را حماسه ای زیبا می‌بیند.

جوکر در فیلم‌های قبلی متحدانی شرور همچون پنگوئن،لیگ بی عدالتی و مرد دو چهره را درکنار دارد. جوکر فیلم تاد فیلیپس اما تنهاست، هیچ هم‌دستی ندارد بلکه همراهان او در انتهای فیلم زجر کشیده‌هایی همچون خود او هستند. اگر جوکر در برخی روایت‌ها، عاشق روانشناسی به نام “هارلی کوئین” می‌شود و همراهی او را دارد ،در فیلم جدید ،روانشناسی دارد که به او یادآوری می‌کند؛ بودجه دولتی حمایت از افراد بی بضاعت و مددجو -بخاطر سیستم ناسالم اقتصادی مبتنی بر ایجاد شکاف طبقاتی -دیگر امکان حمایت از او و تامین دارو را هم ندارد. این فیلم به خوبی به ما نشان می‌دهد که زیان نهایی ندیدن بی‌بضاعتان و دنبال کردن سود گزاف توسط اقلیتی خاص، سرانجام به کجا می‌انجامد.

جوکری که واکین فینیکس به زیبایی نقش او را ایفا می‌کند یک شهروند فراموش شده است. نقطه مقابل او “بتمن” خوش پوش و خوش اندام نیست، نظامی آکنده از فساد و نابرابری است که در ورای زرورق چشم نواز خود، زشتی‌ها و بی اخلاقی‌ها را پنهان کرده است. در جامعه‌ای که چنین سیستمی بر آن مستولی است. “دیگری”، دیده نمی‌شود. “دیگری” هیچ تریبون و ملجایی برای دفاع از خود یا بیان دردهای خود ندارد. رسانه از او تنها به عنوان ابزار استفاده و در عمل، تحقیرش می‌کند. او در هیچ جای برنامه ‌های تامینی و حمایتی، حساب نمی‌‌شود. واقعیت ،از او پنهان می‌شود. قانون تنها او را رصد و مجازات می‌کند و قدرت با ابزار قراردادن قانون او را ضعیف و بی خطر تلقی می‌کند. نتیجه این همه ندیدن، برآشفتن این انسان لبریز از درد و ناگزیر از شورش است.

شورش و طغیان، انتخاب اولیه او نیست راه حلی هم که او به آن روی می‌آورد هم، دردی را دوا نمی‌کند اما وقتی صدایش شنیده نمی‌شود عملا راهی جز ویران کردن خود و دیگری ، خانواده و اجتماع پیش پای او گذاشته نمی‌شود. فیلم سینمایی جوکر ۲۰۱۹ در زمانه ای ساخته شده است که بشر در اغلب نقاط جهان از نظریه ها و جریان های سیاسی و فکری سودی نبرده است و گلوبالیسم، حوزه این بی عدالتی را -با شدت و ضعف – جهانی کرده است. این فیلم نه فقط انتقاد به نظام نابرابر سرمایه داری که بالمآل قابل اطلاق به همه نظام های ناعادلانه ای است که با نام های غلط انداز چپ و راست، چنان در مونوپول و انحصار سیستماتیک خود غرق شده اند که انسان، که شهروند، که دیگری را از یاد برده اند. فیلم جدید جوکر، صدایی گوشخراش و به شدت هشدار آمیز به آینده تاریک نظمی است که سیاستمداران و تصمیم گیران جهان در توهم استمرار آن بسر می‌برند.