تأملی بر فلسفه قیام اباعبدالله الحسین (ع)/ قسمت ششم و پایانی: «لقای الهی» نظریهای دیگر در عاشورا پژوهی
چکیده :نظریه «شهادت عرفانی» تفسیری کاملاً غیر اجتماعی و غیر سیاسی از واقعه عاشورا دارد و با گزاره «اقدامی از ابتدا برای شهادت» پرونده آن را میبندد. از نگاه سید بن طاووس سرسلسله قائلین به این نظریه؛ «هنگامی که اولیای خدا پی میبرند زندگیشان در این دنیا مانع پیروی از خداوند است و ماندنشان در این دنیا میان ایشان و بخششهای الهی حائل است، جامه ماندن را از تن میکنند و درهای لقای خداوند را میکوبند.»...
کلمه – اسماعیل علوی
نظریه «شهادت عرفانی» تفسیری کاملاً غیر اجتماعی و غیر سیاسی از واقعه عاشورا دارد و با گزاره «اقدامی از ابتدا برای شهادت» پرونده آن را میبندد. از نگاه سید بن طاووس سرسلسله قائلین به این نظریه؛ «هنگامی که اولیای خدا پی میبرند زندگیشان در این دنیا مانع پیروی از خداوند است و ماندنشان در این دنیا میان ایشان و بخششهای الهی حائل است، جامه ماندن را از تن میکنند و درهای لقای خداوند را میکوبند.» در تعبیر معتقدان به این نظریه، اباعبدالله الحسین(ع) و یاران باوفایش در طلب رستگاری، خود را در معرض شمشیرها و نیزهها قرار دادند تا با پیشانی خونین به ملاقات خدا بروند. سید بن طاووس تصریح میکند: آنچه را ما مسلم میشماریم این است که حسین(ع) به پایان کارش آگاه بود و تکلیفش همان بود که انجام داد… شاید برخی که نمیدانند با شهادت میتوان به سعادت رسید، گمان کنند که خداوند را نمیتوان با این حال (شهادت) عبادت کرد. گویا اینان نمیدانندکه خداوند در قرآن عدهای را به کشتن خودشان متعبد کرده و فرموده است: فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِکُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ذَلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ عِنْدَ بَارِئِکُمْ به درگاه آفریدگارتان توبه کنید و خودتان را بکشید که این نزد پروردگارتان برای شما بهتر است. (بقره ۵۴) همچنین سید بن طاووس که از میان متقدمان تنها کسی است که قائل به شهادت عرفانی است در کتاب خود «الملهوف» مینویسد؛ «اگر فرمان کتاب و سنت نبود، جا داشت که ما برای این شهادت که وصال است لباس شادی بپوشیم و شادمانی کنیم.» در شرح حال عارف معاصر سید هاشم حداد آوردهاند که در ماه محرم حزن و اندوه در او دیده نمیشد، بلکه سراسر ابتهاج و مسرت بود و میگفت: «صحنه عاشورا عالیترین مناظر عشقبازی است… روز کامیابی و ظفر و قبولی ورود در حریم خدا و حرم امن و امان اوست.»
در تفسیری که برخی از پیروان این نظریه از نهضت عاشورا به دست میدهند سخنی از مبارزه با ظلم و ظالمان نیست، بلکه حرف از قربانی شدن و جانبازی برای رسیدن به لقای الهی است. صفی علیشاه در زبدئ الاسرار، عمان سامانی در گنجینه الاسرار و نیر تبریزی در آتشکده، در پی اثبات این هستند که بگویند؛ عاشورائیان اولاً قصد شهادت داشتند. ثانیاً شهادتشان جنبه لاهوتی و ناسوتی داشته است، نه جنبه اجتماعی یا سیاسی. حتی سید بن طاووس از کسانی که بر بیداری مردم در نتیجه قیام حسینی(ع) تأکید دارند، خرده گرفته و میگوید: «ما ندیدیم که اهل کوفه در زمان یزید به علت این قتل شنیع (شهادت امام حسین) خشمگین شوند. (مردم) نه علیه یزید شورش کردند و نه حکومتش را برانداختند. (کشف المحجئ لثمرئ المهجئ).
منتقدان این نظریه سه اشکال عمده بدان وارد میکنند. ۱- آیهای که مورد استناد قائلین به نظریه عرفانی قرار دارد و از آن نتیجه تعبدی برای شهادت امام حسین(ع) و یارانش گرفته شده و تعبیر به «شهادت تکلیفی» میکنند را رد کرده و با استناد به شأن نزول آیه از سوی مفسرینی همچون شیخ طوسی و شیخ طبرسی یادآور میشوند که آیه مذکور درباره بنی اسرائیل و مربوط به پیشامد گوسالهپرستی آنان است و به عنوان مجازات گوسالهپرستی بنی اسرائیل وارد شده است. حتی برخی از مفسران از این آیه چنین برداشت کردهاند که «فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ» به معنای مجازی کشتن هوی و هوس آمده است و برداشت قتل نفس از آن درست نیست. ضمن آنکه قرآن کریم در آیه دیگری افکندن جان در مهلکه را تقبیح و غیر مجاز شمرده است. ۲- روایات بسیاری از ناحیه اباعبدالله الحسین(ع) با سلسله راویان موثق وجود دارد که ناظر بر جنبههای سیاسی و اجتماعی نهضت عاشوراست. روایاتی همچون قیام برای اصلاح امور امت جدش یا قیام به منظور احیای فریضه امر به معروف و نهی از منکر و… ۳- امام حسین (ع) پس از رویارویی با سپاه حر در خواست بازگشت میکند که البته پذیرفته نمیشود و این اقدام امام مغایرت آشکار با نظر قائلین به این نظریه دارد.
نظریه شهادت عرفانی قائلین دیگری نیز دارد که از جمله آنها اقبال لاهوری است. وی فلسفه قیام عاشورا را در حریت بخشی معنوی میداند. و میگوید؛ امام حسین(ع) و یارانش برای کسب آزادی و گریز از بندگی طاغوت و غیرخدا و اثبات بندگی نسبت به خدا و برخوردارکردن دیگران از آزادی درسایه تعبد الهی قیام کردند. لذا بهترین درسی که از قیام حسین بن علی(ع) میتوان آموخت همین حریت خواهی معنوی است.
٭ ٭ ٭
صورتبندی تئوریهای مختلف پیرامون هدف سنجی قیام امام حسین(ع)، شعبهای از عاشورا پژوهی است که بسیار نوپاست و شاید سابقه آن از چند سال اخیر فراتر نرود و متنهای منتشره در این ارتباط ولو در حد یک فصل کوتاه، جایگیر در یک کتاب، به تعداد انگشتان یک دست هم نرسد. بنابراین هر تکاپویی در طرح آن میتواند مغتنم بوده و به تناوری و گسترش این شعبه از دانش بینجامد. همچنین معرفی دیدگاههای گونهگون در این حوزه و تعیین مرزهایشان که به دلیل همپوشانی، ناگویا شدهاند میتواند از خلط مبحث جلوگیری کند. این دو عامل انگیزه نگارش و طرح فشرده سرفصلهای هدف شناسی نهضت عاشورا بود و معلوم شد که هر نظریه ضمن وارد بودن نقدهایی برآن، بخشی ازحقیقت را همراه دارد و با جمعآوری نکات برجسته و مقرون به حقیقت به فلسفه قیام حسینی (ع) پی برد.
