امام علی و «رعایت حقوق شهروندی»

چکیده :«تحقیر» و «تبعیض» نسبت به هر قشری، نژاد، جنس، سن و گرایشی آثار ویرانگری در پی دارد. مهم‌ترین آنها در نظر امام، تشویق هرچه بیشتر صاحبان قدرت و خودی‌ها به فساد، ظلم و تضییع حقوق روزافزون دیگر شهروندان از یک سو، و یأس و ناامیدی از حاکمیت از سوی تحقیر شدگان و کسانی است که دستشان از قدرت کوتاه...

محمد نصراصفهانی

نحوه برخورد با اعتراضات اخیر و مواجهه با زنان معترض به حجاب اجباری و مساله دراویش، ضرورت بازخوانی و نگاهی مجدد به سیره اصیل اسلامی را در رعایت حق‌الناس و منزلت مردم دوچندان می‌سازد. مردم ایران بر اساس آنچه در نهج‌البلاغه آمده بود، به جمهوری اسلامی آری گفتند.

بقا و استمرار این نظام سیاسی نیز بدون بازگشت و تحقق این سیره ممکن نیست. امام علی در نامه چهل و ششم نهج البلاغه، خطاب به متولیان امر نظم و امنیت، می‌فرماید: نحوه برخورد تو با شهروندان باید مبتنی بر این مبانی باشد:

۱- تواضع: «وَ اخْفِضْ لِلرَّعِیَّه جناحک، با شهروندان فروتن باش» «رعیت» در فرهنگ و ادبیات پیشین، مترادف و به معنای «ملت» و «شهروند» در زمان ما بوده است. امام در عهد نامه مالک اشتر (نامه۵۳) می‌گوید: مردمی که تو می‌خواهی بر آنان حکومت کنی یا هم دین تو هستند و یا هم نوع تو. «فانهم صنفان: أما أخ لک فی الدین، أو نظیر لک فی الخلق».

«خفض جناح» نهایت فروتنی و تواضع در برابر دیگری است. در واقع، امام بر این باور نیست که خادمان ملت، کارگزاران حکومت، ضابطان قضایی و نیروهای نظامی و امنیتی، تنها نسبت به شهروندان هم‌کیش و یا معتقدان به ولایت امیرالمومنین، باید برخوردی مناسب داشته و فروتن باشند بلکه معتقد است که همه «انسان»ها در سامان سیاسی باید مشمول این تواضع کارگزاران باشند. در دایره حکومت امیرالمومنین، مشرکان، زرتشتیان، یهودیان، مسیحیان، معاویه و هواداران بنی‌امیه و حتی مخالفان امام علی نیز بودند لذا این دستورالعمل، مشمول همه آنان می‌شد.

۲- خوشرویی: «وَ ابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَکَ، با همه شهروندان با خوشرویی روبرو شو» نه با خشونت و بدخُلقی. اینگونه نباشد که با نزدیکان و هواداران حکومت و هم فکران، مهربانی باشد و اما نسبت به غیرهم‌فکران، مشکوک، سختگیر، تندخو و کینه توز‌.

۳- ملاطفت: «وَ أَلِنْ لَهُمْ جَانِبَکَ، با شهروندان نرم‌خو باش» مبادا با آنان با خشونت برخورد کنی یا با عده‌ای که دارای مقام و موقعیت و ثروت و نفوذ هستند، نرم خو و با ملاطفت و با دیگر شهروندان برخورد خشن داشته باشی.

۴- تساوی: «وَ آسِ بَیْنَهُمْ فِی اللَّحْظَهِ وَ النَّظْرَهِ وَ الْإِشَارَهِ وَ التَّحِیَّهِ، مساوات و برابرى در نگاه ، نگرش، اشارت داشتن و سلام کردن» «آسِ» از ریشه «مواساه» به معناى برابر ساختن با یکدیگر یعنی مساوات و برابرى است. همه شهروندان در برابر قانون، برابر هستند. هیچ شخص یا گروهی تا قبل از اثبات جرم در دادگاه صالح و قاضی صالح، مجرم نیست و نباید به او تعرض شده و هتک حرمت شود.

این تساوی از نظر امیرالمومنین چنان دقیق و عمیق است که حتی هیچ شهروندی نباید با هیچ گرایش، جنسیت و تفکری احساس کند که بین او و زمامدار و حاکم جامعه، در سلام کردن، اشاره کردن و نگاه کردن و حتی نوع نگاه کردن، تبعیض قائل می‌‌شود، چه رسد به اینکه هر فعالیتی که انجام دهند غیرقانونی، مشکوک، توطئه و جرم تلقی شده و از قبل مجرم دانسته شده و تحقیر شوند و نزدیکان عین درستی و قانون تلقی شوند.

«تحقیر» و «تبعیض» نسبت به هر قشری، نژاد، جنس، سن و گرایشی آثار ویرانگری در پی دارد. مهم‌ترین آنها در نظر امام، تشویق هرچه بیشتر صاحبان قدرت و خودی‌ها به فساد، ظلم و تضییع حقوق روزافزون دیگر شهروندان از یک سو، و یأس و ناامیدی از حاکمیت از سوی تحقیر شدگان و کسانی است که دستشان از قدرت کوتاه است.

چندی نمی‌گذرد که این افراد از عدالت حاکمیت و اصلاح‌پذیر بودن آن، مأیوس می‌شوند. به همین جهت می‌فرماید: اگر نگاه مساوی و یگانه‌ای از سوی حاکمیت نسبت به تمامی شهروندان وجود نداشته باشد، صاحبان قدرت و افراد ذی‌نفوذ، برای تضییع حق و ظلم به طمع می‌افتند و ضعیفان از عدالت حاکمیت که رسالت اصلی آن است، مأیوس می‌شوند: «حَتَّى لَا یَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِی حَیْفِکَ وَ لَا یَیْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِکَ».

۵- نفی‌خشونت: شهروندان مأیوس از عدالت، ممکن است طاقت نیاورند و دست به اعتراض بزنند و یا حتی مرتکب جرم شوند، حضرت می‌فرمایند: خادمان ملت و کارگزاران یعنی همین قضات، ضابطان قضایی یا نیروهای نظامی و امنیتی باید در این هنگام اعمال قانون و اقتدار را با نرمی و ملاطفت همراه کنند: «وَ اخْلِطِ الشِّدَّهَ بِضِغْثٍ مِنَ اللِّینِ» «ضِغث» یعنی چیزى به پرى یک دست، و در اینجا به معناى مجموعه‌اى از شدت و نرمش در دست زدن به اعمال قانون.

به نظر امیرالمومنین، رفق و مدارا با مردم، یک اصل اولی و شدت و خشونت ثانوی و تنها هنگامی مجاز است که هیچ راهی برای رواداری وجود نداشته باشد. پس اعمال زور و خشونت نسبت به شهروندان، تنها از روی اضطرار و در حد بازدارندگی است: «وَ ارْفُقْ مَا کَانَ الرِّفْقُ أَرْفَقَ، وَ اعْتَزِمْ بِالشِّدَّهِ حِینَ لَا تُغْنِی عَنْ»
✅@kaleme