آیا رابطهی قطر و عربستان «یکشبه» خراب شد؟
چکیده :عربستان سعودی در ادامه، حمایت قطر از گروههای تروریستی را دلیل این قطع رابطه عنوان کرد. «حمایت از گروههای تروریستی» از زبان حکومتی که خود سابقهای سیاه و خونین در تأمین مالی و ایدئولوژیک گروههای سلفی و تروریستی دارد اما بیشتر به شوخی تلخی میمانست که در اثر کثرت استفاده برای مقاصد سیاسی عربستان دیگر نخنما شده است ...
کلمه – سعید رهنورد:
آیا رابطهی قطر و عربستان «یکشبه» خراب شد؟
آیا این قطع رابطه «اتفاقی» بود یا ریشه در اختلافی عمیقتر و بنیادیتر داشت؟
در لایهای سطحی، آن را به یک توییت منتسب به امیر قطر نسبت دادهاند.
توییتی که جعلی بودن آن محرز شد اما نه دلیل، که تنها «بهانه» ای برای این اتفاق بود.
عربستان سعودی در ادامه، حمایت قطر از گروههای تروریستی را دلیل این قطع رابطه عنوان کرد.
«حمایت از گروههای تروریستی» از زبان حکومتی که خود سابقهای سیاه و خونین در تأمین مالی و ایدئولوژیک گروههای سلفی و تروریستی دارد اما بیشتر به شوخی تلخی میمانست که در اثر کثرت استفاده برای مقاصد سیاسی عربستان دیگر نخنما شده است.
بعضی تحلیلگران کوشیدهاند برای توضیح این «اتفاق»، زمینه و سابقهای عمیقتر و پیچیدهتر از اختلافات عربستان سعودی با قطر را نشان دهند: این که چه طور این اتفاق را نه یکشبه، که در پسزمینهی آتش اختلافات و تنازعات تاریخی این دو کشور باید دید و فهمید؛ آتشی که جانشینی امیران جدید تنها برای مدتی بر روی آن سرپوش گذاشت، اما آتش زیر خاکستر دوباره شعلهور شد و زبانه کشید.*
اما شاید میبایست ریشههای قطع این رابطه را در اختلافاتی بنیادیتر جستجو کرد، که نه تنها بهزودی خاتمه نخواهند یافت، که ازقضا تازه در حال شکلگیری و پیشرفت هستند:
۱) برآمدن قدرت مدرن و پیشرفتهی منطقهای به اسم قطر در درون بلوک سنی-عربی و معارضهی آن با عربستان سلفی-سلطنتی سلطهطلب و تمامیتخواه،
۲) و در ادامه، و شاید ریشهایتر از اولی، معارضهی دو نگاه متفاوت و بنیادین به دین و سنت در درون این بلوک سنی-عربی: نگاه مدرن در برابر نگاه سلفی.
کافی است نگاهی کرد به سیاههی پیشرفتهای مثالزدنی اقتصادی و مدیریتی که قطر در سالیان اخیر داشته است (پانوشت). قطر اکنون بالاترین درآمد سرانه را در جهان دارا است. قدرت اقتصادی-سیاسی تازه ظهور کردهی قطر، لاجرم بعد از این بلوغ و قد کشیدن و استقلال، دیگر نمیتواند غلام حلقهبهگوش اوامر و منافع عربستانی باشد که همهی کشورهای عرب را خادم و مطیع خود میخواهد: قدرت مطلقهای که همه را یا با پول میخواهد بخرد یا بازور مطیع و منقاد خود کند.
این تقابل، از سویی نزاع استقلال و خودآیینی درونمنطقهای است. و از سویی، تنازع میان دو راه متفاوتی که برای جهان عرب (و بالتوسع، برای جهان اسلام) پیش رو است: ماندن در مردهریگ سنت و تلاش برای احیاء پروژهی عقیم سلفیگری، با «توسل» به معجزهی دلارهای نفتی و امید و اتکال به حامی آمریکایی-اسرائیلی از بیرون؛ یا سازگاری بیشتر با خرد و مدیریت مدرن و عقلانیت و تدبیر و اتکای به اصلاح و تغییر از درون.
درختها را از میوههایشان میتوان شناخت، نظامهای سیاسی و فرهنگی را از ثمرات سیاسی و فرهنگیای که به بار آوردهاند: کافی است رسانهای مثل «الجزیره» را با «العربیه» مقایسه کنیم تا تفاوت این دو شجرهی سیاسی-فرهنگی را بهتر دریابیم. سرمایهگذاری قطر در مرکز خاورمیانه آکسفورد (به معماری معمار برجستهی عراقی-بریتانیانی، زها حدید) و پروژههای هنری مثل «فروشنده» و امثالهم را مقایسه کنید با سرمایهگذاریهای سیاسی-فرهنگی عربستان در صدور ایدئولوژی وهابیت و تروریسم و ساخت مساجد و تولید امامان مبلغ این ایدئولوژی در کشورهای مختلف.
این دو نگاه متفاوت به اسلام و فرهنگ است که لاجرم ثمرات و اثرات متفاوت به بار خواهند آورد. و نظامهایی چنین متفاوت در ریشهها لاجرم درجایی به تقابل و تضاد با یکدیگر میرسند. نمیتوان از مقدمات متفاوت آغازید و به نتایج متفاوت نرسید. با این نگاه، قطع رابطه قطر و عربستان نه اتفاقی «یکشبه» است، نه معلول یک «توییت» است، و نه ربطی به «تروریسم» و باقی بهانهها دارد؛ تفاوت دو نگاه متفاوت دینی / سیاسی / فرهنگی / توسعهای است که در نتایج و سیاستهای عینی و علنی دو نمایندهی اصلی آنها به تقابل رسیده است. قطع رابطهای است که پیشتر طلاق آن در مبانی و رویکردها و نگاهها اتفاق افتاده بود. زلزلهای است که ریشه در گسلهایی عمیقتر دارد. و این تازه از نتایج سحر است، که این رشته سر دراز دارد …
* برای نمونه: سرمایهگذاری فراوان شرکتهای پتروشیمی در قطر و نصب پالایشگاههای مختلف توسط بزرگترین شرکتها: لینده، بیاوسی، ایرلیکوید. پردازش نفت و گاز و تولیدات فرآوردههای نفتی و گازی و گذار از خامفروشی. نفوذ به مراکز سیاسی و اقتصادی اروپا و آمریکا مانند: خرید سهام ۱۹ درصدی بریتیش ایرویز، سرمایهگذاری خرید لوموند دیپلماتیک در فرانسه. ایجاد موفقترین خبرگزاری خاورمیانه: الجزیره. برنامهریزی و ایجاد خط هوایی قطر (در جمع ۳ خط برتر هوایی سالانه و پرواز به بیش از ۱۵۹ مقصد)، از انواع مختلف هواپیما تا مراکز تعمیر، نگهداری و شبیهسازی، به نحوی بسیار پیشرفتهتر از عربستان و رقیب جدی امارات.
