دفاع مقدس؛ اداره جنگ و حفظ کیان کشور فقط با شش میلیارد دلار

چکیده : جنگ تحمیلی عراق علیه ایران که دو هزار و ۸۸۷ روز طول کشید با بودجه‌ای اداره شد که تنها نام معجزه می‌توان بر آن گذاشت. معجزه‌ای که دولتمردان زمان جنگ و نخست‌وزیرش آن را رقم زدند. چهار میلیارد دلار برای دفاع از کشور؛ دو میلیارد دلار برای زنده ماندن مردم...

کلمه – گروه دفاع مقدس: جنگ تحمیلی عراق علیه ایران که دو هزار و ۸۸۷ روز طول کشید با بودجه‌ای اداره شد که تنها نام معجزه می‌توان بر آن گذاشت. معجزه‌ای که دولتمردان زمان جنگ و نخست‌وزیرش آن را رقم زدند. چهار میلیارد دلار برای دفاع از کشور؛ دو میلیارد دلار برای معیشت مردم.

حال که سال‌ها از آغاز جنگ می گذرد، نگاهی به آن سال‌ها کابوسی را می‌ماند که تنها خرد و تدبیر رییس دولتش به همراه مردان از جان گذشته‌اش توانستند آن را تبدیل به گذرگاهی کنند که ایران را سربلند از آن خارج کنند. مروری بر شرایط کشور در آن دوران در کنار خیانت منافقان و اختلافات داخلی نشان از آن دارد که عبور از آن گذر تاریخی تنها توسط یاران راستین انقلاب امکانپذیر بود.

میرحسین موسوی نخست‌وزیر جنگ در سال ۸۹ درباره روزهای جنگ آن زمان که هجمه‌ها و تحریفاتی درباره اداره کشور در آن زمان آغاز شده بود، چنین گفته بود: «من باور نمی‌کنم که شما فراموش کرده باشید که چهار میلیارد دلار از شش میلیارد دلار در آمد نفتی کشور هزینه جبهه‌ها و جنگ می‌شد و آن دو میلیارد مابقی نیز در حقیقت برای حفظ کیان کشور بود که آن هم می‌تواند در خدمت دفاع مقدس تعبیر شود. شما مرا مجبور می‌کنید بگویم علیرغم نتیجه درخشان دفاع مقدس که به بهای نثار خون‌های بسیار و جانفشانی رزمندگان جان برکف یک سانتی‌متر از خاک کشور تقدیم دشمن نشد و این دومین مورد در طول جنگ‌های کشورمان از زمان فتحعلی شاه تا انقلاب اسلامی بود، اگر پیوندی قوی‌تر بین جبهه‌ها و دولت وجود داشت و دولت را به بهانه درز خبر‌ها از ماجرای طرح‌های جنگی و دفاعی کنار نمی‌گذاشتند نتیجه‌های بهتری از عملیات گرفته می‌شد. فتح بغداد با تحویل دولت به چند فرمانده نظامی امکان پذیر نبود. بلکه برای شکست قطعی دشمن لازم بود از‌‌ همان اول رابطه دولت با اداره عملی جنگ و طراحی‌های نظامی قطع نشود که چگونگی قطع این ارتباط داستان دیگری دارد که شاید در فرصتی دیگر به آن بپردازم.»

نخست وزیر امام در دوران دفاع مقدس تاکید کرد: «بعد از آنکه به تعبیر این وزیر سابق توپ در میدان دولت انداخته شد و اداره ستاد فرماندهی قوا به دولت سپرده شد تحولات اساسی در‌‌ همان مدت کم در جبهه‌ها ایجاد شد. بنده به دلایل گوناگونی فعلا فقط به اشاره می‌گویم که این توپ موقعی به زمین دولت پرتاب شد که به قول مرحوم ظهیر‌نژاد در کمیته پشتیبانی جنگ «زیپ مرز‌ها در حال باز شدن» بود و فاو و جزایر موجود در هور از دست رفته بودند….»
میرحسین موسوی از زمانی سخن می‌گوید که علاوه بر همین موضوعات مطرح شده همه بنادر کشور در سال اول جنگ از دست رفته بودند و کشور در وضعیتی بود که نان را باید سهمیه‌بندی می‌کردند. فروش نفت در حداقل و با پایین‌ترین قیمت انجام می‌شد.

اما دولتمردان زمان دفاع مقدس کشور را نجات دادند. همانطور که سیدمحمد خاتمی در یکی از سخنرانی‌های خود درباره زمان اداره جنگ گفته بود: « جنگ آشفتگی و مشکل ایجاد می‌کند، ملت ما نیز مشکل داشت اما مردم در آن مقطع احساس خفقان نکردند. جنگ می‌توانست قحطی بیاورد اما نه تنها قحطی نشد بلکه تلاش شد مردم بخصوص مردم عادی و متوسط به پایین در زندگی احساس تنگنا نکنند. در عین حال نیمی از درآمد ارزی برای اداره جنگ اختصاص داده شده بود و کمتر از نیمی از درآمد به اداره کل کشور داده شد و سعی شد تا جایی که امکان داشت تولید متوقف نشود، تورم رشد نکند و با سهمیه بندی کالا نوعی عدالت ایجاد شود که با این سهمیه بندی طبقات محروم از زندگی نسبتا آبرومندی برخوردار شدند که این سهمیه بندی در دوران جنگ کاری بسیار مشکل اما کارساز بود.»

خبرگزاری خبرآنلاین در سالروز آغاز جنگ به بررسی درآمد کشور در زمان جنگ و میزان درآمد مردم در آن زمان پرداخته و نوشته است: «بررسی بودجه کل کشور در سال‌های جنگ نشان می‌دهد، ایران جنگ هشت ساله را با بودجه‌ای کمتر از صد ۱۰۰ میلیارد دلار اداره کرده است.

بودجه کل کشور در این سال‌ها به بیش از ۵ هزار و ۲۲۸ میلیارد تومان- به قیمت های ثابت- رسیده است که تبدیل این رقم به دلار نشان می‌دهد بودجه کل کشور در این دوره هشت ساله سخت از تاریخ، نزدیک به ۹۹ میلیارد دلار بوده است. با توجه به گرد شدن اعداد بودجه، می توان این رقم را در حدود صد میلیارد دلار برآورد کرد.

خسارتی که جنگ تحمیلی متوجه ایران کرد بسیار بیش از این ارقام بود به طوری که با وجود نزدیک به سه دهه از پایان جنگ تحمیلی هنوز برخی از خرابی های به جا مانده از دوران جنگ هنوز بازسازی نشده است. شاید اطلاع از میزان دستمزد مردمی که پشت جبهه‌ها چرخ‌های اقتصاد کشور را به حرکت در می‌آوردند جذاب باشد.

حداقل دستمزد
دوران جنگ، دوره‌ای بسیار حساس در تاریخ معاصر ایران تلقی می‌شود.حضور گسترده داوطلبان برای حضور در جبهه از مهمترین دلایل ایستادگی ایران در برابر کشوری بود که حمایت گسترده جهانی را برای جنگ مقابل ایران پشت خود داشت.

در دوره هشت ساله جنگ تحمیلی ، ۵ سال حداقل دستمزد در ایران افزایش نیافت. در سال ۱۳۵۹ حداقل دستمزد برابر با ۱۹۰۵ تومان در ماه بود. این دستمزد تا سال ۱۳۶۳ دوام آورد و شرایط خاص کشور مانع از افزایش دستمزدها در این دوران شد . در سال ۱۳۶۴ حداقل دستمزد در هر ماه به ۲۱۶۰ تومان افزایش یافت و این رقم تا دو سال دوام آورد. در سال های ۱۳۶۶ و ۱۳۶۷ نیز حداقل دستمزد به ترتیب ۲۲۸۰ و ۲۴۹۰ تومان شد.

رشد اقتصادی
بدون تردید در دوران جنگ تحمیلی انتظاری برای رشد اقتصادی وجود نداشت اما با این حال رشد اقتصادی ایران با نفت در سه سال مثبت بود. اقتصاد ایران در این دوره زمانی رشد اقتصادی مثبت ۱۲٫۶ درصد تا منفی ۱۵٫۱ درصد را تجربه کرد.

بالاترین رشد اقتصادی به سال ۱۳۶۱ مربوط بود و کمترین رشد اقتصادی در این دوره هشت ساله نیز به سال ۱۳۵۸ اختصاص داشت. در این سال، یعنی در اولین سال آغاز جنگ تحمیلی بود. در این سال رشد اقتصادی با نفت منفی ۱۵٫۱ درصد اعلام شد. در صورت احتساب رشد اقتصاد بدون نفت نیز هفت سال رشد اقتصادی منفی بود و تنها یک سال رشد اقتصادی کشور در این دوره بدون محاسبه نفت مثبت برآورد شده است.

تورم
بررسی های تاریخی نشان می دهد در این دوره زمانی ایران غالبا با تورم های دو رقمی و بالا دست و پنجه نرم می کرد با این حال به دلیل تامین بخش مهمی از ارزاق مورد نیاز جامعه به واسطه کوپن، تورم معیشت مردم را نشانه نمی گرفت. تورم بالا از پس گذشت سه دهه هنوز مشکل اصلی اقتصاد ایران تلقی می شود.

در سال های جنگ خرید کالاهای بادوام مانند یخچال و گاز و تلویزیون و خودرو برای بخش مهمی از جامعه ایران دشوار بود و تعاونی ها با ارائه این اقلام سعی در تامین نیازهای جامعه ایران داشتند.

بالاترین نرخ تورم در این مقطع زمانی به سال ۱۳۶۶ و ۱۳۶۷ باز می‌گشت. نرخ تورم در این دو سال ۲۷٫۷ و ۲۸٫۹ درصد برآورد شده بود . کمترین نرخ تورم نیز در سال ۱۳۶۴ اتفاق افتاد. در این سال نرخ تورم به ۶٫۹ درصد رسید . این نرخ البته در تمامی چهار دهه اخیر نرخ بسیار اندکی تلقی می شود.

بودجه کل کشور
ایران بودجه سال ۱۳۵۸ را در حالی نوشته بود که تصویری از وقوع جنگ در جامعه ای که به تازگی انقلاب را تجربه کرده بود، وجود نداشت. بودجه سال ۱۳۵۸ برابر با ۲۸۹ میلیارد تومان بود.

پس از آن در سال ۱۳۵۹ بودجه کل کشور با افزایشی۹٫۳ درصدی به ۳۱۶ میلیارد تومان رسید.آخرین بودجه‌ای که در دوران جنگ تحمیلی نوشته شد، ۹۰۰ میلیارد تومان بود . به این ترتیب بودجه کل کشور در اولین سال آغاز جنگ تحمیلی ۲۸۹ میلیارد و در سال پایانی آن ۹۰۰ میلیارد تومان بود . روند رو به رشد بودجه کل کشور در سال‌های ۱۳۶۱ و ۱۳۶۶ حفظ نشد.

در این دو سال بودجه کل کشور به ترتیب کاهشی برابر ۱٫۸ درصد و نیم درصد را نسبت به مدت مشابه سال قبل از آن تجربه کرد. مقایسه بودجه ریالی با بودجه دلاری نشان می دهد به دلیل افزایش قیمت دلار، در حالی که بودجه ریالی رشد کرده است، بودجه دلاری کشور کاهش یافته است.

دلار
دلار در دوره جنگ هشت ساله کالایی بسیار مهم بود. دستمایه بسیاری از فیلم‌ها در این دوره زمانی دلار و دلارفروشی و سودای خرید و فروش دلار بود. این روند تا سال‌های پس از آن نیز ادامه یافت. بالاترین نرخ دلار در دوره هشت ساله جنگ به سال ۱۳۶۶ و پایین‌ترین نرخ دلار به سال ۱۳۵۸ برمی‌گردد. نرخ دلار تنها یک بار در این دوره هشت ساله کاهش یافت. در سال ۱۳۶۷ متوسط قیمت دلار۳ تومان پایین‌تر از متوسط قیمت دلار در سال ۱۳۶۶ برآورد شد.»