سال ۱۳۹۴؛ عمل جراحی موفق در دیپلماسی هستهای ایران
چکیده :پرونده هسته ای ایران در سال ۱۳۹۴ پس از ۱۲ سال به سرانجام رسید. مشکلی که در سال های آخر دولت سید محمد خاتمی آغاز شد و با در پیش گرفتن سیاست خارجی تهاجمی در دولت محمود احمدی نژاد به بحرانی تمام عیار تبدیل شد؛ بحرانی که سخت ترین تحریم های بین المللی را برای کشورمان رقم زد....
کلمه – گروه دیپلماسی: پرونده هسته ای ایران در سال ۱۳۹۴ پس از ۱۲ سال به سرانجام رسید. مشکلی که در سال های آخر دولت سید محمد خاتمی آغاز شد و با در پیش گرفتن سیاست خارجی تهاجمی در دولت محمود احمدی نژاد به بحرانی تمام عیار تبدیل شد؛ بحرانی که سخت ترین تحریم های بین المللی را برای کشورمان رقم زد.
حل و فصل پرونده هسته ای ایران و درمان دیپلماسی بیمار کشورمان مهمترین وعده حسن روحانی در رقابت های انتخاباتی سال ۹۲ بود. وعده ای که سرانجام در سال ۹۴ به وقوع پیوست.
در اوایل فروردین ۹۴ دور دیگری از مذاکرات ایران و گروه ۵+۱ در لوزان سوئیس با حضور علیاکبر صالحی، رئیس سازمان انرژی و اتمی ایران، به همراه ارنست مونیز، وزیر انرژی آمریکا، و هیئتهای کارشناسی دو طرف آغاز شد.
دو هفته پیش از آن جان کری، وزیر امور خارجه آمریکا در مصاحبهای گفته بود که بیشتر اختلافات با ایران مسائل سیاسی هستند و از روند مذاکرات ابراز خوشبینی کرد و توافق با ایران را امکانپذیر دانست.
در این دور از مذاکرات، قرار بر این بود که تا پایان ماه مارس (تا دهم فروردین)، توافقی جامع با ایران بر سر برنامهٔ اتمی، و تا پایان ماه ژوئن (۱۰ تیر ماه)، توافقی بر سر جزئیات موافقتنامه حاصل شود. در چهارمین روز از این دور از مذاکرات، محمد جواد ظریف وزیر امور خارجه، به صورت مستقل با وزرای خارجه چین، فرانسه، آلمان و آمریکا دیدار و مذاکره کرد. تحلیلگران این مذاکرات را نشانه نزدیک شدن دو طرف به امضای یک تفاهمنامه سیاسی یا انتشار یک بیانیه مشترک ارزیابی کردند.
اما در این میان بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر رژیم اسرائیل که از ابتدا مخالف توافق با ایران بود، گفت که توافق احتمالی با ایران بدتر از آن است که فکر میکردیم و تاکید کرد که توافق خطرناکی که در لوزان در جریان است که نگرانیهای ما را تأیید میکند و حتی بدتر از آن است.
در این سو در داخل ایران نیز مخالفان و دلواپسانی که طی سال ها تحریم، منافع بسیاری نصیب شان شده بود تلاش می کردند تا با زیر سوال بردن گفت و گوها و تیم مذاکره کننده به نحوی در رسیدن به توافق اخلال ایجاد کنند.
اما با وجود تمامی تخریب ها محمد جواد ظریف در روز یکشنبه ۹ فروردین در حالی که سه روز به پایان مهلت مذاکرت باقیمانده بود، گفت که ما پیشرفت کردهایم و من فکر میکنم قادریم که تمامی مسائل را حل و فصل کرده و نوشتن توافق نهایی را آغاز کنیم.
روز دوشنبه، ۱۰ فروردین، عباس عراقچی، گفت که به نظر نمیرسد مذاکرات امشب به توافق نهایی برسد و باید تا فردا منتظر بود. وزیر امور خارجهٔ روسیه نیز مذاکرات را ترک کرد و گفت که در صورت نیاز مجددا ملحق خواهد شد.
مدیرمسئول روزنامه تندرو کیهان، حسین شریعتمداری، در گفت و گویی با خبرگزاری فارس (وابسته به سپاه پاسداران) گفت که توافقی که در حال شکلگیری است از آنچه مورد نظر جمهوری اسلامی ایران بوده و هست فاصله داشته و در آن خطوط قرمز ترسیم شده، به گونهای که مورد انتظار بود رعایت نشده است.
از سوی دیگر دیپلماتهای غربی، اختلافات باقیمانده بر سر مسائلی مانند نحوه برداشته شدن تحریمها، مدت زمان انجام توافقها و همچنین دستیابی به مکانیزمی است که نسبت به اجرای درست مفاد توافقها اطمینان حاصل شود.
اما سرانجام در پایان این دور مذاکرات در تاریخ ۱۳ فروردین ۱۳۹۴ دوطرف به نقطه مشترک رسیدند. و بر سر مفاد تفاهم هستهای لوزان که ظریف آن را برجام نامید توافق کردند.
توافق نهایی
توافق جامع و نهایی هستهای وین بدنبال دور پایانی مذاکرات ایران و گروه ۵+۱ از ظهر روز شنبه ۶ تیر ۱۳۹۴ در هتل کوبورگ در شهر وین اتریش با حضور جان کری، وزیر امور خارجه ایالات متحده آمریکا و محمد جواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران و هیئتهای کارشناسی دو طرف آغاز شد. ضرب الاجل تعیینشده برای این مذاکرات، روز ۹ تیر تعیین شده بود که سهبار به ترتیب تا دوازدهم، ۱۹ و ۲۲ تیر تمدید گردید.
سرانجام پس از بیست و دو ماه مذاکره محمدجواد ظریف به همراه تیم مذاکره کننده ایرانی پس از ۱۷ روز مذاکره فشرده، سهشنبه ۱۴ ژوئیه (۲۳ تیرماه) در وین پایتخت اتریش موفق به دستیابی به یک توافق جامع و نهایی با گروه ۱+۵، بر سر آینده برنامه هستهای ایران شدند. فدریکا موگرینی، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا و محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران در یک نشست رسمی در مقابل رسانهها در وین با خواندن بیانیهای به زبان انگلیسی و فارسی اعلام کردند که توافق نهایی در برنامه هستهای ایران به دست آمده است.
این توافق پایانی بر ۱۲ سال مذاکرات ایران با قدرتهای جهانی بر سر مسئله هستهای است. مذاکراتی که با مسئولیت حسن روحانی در مهر ماه ۱۳۸۲ آغاز و در تیر ماه ۱۳۹۴ با مسئولیت محمدجواد ظریف و در دولت روحانی با توافق جامع به پایان میرسد.
رفع تحریم ها
بر اساس توافق هسته ای از دی ماه تحریم های بین المللی بر علیه ایران لغو شد. اجرای توافق هسته ای اگر چه محبوبیت دولت حسن روحانی را افزایش داد و مردم را از فضای تهدید های بین المللی بیرون آورد اما، این توافق در میان مردم ایران انتظار بهبود ملموس در وضعیت اقتصادی و سیاسی را افزایش داده است. همراهی مردم با دولت در انتخابات مجلس شورای اسلامی و خبرگان ۷ اسفند ماه نشان دهنده آمادگی مردم ایران برای کمک به دولت است و از سوی دیگر انتظارات اقتصادی و خواست های سیاسی مردم همچنان پا برجاست.
میزان دارایی های بلوکه شده ایران بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار تخمین زده شده بود که البته بخش اعظم آن قابل بازگشت به صورت پول نقد نیست. تحریم ها، در کنار کاهش قیمت نفت، باعث شد تا درآمد سالانه نفتی ایران از۱۲۰ میلیارد دلار در سال ۱۳۹۰ به ۲۴ میلیارد دلار در سال ۱۳۹۴ برسد.
دولت روحانی، که در گذشته برای جبران کاهش درآمد خود بودجه پروژه های زیربنایی را کاهش داده، اعلام کرده که بخشی از درآمد حاصل از رفع تحریم ها را به جبران همین کاهش اختصاص می دهد. لغو تحریم ها از سوی دیگر، طبیعتا دست دولت را در تامین خدمات و کالاهای مصرفی بازتر می کند، سرمایه گذاری خارجی در ایران را افزایش می دهد و بر رشد اقتصادی تاثیر مثبت خواهد داشت.
بخش هایی از جامعه همچنان منتظرند تا پس از عبور دولت از دو پیچ سخت توافق هسته ای و انتخابات مجلس، تلاش بیشتری از سوی دولت برای تحقق وعده های انتخاباتی اش در زمینه های اجتماعی و سیاسی انجام گیرد. حسن روحانی در تبلیغات انتخاباتی خود از گشودن قفل ها سخن گفت، این سخنان توسط بسیاری از تحلیلگران به رفع حصر از رهبران در بند جنبش سبز، زهرا رهنورد، میرحسین موسوی و مهدی کروبی تعبیر شد. در طول دو سال گذشته خواسته رفع حصر بار ها و بارها توسط فعالان سیاسی مطرح شده اما رئیس جمهوری هنوز نتوانسته به این خواسته جامه عمل بپوشاند.
از سوی دیگر مخالفان توافق هسته ای و محافظه کاران همچنان تلاش می کنند تا اقدامات دولت یازدهم را با بحران رو به رو کنند و تندروها از همین حالا نگران انتخابات ریاست جمهوری آینده هستند.
سال پیش رو همچنان سالی پر از اتفاقات و مجادلات سیاسی و اقتصادی میان هواداران جنبش سبز، اصلاحطلبان و طرفداران دولت با تندروهایی خواهد بود که منافع حزبی و فردی خود را به منافع ملی ترجیح می دهند. کسانی که به قول رئیس جمهوری ایران، حسن روحانی، پول، اسلحه و رسانه در اختیار دارند و رویارویی با آنها کار ساده ای نیست.
