دیپلماسی صبر مردم جواب داد؛ ظریف در ساعت صفر اجرای برجام
چکیده :مذاکرات هستهای ایران در گذر این ١٢سال، چهار مذاکرهکننده ارشد را به خود دیده است. از حسن روحانی در سال ١٣٨٢ تا علی لاریجانی در مرداد ماه ١٣٨۴. از سعید جلیلی در مهرماه ١٣٨۶ تا محمد جواد ظریف که از مردادماه سال ١٣٩٢ سکان این مذاکرات را بر عهده گرفت....
روزنامه اعتماد در گزارشی نوشت: «با خروج از حریم هوایی ایران، خزر را پشت سر گذاشته، نزدیکی باکو بود که ردش را از دست دادیم، دوباره در حریم هوایی روسیه پیدا شد و در حال حاضر با عبور از رومانی به وین نزدیک میشود.» این ردیابیها در فضای مجازی از ساعت پنج بامداد روز شنبه ٢۶ دی ماه ١٣٩۴ برابر با ١۶ ژانویه ٢٠١۶ تا چهار ساعت بعد ادامه داشت. سوژه ردیابی هم نه پرواز جان کری، وزیر امور خارجه ایالات متحده از انگلستان به اتریش که پرواز محمد جواد ظریف، رییس دستگاه دیپلماسی ایران و هیات همراه از تهران به وین بود. هیاتی که روز ٢۶ مرداد ١٣٩٢ برای نخستینبار جهت انجام مذاکرات هستهای در دولت حسن روحانی تهران را ترک کرده بودند و در دو سال گذشته ماراتن نفسگیری را پیش بردهاند اینبار برای آخرین بار پیش از روز اجرای برنامه جامع اقدام مشترک از مرزهای شمالی کشور خارج شدند. مذاکرات هستهای که جرقه آن را حسن روحانی در دولت اصلاحات در تاریخ ١۴ مهر ١٣٨٢ زده بود سرانجام در دی ماه ١٢ سال بعد و در شرایطی که اینبار شیخ دیپلمات رییس دولت یازدهم است به روز اجرا رسید. ١٢سال مذاکره برای مذاکره سرانجام جای خود را به توافق هستهای بخشید؛ توافقی که باید تا دی ماه سال ١۴٠۴ (ژانویه ٢٠٢۶) دوام بیاورد.
از آغاز روحانی تا فرجام ظریف
مذاکرات هستهای ایران در گذر این ١٢سال، چهار مذاکرهکننده ارشد را به خود دیده است. از حسن روحانی در سال ١٣٨٢ تا علی لاریجانی در مرداد ماه ١٣٨۴. از سعید جلیلی در مهرماه ١٣٨۶ تا محمد جواد ظریف که از مردادماه سال ١٣٩٢ سکان این مذاکرات را بر عهده گرفت.
گردونه اولیه مقابل ایران در سالهای ١٣٨٢ تا ١٣٨۴ را تروییکای اروپایی شامل وزرای امور خارجه انگلیس، فرانسه و آلمان بر عهده داشتند. در آن زمان مذاکرات کمی از سطح وزرای امور خارجه هم فراتر رفته بود و رییسجمهور فرانسه و صدراعظم وقت آلمان هم در گیر پرونده هستهای ایران شده بودند. با شکست آن دور از مذاکرات که در مجموع ٢٢ ماه را به خود اختصاص داده بود و فک پلمب از تاسیسات هستهای ایران، مذاکرات با ریاست علی لاریجانی در ٢۵ مرداد ١٣٨۴ آغاز شد؛ مذاکراتی که نخستین دور رایزنیهای هستهای ایران در دولت محمود احمدینژاد به حساب میآمد. مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، وزرای خارجه تروییکای اروپایی، دبیر شورایعالی امنیت ملی روسیه و وزیر امور خارجه چین در آن بازه زمانی ٢۶ ماه مذاکره برای مذاکره پیشروی علی لاریجانی نشستند. رکورد طولانیترین دور مذاکرات در ١٢سال گذشته را تیم سعید جلیلی به نام خود سند زده است؛ ۶٨ ماه مذاکره از ٢٩ مهرماه ١٣٨۶ تا مرداد ١٣٩٢. مذاکراتی که عملا به زنجیره گفتوگو برای گفتوگو و نه توافق تبدیل شده بود. در آنسوی میز هم در این شش سال مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، معاونان و مدیران کل سیاسی وزارت امور خارجه شش کشور انگلیس، آلمان، فرانسه، روسیه، چین و امریکا حضور داشتند. از مرداد ١٣٩٢ اما سیاست ایران در مذاکرات هستهای تغییر کرد. تکههای پازل برای نخستینبار مقابل وزرای امور خارجه ایران و شش کشور مقابل قرار گرفتند. سطح بازی ارتقا پیدا کرده و روند مذاکره برای توافق کلید خورد؛ روندی که پس از ٢٩ ماه به نتیجه رسید.
گامهای هماهنگ ظریف و صالحی
٢٩ ماه مذاکره در سایه قطعنامههای فصل هفت، قوت گرفتن پروژه ایران هراسی در منطقه، شب بیداری لابیهای صهیونیستی و سعودی برای به انزوا کشاندن ایران و سپس از روی میز به مرحله اجرا درآوردن گزینه نظامی، کار را برای ایرانی که حاضر نبود به سیاست غنیسازی صفر طرف مقابل بله بگوید و کلام آخرش غنیسازی صنعتی بود سخت کرد. مذاکرهکنندگان ایرانی میگویند که مسیر طی شده در ١٢ سال گذشته تصمیم نظام بوده و شاید مذاکرهکنندگان در تکنیک با هم تفاوتهایی داشتهاند که توانسته است بر سرعت به نتیجه رسیدن مذاکرات تاثیربگذارد. اینبار در دولت یازدهم محمد جواد ظریف که سابقه مذاکره با تروییکای اروپایی را در چنته داشته و دولتهای نهم و دهم خانهنشین بود رییس تیم مذاکرهکننده شد و علی اکبر صالحی، وزیر امور خارجه دولت دهم و دیپلماتی که مبتکر مذاکره مستقیم و پشت پرده با امریکا در مسقط بود به ریاست سازمان انرژی اتمی رسید. دو کارکشته عالم سیاست و فن هستهای که در دو سال گذشته با برداشتن گامهای متوازن و هماهنگ با یکدیگر مذاکرات فنی با آژانس بینالمللی انرژی اتمی را از یک سو و مذاکرات سیاسی با ١+۵ را از سوی دیگر مدیریت کردند. نتیجه از یک سو توافق هستهای بود و از سوی دیگر هم مختومه اعلام شدن پرونده موسوم به ابعاد احتمالا نظامی برنامه اتمی ایران. علی اکبر صالحی از بهمن ماه ٩٣ از پشت صحنه مذاکرات خارج شده و با اعلام بن بست فنی در رایزنیهای میان ایران و ١+۵، مقابل ارنست مونیز، وزیر انرژی ایالات متحده نشست. تصویر رایزنیهای تنگاتنگ، چهرههای درهم و بحثهای زمزمهوار ظریف و صالحی در فروردین ماه ١٣٩۴ در مذاکرات لوزان به خوبی گواه از سختگیریهای طرف مقابل در بحثهای فنی و مقاومت تیم مذاکرهکننده ایران داشت. ظریف بامداد شنبه به همراه صالحی در حالی که هر دو سنجاقی منقش به نقشه ایران را روی کتهایشان داشتند راهی وین شد. وزیر امور خارجه و رییس سازمان انرژی اتمی به وین رفتند تا ساعاتی بعد در مقر سازمان ملل در پایتخت اتریش، فرارسیدن سومین روز طلایی از تقویم برنامه جامع اقدام مشترک را اعلام کنند. سیدعباس عراقچی مذاکرهکننده ارشد ایران، بهروز کمالوندی سخنگوی سازمان انرژی اتمی و حسین جابری انصاری سخنگوی وزارت امور خارجه ایران هم در این سفر کمتر از ٢۴ ساعت راهی وین شدند تا ١۶ ژانویه باردیگر در تقویم تحولات خاورمیانه سرنوشتساز شود.
کری با اختیارات جدید از لندن تا وین
امریکا به سال انتخابات ریاستجمهوری رسیده است و شمارش معکوس برای پایان یافتن روزهای حضور باراک اوبامای دموکرات در کاخ سفید آغاز شده است. توافق هستهای مهمترین دستاورد اوباما در حوزه سیاست خارجی در هشت سال گذشته است و ایمن کردن این توافق در داخل در پنج ماه گذشته از سختترین مسوولیتهای وی بوده است. شامگاه جمعه در حالی که تیم مذاکرهکننده ایران خود را برای سفر به وین مهیا میکرد و در حالی که خبرهای رسیده حاکی از این بود که هنوز یک مورد اختلاف میان ایران و ١+۵ روی میز و حل آن در دستور کار کارشناسان دوطرف است، باراک اوباما ابلاغیهای خطاب به وزیر امور خارجه کابینه خود نوشت. در این ابلاغیه بخشی از اختیارات برای اصلاح تحریمهای ایران به جان کری ابلاغ شد. بر این اساس به جان کری اختیار داده شده است که در قانون موسوم به «قانون جامع تحریمها، پاسخگویی و عدم سرمایهگذاری ایران ٢٠١٠» (CISADA/سیسادا) اعمال اصلاحات کند. این قانون زیرساخت اصلی تحریمهای نفتی و گازی علیه ایران است که در سال ٢٠١٠ در کنگره تصویب شده و به امضای اوباما رسید. در متن این ابلاغیه سخنی در خصوص مذاکرات هستهای ایران و ١+۵ به میان نیامده است اما نانوشته و ناگفته پیدا بود که واشنگتن با این اقدام در حقیقت آمادگی خود برای رفع تحریمهای نفتی ایران را اعلام کرده است.
ساعتی پس از انتشار خبر این ابلاغیه بود که روزنامه امریکایی «یو اسای تودی» که از پرتیراژترین روزنامههای این کشور به حساب میآید در خبری اختصاصی اعلام کرد که اوباما به جان کری اختیار داده که اجازه صادرات هواپیماهای مسافربری به ایران را بدهد. یواسای تودی در ادامه مینویسد: در حالی که تحریمهای تجاری امریکا تا حد زیادی دستنخورده باقی مانده است، برجام دو انتظار را باید برآورده سازد: ایران میتواند هواپیمای مسافربری امریکا را خریداری کند و یکسری صنایع دستی به ویژه فرش و قالیچه به امریکا بفروشد. در سال ٢٠١٠، کنگره به اوباما مجوز داد تا اجازه صادرات کالا، خدمات یا فناوری به ایران را در شرایطی بدهد که به تشخیص وی فروش این کالاها درراستای منافع ملی امریکا باشد. اوباما روز جمعه و در حالی که خبر سفر جان کری از لندن به وین منتشر شده بود از طریق یک یادداشت ریاستجمهوری که شبیه به حکم اجرایی ریاستجمهوری است، به کری چنین مجوزی را داد. تحریم فروش هوایپماهای مسافربری و همچنین واردات فرش و برخی اقلام غذایی از ایران جزو تحریمهای اولیه و غیرهستهای بوده است که با توانمندی و قدرت دیپلماتیک تیم مذاکرهکننده ایران در سایه مذاکرات هستهای به دست آمد.
جان کربی، سخنگوی وزارت امور خارجه امریکا نیز روز جمعه به وقت این کشور درباره اجرای برجام و اتفاقاتی که در امریکا و درراستای انجام تعهداتش قرار است صورت گیرد، گفت: «همزمان با اعلام آغاز اجرای توافق هستهای، ما نیز در امریکا باید اطلاعیههای مرتبط را صادر کنیم و واضح است که اصلیترین اقدامی که ما باید در روز اجرای برجام انجام دهیم، رفع تحریمها است.» این مقام امریکایی در پاسخ به بیشترین سوالی که این روزها از مقامهای ایران و امریکا در محافل متفاوت و به مناسبتهای مختلف در خصوص رابطه تهران و واشنگتن در روزهای پسابرجام پرسیده میشود، گفت: ما در حال حاضر روابط دیپلماتیک با ایران نداریم و من هیچ چشماندازی برای آن در آینده نزدیک نمیبینم. ما اکنون درباره آن صحبت نمیکنیم و تمرکز ما روی اجرای توافق است.
پیام منطقهای ظریف از وین
تیم مذاکرهکننده ایران در سطح کارشناسی به ریاست حمید بعیدی نژاد بخش اعظمی از وقت خود از اکتبر تا به امروز را در وین و ژنو و به رایزنیهای فشرده هستهای برای تدوین دستورالعمل رفع تحریمها و از میان برداشتن اختلافها بر سر جزییات گذرانده است. حمید بعیدینژاد پیش از عزیمت ظریف و صالحی به وین اعلام کرده بود که وین ایستگاه آخر مذاکرات هستهای خواهد بود. جملهای که خبر از حصول توافق در بیست و ششمین روز از دی ماه داشت. گفته میشود که آخرین اختلاف باقیمانده اصلیترین سوژه دیدار چندساعته و نیمه شب جمعه بعیدی نژاد با نمایندگان ایران و ١+۵ بود. نشستی که تا پاسی از شب طول کشید و تا سحرگاه شنبه به وقت وین هم تیم کارشناسی در حال جمعبندی آخرین نتایج به دست آمده بود. هواپیمای حامل تیم مذاکرهکننده ایران اول وقت شنبه به پایتخت اتریش رسید و دقایقی بعد بود که توییتر محمدجواد ظریف از وین به روز رسانی شد. خبری که در حد گمانهزنیهای رسانهای بود با توییت وزیر امور خارجه ایران رسمیت یافت: «روز اجرا، اکنون وقت آن است که همه به ویژه ملتهای مسلمان با یکدیگر متحد شوند و جهان را از خشونت و افراطیگری نجات دهند. ایران (برای این کار) آماده است.»
ظریف در نخستین توییتر خود از پایتخت کشوری اروپایی به همسایگان ایران و جهان اسلام پیام اتحاد داد. همان همسایگانی که بعضا در ترویج پروسه ایران هراسی در ١٠سال گذشته کم تاثیر نبودهاند و همان برادران برخی کشورهای مسلمان که در دو سال اخیر به هر فریبی برای ممانعت از حصول توافق هستهای متوسل شدند. کنایهای دیپلماتیک و ظریف به عادل الجبیر، وزیر امور خارجه عربستان سعودی که درست همزمان با حصول توافق هستهای رابطه دیپلماتیک ریاض با تهران را قطع کرد و البته پیام دوستی برای همتای اماراتی که سیاستهای صلحجویانه ظریف را که در مقاله نیویورک تایمز انعکاس یافته بود، به سخره گرفت. وزیر امور خارجه ایران در همین پیام کوتاه به اولویت ایران و منطقه در روزهای پسابرجام هم که مبارزه با جریانهای افراطگرای تروریستی است، اشاره کرد. اولویتی که در سه سال گذشته همواره در راس تلاشهای منطقهای ایران بوده اما اخیرا با سرایت ویروس ناامنی از خاورمیانه به قلب پاریس، زنگ خطرها در قاره سبز را هم به صدا درآورده است.
اظهارات ظریف در بدو ورود به فرودگاه و در جمع خبرنگاران نیز همچنان رنگ و بوی دغدغههای منطقهای را داشت: کسانی هستند که همیشه صلح را تهدید موجودیتشان میدانند و این افراد همیشه مخالف بوده و به این مخالفتشان ادامه خواهند داد. امروز (شنبه) روز خوبی برای مردم ایران است و تحریمها امروز (شنبه) لغو خواهد شد. همچنین امروز (شنبه) روز خوبی برای منطقه است. منطقه ما از سایه یک درگیری بیمورد که میتوانست نگرانی ایجاد کند با برجام رها شده و میتواند بدون غبارهای خطرناک که به دلیل تبلیغات منفی علیه برنامه هستهای شکل گرفته حرکت صلحطلبانه ایجاد کند. امروز یک روز خوب برای دنیاست چراکه ثابت شده مشکلات مهم را میتوانیم از طریق دیپلماسی حل کنیم نه تهدید و فشار و قطعا از این جهت امروز روز مهمی است.
رییس دستگاه دیپلماسی در پاسخ به اینکه بعد از اجرای برجام، ایران چه اهداف و اقداماتی را در منطقه دنبال میکند، گفت: بعد از اجرای برجام زمینه خوبی ایجاد میشود برای همکاری گستردهتر در منطقه برای خطر عمدهای که منطقه ما را تهدید میکند و آن هم خطر تروریسم و افراطگرایی است. ما این آمادگی را داریم و امیدواریم که سایر همسایگان ما در منطقه و جامعه بینالملل برای مبارزه با این معضل همکاری داشته باشند.
وزیر خارجه در پاسخ به این پرسش که فکر میکنید برجام تا پایان زمان خود با موفقیت اجرا شود؟ گفت: تاکید داریم منفعت همه در این است برجام کاملا اجرایی شود و همه به آن متعهد باشند البته روش ما بر احراز و رصد کردن نحوه پایبندی سایر کشورها است اما عقل حکم میکند کشورهایی که مدت زیادی را صرف این سند کردند با اقدامات نسنجیده باعث نشوند نتیجه مذاکرات به هدر رود.
تجدید دیدار در کوبرگ
نخستین مهمان هیات مذاکرهکننده ایران در کوبرگ، فدریکا موگرینی، مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا و همراهانش بودند؛ دیداری چند دقیقهای و به نظر فرمایشی برای آغاز روز شنبه ١۶ ژانویه با طعم اجرای برجام. توییتر موگرینی دقایقی پس از این دیدار عکسهای مربوط به آن را منتشر کرد. محمدجواد ظریف، علی اکبر صالحی، سید عباس عراقچی و حمید بعیدی نژاد در این دیدار از طرف هیات ایرانی حضور داشتند. خندههای ظریف باز هم سوژه خبرهای کوتاه در فضای مجازی شد. گفته میشود که علاوه بر برجام در این دیدار دو طرف در خصوص مسائل منطقهای هم رایزنیهایی داشتهاند. گزارش راستیآزمایی آژانس بینالمللی انرژی اتمی که پیش از این گفته شده بود تا پایان روز جمعه منتشر خواهد شد تا صبح شنبه هم روی انتشار را به خود ندیده اما خبرنگاران سفر کرده به وین برای پوشش اتفاقهای روز اجرا خود را به مقر آژانس بینالمللی انرژی اتمی رسانده بودند تا نخستین اتفاق عملی در روز اجرا که مقدمه لازم و کافی برای قرائت بیانیه مشترک بود را پوشش دهند. رویترز در پوشش اتفاقهای لحظه به لحظه روز اجرا در وین نوشت: روز اجرا که در جولای سال ٢٠١۵ با تولد توافق هستهای ماهیت خارجی پیدا کرد، میتواند به نخستین اقدام مشترک به میوه نشسته میان ایران و امریکا از سال ١٩٧٩ منتهی شود. هم برای روحانی و هم برای اوباما، روز اجرا روز مهمی است. دو رییسجمهوری که هم در داخل ایران و هم در داخل امریکا مخالفتهای بسیاری با این توافق را به جان خریدند. تمامی نامزدهای جمهوریخواهان در طیف مقابل دموکراتها در انتخابات ریاستجمهوری ٢٠١۶ امریکا، مخالفت خود را با این توافق هستهای اعلام کردهاند و به علاوه این مخالفتهای داخلی در امریکا، متحدان واشنگتن در منطقه از جمله ریاض و تل آویو هم دل شادی از این توافق ندارند. دولت اوباما میگوید که آنچه در ماه جولای به دست آمد در حقیقت بهترین گزینه محتمل بود و البته که شاید بدون همراهی متحدان امریکا در اروپا هم حصول چنین توافقی ممکن نبود. رویترز در ادامه مینویسد: محمدجواد ظریف، دیپلمات تحصیلکرده در امریکا، مسلط به زبان انگلیسی با آن چهرهای که به روی خندان دیپلماسی ایران تعبیر میشود در دو سال گذشته به خوبی از عهده مذاکرات رودررو با جان کری برآمده است. دورنمای خروج ایران از انزوا میتواند توازن ژئوپولتیک منطقه خاورمیانه را بر هم بریزد. این همان مسالهای است که عربستان سعودی را بهشدت نگران کرده است.
دیدار ظریف و کری در وین؛ آزادی چهار زندانی در تهران
جان کری وزیر امور خارجه امریکا دیرتر از همتای ایرانی خود به وین رسید اما بلافاصله به هتل پرخاطره کوبرگ رفت تا در خصوص جزییات باقی مانده در اجرای برجام با جواد ظریف دیدار کند. تصاویر پیاده شدن جان کری از هواپیمای اختصاصیاش در حالی که درست روبه روی پلکانهای آن هواپیمای ایران ایر که ظریف را به وین آورده بود پارک شده بود در فضای مجازی به عنوان حاشیه این مذاکرات دست به دست شد. ساعت چند دقیقه مانده به ١٧ در تهران بود که جان کری و جواد ظریف با هم وارد اتاق مذاکره شدند. برخی از خبرنگاران حاضر در وین در توییتهای خود در فضای مجازی از شادی جان کری پیش از آغاز جلسه خبر دادهاند؛ شادیای که شاید با فرارسیدن روز اجرا پس از دو سال مذاکره چندان هم بیدلیل نباشد. ساعت ١۵ به وقت وین است و دیدار کری با ظریف همچنان ادامه دارد. همزمان وزیر امور خارجه اتریش هم برای دیدار با همتای ایرانی و نوعی خوشامدگویی از طرف کشور میزبان وارد کوبرگ شده است. عدم انتشار گزارش راستیآزمایی آژانس تا این لحظه، زمزمههایی دال بر نگرانی را در میان خبرنگاران پخش کرده است. عدهای در کوبرگ رفت و آمدها را رصد میکنند و برخی در مقر سازمان ملل در وین شاهد جابهجایی پرچمهای ایران و کشورهای ١+۵ برای آمادهسازی مراسم قرائت بیانیه هستند. ساعت پنج و نیم به وقت ایران است که خبر غیرقابل پیشبینی منتشر میشود: «دادستان عمومی و انقلاب تهران اعلام کرد که در راستای مصوبات شورای عالی امنیت ملی ایران و مصالح کلی نظام چهار زندانی ایرانی دو تابعیتی ظرف روز جاری (شنبه) در چارچوب مبادله زندانیان آزاد شدند.» از ابتدای مذاکرات هستهای ایران و ١+۵، بحث زندانیان ایرانی حاضر در امریکا و شهروندان امریکایی که در ایران به دلایل مختلف بازداشت شدهاند همواره یکی از سوژههای بحث در پای میز مذاکره بوده است که به نظر میرسد در آخرین روزها و در نتیجه توافق دستگاههای امنیتی دو کشور، این مساله نیز همزمان با ورود به روز اجرا به ثمر رسیده است. جیسون رضاییان، امیر حکمتی، سعید عابدینی و نصرتالله خسروی چهار نفری هستند که اسامی آنها در فضای مجازی به عنوان چهار زندانی امریکایی آزاد شده در این تبادل اعلام شده است. بر اساس این مبادله ٧ ایرانی در بند زندانهای امریکا آزاد خواهند شد و منع تعقیب ١۴ ایرانی توسط اینترپل هم به دست آمد. دقایقی پس از اعلام این خبر در تهران بود که از وین خبر آمد دیدار میان محمدجواد ظریف و جان کری در پله کوبرگ به پایان رسید.
«دیپلماسی جواب داد». «یک هفته خوب میان ایران و امریکا». «پیروزی دیپلماسی». «روز بزرگی برای دیپلماسی میان ایران و امریکا». اینها عباراتی است که دقایقی پس از انتشار خبر مبادله زندانیان میان ایران و امریکا فضای مجازی را تکان داد. برخی از خبرنگاران کهنه کار و موسفید امریکایی که بیش از سه دهه تخاصم میان تهران و واشنگتن را گزارش کردهاند در صفحههای توییتر خود به مساله آزادی ملوانانهای امریکایی در ایران در کمتر از ٢١ ساعت و همچنین آزادی ۴ شهروند امریکایی در ایران در روز برجام اشاره و این حرکتها را در مسیر تنش زدایی از رابطه دو کشور مثبت ارزیابی کردند؛ ارزیابیهایی که البته بیشتر فضای خبری را به خود اختصاص داده و به نظر نمیرسد که بتوان چندان هم برای آن در دنیای واقعی سیاست مصداقهای بیشتری در چندماه آتی یافت. جنبه انساندوستانه روز اجرا هم عنوانی بود که برخی از خبرنگاران در فضای مجازی به اقدام دوجانبه ایران و امریکا دادند.
پشت پرده مذاکره ایران و امریکا
برای تبادل زندانیان
هافینگتون پست در گزارشی به انتشار برخی ابعاد مذاکرات آرام و بیسر و صدای ایران و امریکا برای تبادل زندانیان در روز اجرا پرداخته است. در این گزارش آمده است که بر اساس برنامهریزیهای اعلام شده ۴ زندانی امریکایی به سوییس و سپس به بیمارستان نظامی امریکاییها در آلمان منتقل خواهند شد. در این گزارش آمده است که مادر و همسر جیسون رضاییان، خبرنگار واشنگتن پست یک روز قبل یعنی روز جمعه در خصوص آزادی وی مطلع شده و قرار بوده که آنها نیز تهران را ترک کنند. گفته میشود که تبادل زندانیان ایران و امریکا که روز شنبه انجام شد نتیجه ١۴ ماه مذاکره میان دیپلماتهای ایران و امریکا بوده است: مذاکراتی در حاشیه رایزنیهای هستهای. نه ایران و نه امریکا هیچگاه به دلیل حساسیت موضوع و اینکه آزادی زندانیان ایرانی در امریکا و برعکس برای هر دو کشور مهم بوده است این رایزنیها را علنی نکردند.
هافینگتون پست ادعا میکند که برت مک گرک، نماینده جدید امریکا در ائتلاف ضدداعش که پیش از این عنوان هم معاون دستیار وزارت امور خارجه امریکا در مساله ایران و عراق بوده روی این رایزنیها متمرکز بوده است. این نشریه امریکایی در این خصوص مینویسد: جان کری و جواد ظریف هم همواره در حاشیه مذاکرات هستهای در این خصوص با هم رایزنی داشتهاند. البته ظاهرا ظریف و کری هیچگاه مساله مذاکرات هستهای و تبادل زندانیان را در یک جلسه واحد مطرح نکرده و اجازه ندادهاند که این مساله بهعنوان کارتی در مذاکرات هستهای برای هیچ کدام از طرفین استفاده شود. مک گرک را همه در وزارت امور خارجه امریکا به عنوان مذاکرهکنندهای زبده که سابقه مذاکره با مقامهای ایرانی در دوران حضور در عراق را هم داشته میشناسند. این نشریه امریکایی در ادامه به مخالفتهای سیستم قضایی امریکا با آزادی زندانیان ایرانی اشاره کرده و راه سختی که نماینده اوباما در این مذاکرات با ایران برای راضی کردن سیستمهای حقوقی داخلی خود رفته است. این منبع امریکایی در ادامه ادعا میکند که درست در روزهای آخر رسیدن به روز اجرا و نهایی شدن لیست زندانیان مورد مبادله بود که تحریمهای جدیدی که امریکا قصد اعمال آنها بر ایران به دلیل فعالیتهای موشکی این کشور را داشت کار را خراب کرد. قرار بود که وزارت خزانهداری امریکا روز ٣٠ دسامبر، چهارشنبه، تحریمهای جدید موشکی را علیه ایران اعمال کند. اما سه شنبه پیش از این تاریخ، کری با همتای ایرانی خود تلفنی صحبت میکند تا این مساله را به اطلاع وی برساند. وزیر امور خارجه ایران بهشدت برآشفته شده و هشدار میدهد که مردمی که از این تحریمهای جدید آسیب خواهند دید میتوانند همان افرادی باشند که قرار بود در تبادل زندانیان آزاد شوند. ظریف هشدار میدهد که اعلام این تحریمها پیش از روز اجرا میتواند کل توافق هستهای را تخریب کند. سرانجام طرف امریکایی عقبنشینی میکند.
ظریف و باز هم به روز رسانی توییتر
ساعت دقایقی از ٢٠ شب به وقت تهران گذشته بود که حساب توییتری محمدجواد ظریف برای بار دوم در روز ١۶ ژانویه بهروزرسانی شد: «به لحظه اجرا میرسیم. چیزی جدی نیست. دیپلماسی نیازمند صبر است و البته سایر گزینهها را هم شکست خواهد داد.» این توییت رییس دستگاه دیپلماسی ایران به وجود گره در جزییات اجرای برجام در فضای مجازی تعبیر شد. برخی آن را منفی و عدهای آن را به دلیل توصیه به صبر وزیر امور خارجه ایران مثبت قلمداد کردند. برخی خبرنگاران هم با اشاره به مذاکرات هستهای در ماه جولای به کنایه نوشتند که ١٩ روز در ماه جولای برای رسیدن به توافق صبر کردیم.
گره آخر
ساعت ٢١ به وقت تهران پس از چندین ساعت سکوت و انتظار خبری از پشت درهای بسته هتل پله کوبرگ، از وین خبر رسید که سرانجام جان کری وزیر امور خارجه امریکا راهی مقر آژانس بینالمللی انرژی اتمی خواهد شد تا با یوکیا آمانو، مدیرکل آژانس دیدار کند: دیداری که تا ساعت ٢٣ به وقت تهران محقق نشد. تا لحظه تنظیم این خبر برخلاف انتظارهای داخلی و البته اعلامهای خبری، گزارش راستیآزمایی آژانس بینالمللی انرژی اتمی قرائت نشد اما یک مقام مسوول در دبیرخانه آژانس بینالمللی انرژی اتمی در گفتوگو با خبرگزاری صدا و سیما گفت: امشب حتما گزارش یوکیا آمانو مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی درباره تایید انجام تعهدات ایران در راستای اجرای برجام منتشر خواهد شد. اگر امشب گزارش منتشر نشود، آژانس در بیانیهای راستیآزمایی فعالیتهای ایران را اعلام خواهد کرد.
خبرهای رسیده از وین از صبح تا شامگاه شنبه ١۶ ژانویه حکایت از وجود یک گره اساسی در دقیقه نود داشت. ساعت ٢٣ به وقت تهران، زمانی که زمزمه جاری در میان خبرنگاران این بود که اکثر اتفاقهای مهم در طول دو سال اخیر مذاکرات در تاریکی شبهای وین رخ داده است، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران اعلام کرد که رایزنیهای دیپلماتیک همچنان ادامه دارد و هر لحظه این احتمال هست که با صدور گزارش آژانس، بیانیه مشترک اجرای برجام توسط دکتر ظریف و خانم موگرینی قرائت شود. اندکی صبر، سحر نزدیک است…
پیشبینیهای رسانهای حاکی از این است که تا ساعت ابتدایی روز یکشنبه به وقت تهران، بیانیه روز اجرا در مقر سازمان ملل در وین توسط موگرینی و ظریف قرائت خواهد شد.
نگاهی به مذاکرات هستهای ایران در دولت یازدهم
سال ٢٠١٣:
مه: حسن روحانی، نامزد انتخابات ریاستجمهوری ایران اعلام کرد که باید جلوی تصویب قطعنامههای تازه گرفته شود و در مرحله بعد برای کاهش تحریمها تلاش کنیم. آقای روحانی در سخنانی که بازتاب بسیار داشت تاکید کرد که هم باید چرخ سانتریفیوژهای ایران بچرخد و هم چرخ زندگی مردم.
ژوئن: حسن روحانی که با شعار اعتدالگرایی و تنشزدایی از سیاست خارجی ایران نامزد انتخابات شده بود با کسب اکثریت قاطع آرا در مرحله نخست به پیروزی رسید و هفتمین رییسجمهور ایران شد.
جولای: به دنبال پیروزی روحانی در انتخابات، رییسجمهوری امریکا، نخست وزیر انگلیس، رییسجمهور چین، روسیه و فرانسه (این کشورها اعضای دایم شورای امنیت هم هستند) انتخاب او را تبریک گفتند.
آگوست: محمدجواد ظریف از دیپلماتهای باسابقه و از مذاکرهکنندگان ارشد اتمی ایران در دولت اصلاحات وزیر امور خارجه جدید ایران شد.
سپتامبر: حسن روحانی، مسوولیت مذاکرات اتمی را به وزارت خارجه محول کرد.
اکتبر: محمدجواد ظریف در حاشیه دیدار با وزرای خارجه کشورهای ۵+۱ و کاترین اشتون، مسوول سیاست خارجی وقت اتحادیه اروپا در نیویورک و در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل، با جان کری وزیر خارجه امریکا به طور دوجانبه ملاقات و گفتوگو کرد. این نخستین گفتوگوی وزرای خارجه ایران و امریکا طی ۳۴ سال اخیر بود.
اکتبر: حسن روحانی و باراک اوباما، روسای جمهور ایران و امریکا در پایان سفر روحانی به نیویورک تلفنی گفتوگو و بر حل و فصل دیپلماتیک پرونده اتمی ایران تاکید کردند.
اکتبر: اولین دور از مذاکرات اتمی ایران و ١+۵ در دوره ریاستجمهوری حسن روحانی به میزبانی مقر اروپایی سازمان ملل در ژنو سوییس برگزار شد. دو طرف پس از پایان مذاکرات دو روزه، با ابراز رضایت از گفتوگوها از توافق برای دور دیگری از مذاکرات در اوایل ماه نوامبر (اواسط آبان ماه) خبر دادند. طرح پیشنهادی ایران با عنوان «پایانی بر یک بحران غیرضروری، آغازی برای افقهای جدید» محور مذاکرات دو روزه ژنو بود.
نوامبر: روز پنجشنبه هفتم نوامبر، نخستین روز از مذاکرات ایران و ١+۵ با حضور محمد جواد ظریف، وزیر خارجه جمهوری اسلامی، و کاترین اشتون در مقر اروپایی سازمان ملل در ژنو آغاز شد و با شرکت هیاتهای نمایندگی ایران و کشورهای عضو گروه ١+۵، به ریاست معاونان یا مقامات ارشد وزارت خارجه آنها، ادامه یافت. دومین روز مذاکرات ایران و ١+۵ در ژنو (روز جمعه) در حالی آغاز شده است که وزرای خارجه امریکا، انگلیس، فرانسه و آلمان برای پیوستن به مذاکرات عازم ژنو شدهاند.
۲۴ نوامبر: ایران و گروه ١+۵ به توافق موقتی بر سر برنامه اتمی ایران و تعلیق تحریمها دست پیدا کردند. بر اساس این توافق در برابر وقفه در برخی فعالیتهای اتمی ایران، بخشی از تحریمهای فعلی به حالت تعلیق در میآید و گروه ١+۵ متعهد میشود که در جریان گفتوگوها برای رسیدن به توافق جامع اتمی، از اعمال هرگونه تحریم تازه علیه ایران خودداری کند.
سال ۲۰۱۴
ژانویه: توافق موقت ژنو اجرایی شد. قرار است طی مدت اجرای این توافق بخشی از داراییهای مسدود شده ایران آزاد شود.
جولای: ایران و گروه ١+۵ برای رسیدن به توافق نهایی، مدت اجرای توافق موقت ژنو را تا سالگرد آن تمدید کردند.
نوامبر: محمدجواد ظریف و جان کری در جریان مذاکرات اتمی در وین چندین نوبت با هم دیدار کردند. با طولانی شدن مذاکرات، ایران و گروه ١+۵ توافق کردند مدت اجرای توافق موقت اتمی ژنو بار دیگر به مدت شش ماه تمدید شود.
سال ۲۰۱۵
فوریه: دور تازهای از مذاکرات ایران و گروه ١+۵ در سوییس برگزار شد. وزرای خارجه ایران و گروه ١+۵ بر عزم خود برای رسیدن به توافق نهایی تاکید کردند.
مارس: علی اکبر صالحی، رییس سازمان انرژی اتمی ایران و ارنست مونیز، وزیر انرژی امریکا هم به مذاکرات پیوستند.
مارس: با نزدیک شدن به زمان عید نوروز و طولانی شدن مذاکران و ضرورت مشورتهای بیشتر با پایتختها، مذاکره کنندگان بر ادامه مذاکرات پس از سال نوی ایرانی به تفاهم رسیدند.
مارس: ایران و گروه ١+۵ بر سر جزییات راه حلها برای رسیدن به توافق نهایی در لوزان سوییس به تفاهم رسیدند.
مه: مذاکرات وزرای خارجه ایران و امریکا در وین آغاز شد. رییس سازمان انرژی اتمی ایران و وزیر انرژی امریکا و برادر رییسجمهور ایران هم در مذاکرات حاضر شدهاند.
۲۴ جولای: پس از یکی از طولانیترین مذاکرات میان ایران و گروه ١+۵ که ۱۸ روز طول کشید، طرفها به توافق جامع اتمی دست پیدا کردند. دور آخر مذاکرات که به توافق منتهی شد، ۱۸ روز طول کشید. شورای امنیت با انتشار قطعنامهای، توافق ایران و گروه ١+۵ را مورد پذیرش قرار داد و زمینه لغو قطعنامههای پیشین خود علیه ایران را آماده کرد.
اکتبر: پس از اعلام پذیرش توافق از سوی اتحادیه اروپا و امریکا، و تصویب لایحهای در مجلس ایران، مقام معظم رهبری طی نامهای به حسن روحانی، مصوبه شورای عالی امنیت ملی ایران را تایید کرد و به این ترتیب توافق رسما مورد پذیرش ایران قرار گرفت.
۱۵ دسامبر: آژانس بینالمللی انرژی اتمی، پرونده موسوم به ابعاد نظامی احتمالی برنامه اتمی ایران (پیامدی) را خاتمهیافته اعلام کرد.
دسامبر: ایران به جمعآوری سانتریفیوژهایش مطابق توافق برجام سرعت بخشیده و مبادله اورانیوم غنی شده با سنگ اورانیوم را با روسیه آغاز کرد.
سال ۲۰۱۶:
ژانویه: ایران از خروج کامل ذخایر اورانیوم غنی شده تا میزان تعهد داده شده بر اساس برجام خبر داد. بر اساس گزارشها ایران در حدود ۱۱ تن اورانیوم غنی شده خود را به روسیه فرستاد و در برابر آن در حدود ۲۰۰ تن کیک زرد دریافت کرد. مقامهای ایرانی میگویند به سرعت خود را آماده روز اجرای توافق و رفع تحریمها میکنند.
