فتوای راهگشا

چکیده : شخصیت آیت الله العظمی بروجردی در میان علما و وبزرگان حوزه علمیه قم در حدی از عظمت است که کسی نمی تواند به او اعتراض کند چرا این ملاطفت آمیز را برای حفظ حرمت انسان ها و گسترش روابط مسلمانان با دیگران اعلام کرده اند. بدیهی است اگر تندروی های امروز، در زمان حیات آن مرحوم در صحنه سیاسی و رسانه ای فعال بودند، او را به وادادگی و کوتاه آمدن در مقابل غیر مسلمانان متهم می کردند...

کلمه – مصطفی ایزدی:

نزدیک به ۲۰ سال پیش، در مسافرتی به کشور سوئد, با یک مقام ایرانی در استکهلم دیدار داشتم. وی از این که اعضای گروهک های ضد انقلاب در آن کشور تبلیغات دامنه داری علیه جمهوری اسلامی ایران و شخصیت های بزرگ آن دارند، درد دل ها داشت. به ویژه این که جمهوری اسلامی را ناقض حقوق زنان و در مجموع، مقامات کشورمان را ضد زن معرفی کرده اند، خیلی ناراحت بود. آن مقام ایرانی مسئول در سوئد می گفت چون در این کشور بیشترین نمایندگان مجلس و اکثر وزرا و مقامات دولتی را خانم ها  تشکیل داده اند، تبلیغات غیرواقعی گروهک ها اثر زیادی روی مقامات سوئد دارد و همین امر باعث شده که در هر برنامه ضد ایرانی، سوئد نقش آفرینی می کند. بنده به ایشان گفتم چرا شما پیش مقامات سوئد نمی روسد و با مذاکره به آنان بفهمانید که در جمهوری اسلامی ایران، زنان پیشرفت هائی داشته اند و در رده های گوناگون حکومتی حضور دارند؟ پاسخ داد نزد وزرائی باید بروم که خودشان زن هستند. به محض ملاقات با آنان دستشان را برای دست دادن با ما پیش می آورند و ما ممنوع از دست  دادن با خانم ها هستیم، لذا مجبوریم دست ندهیم و به آنان بر می خورد و همین برخورد باعث می شود که تبلیغات مخالفان جمهوری اسلامی ایران مبنی بر این که ایران برای زنان احترام قائل نیست، بلافاصله درست از آب در می آید. ما برای آن ها – یعنی زنان وزیر یا نماینده مجلس در سوئد- توضیح نمی دهیم که ما مسلمان هستیم و در اسلام دست دادن زن و مرد نامحرم ممنوع است. اولین پاسخی که یکی از آن ها داده این است که در سوئد، شصت هفتاد کشور اسلامی سفارتخانه دارند و سفرایشان پیش ما می آیند، نه تنها با خانم ها دست می دهند که بعضا روبوسی هم می کنند. چه شده که فقط شما مسلمانید و آن ها مسلمان نیستند؟ پس پیداست که شما برای خانم ها احترام قائل نیستند، اما توجیه مذهبی می کنید!

این خاطره، پس از آن برای راقم این سطور این سئوال را پیش می آورد که وقتی می گویند اهمیت و اعتبار نظام اسلامی بالاتر از بعضی مسائل فرعی است، چرا برای دست ندادن مرد با زن غیر مسلمان، این همه هزینه سیاسی و دیپلماتیک می پردازیم، تا این که فردی از مقلدان مرحوم آیت الله العظمی منتظری، که در خارج زندگی و فعالیت می کرده، از ایشان در مورد مشکل عمومی ایرانیان متشرع خارج از کشور، یعنی دست دادن زن و مرد نامحرم سئوال نموده و جواب دریافت کرده است. متن پرسش و پاسخ مذکور به این شرح است:

به نام خدا

حضرت آیت الله منتظری دام ظله العالی

با سلام. دانشجوئی ایرانی هستم که در یکی از کشورهای اروپائی به تحصیل و زندگی مشغولم. به دلیل دلسوزی برای انقلاب، سفارت ایران و برخی دیگر از سازمان های ایرانی مرا لایق دانستم تا با آن ها ارتباط نزدیکی داشته باشم و در حد توان کمک نمایم و به دلیل همین ارتباط بارها شاهد صحنه هائی بوده ام که علت نوشتن این نامه و طرح سئوال گردید. اطلاع دادید که کارمندان سفارت ایران در این کشور با خانم ها دست نمی دهند و اگرچه دلیل آن را مذهبی اعلام می کنند، اما برای بنده به عنوان یک ایرانی مسلمان طرفدار انقلاب قابل توجیه نیست. بنده صحنه هائی دیده ام که به دلیل همین امتناع واقعا توهین به کشور و حتی اسلام شده است. ریشه این اهانت نیز از اینجا ناشی می شود که دیگر مسلمانان و حتی شیعیان در مناسب گوناگون مشکلی در انجام این کار ندارند. حتی نمی توان گفت که این امتناع تنها مختص ایرانیان است. زیرا بسیاری از ایرانیان حتی افرادی که به عنوان مامور دولت هستند. در دست دادن با خانم ها مشکلی ندارند. خود بنده ایرانیان متشرعی را دیده ام که منعی قائل نشده اند. تنها استثنا در این میان دیپلمات های ایرانی هستند و همین باعث ایجاد وهن می شود، به ویژه آن که به نظر می رسد، ایرانیان وابسته به دولت ترسی از این که مبادا عدم رعایت این دستورالعمل به ضرر ان ها تمام شود وجودشان را گرفته و بعضا برای فرار از وضعیت حرکات عجیبی انجام دهند. خواهشمندم بنده را روشن فرمایید که آیا چنین وضعیتی به عنوان یک معضلی که باید برای آن چاره ای اندیشید، نمی باشد.

البته موضوع را با برخی ایرانیان مطرح کرده ام. اما پاسخ آن ها بیشتر شبیه یک توجیه نامه و دستورالعمل دولتی است.

پاسخ آیت الله منتظری به شرح ذیل است:

بسمه تعالی

پس از سلام. اولا: از بسیاری از روایات باب نظر استفاده می شود که حرمت آن به جهت احترام شخص مورد نظر است و لذا اگر او نظر را مخالف احترام خود نمی داند و خود را نمی پوشاند نظر طبعا جایز است مگر این که موجب وقوع در حرام و فساد شود و به خصوص زنان غیر مسلمان قائل به حرمت نظر نیستند بلکه ترک آن را موجب بی احترامی به خود می شمارند. و بعید نیست این ملاک در دست دادن نیز وجود داشته باشد. و روایات مصافحه با اجنبیه منصرف است به زنان مسلمان. آری اگر نظر یا دست دادن موجب فساد اخلاقی شود یا برای لذت باشد، مطلقا جایز نیست.

ثانیا: اگر نظر یا مصافحه در محیط و شرائطی ضرورت عرفی داشته باشد و ترک آن ها موجب وهن گردد, با وجود ضرورت این قبیل محرمات مقدماتی به مقدار ضرور حلال می شود،  مگر این که فساد اخلاقی را در پی داشته باشد یا برای التذاذ باشد. البته اگر روی لباس یا دستکش ممکن باشد, احتیاط خوب است. ۲۸/۲/۱۳۸۱ حسینعلی منتظری (برگرفته از سایت دفتر ایشان)

***

فتوای آیت الله منتظری در خصوص دست دادن مرد مسلمان با زن غیر مسلمان،که به دلیل شخصیت علمی فتوا دهنده، از پشتوانه قرآنی و روائی دارد، از جنبه های انسانی و اجتماعی و عررفی نیز مورد توجه قرار گرفته، پس از انتشار آن با واکنش های گوناگون رو به رو شد. مخالفان آیت الله منتظری، با برخوردهائی تند، این فتوا را نشانه ای از فاصله گرفتن آن مرحوم از آموزه های اسلامی  قلمداد کردند. حتی روزنامه رانتی کیهان که هر مخالفی را با ادبیات ناپسند می توازد، مدعی شد که آیت الله منتظری این فتوا را برای شرعی قلمداد کردن مصافحه خانم شیرین عبادی با مردان نامحرم در خارج از کشور صادر کرده است!! شیرین عبادی، یکی دو سال بعد از تاریخ صدور این فتوا، برنده جایزه صلح نوبل شد و طبیعی بود که دیدارهائی با مقامات یا افراد مشابه داشته باشد و طبیعی تر این که خانم عبادی با همه کسانی که دیدار می کند، دست می دهد. حال باید از مدیران کیهان پرسید مگر شیرین عبادی که در خارج از کشور، حتی موی خود را نمی پوشاند، برای دست دادن به نامحرم نیازمند فتوای شرعی است؟

وقتی افراد مخالف، بنای مخالفت با دیگران را دارند، برای کوبیدن رقیب به حدی از ضعف استدلال می رسند که ابتدائی ترین توجیه را هم برای مخالفت بر می گزینند. سوای تندروهای جناح راست، دیگرانی نیز بودند که صدور فتوای آیت الله منتظری برای آنان مشکل گشا بود.

در این باره خاطره ای دارم که یادآوری می کنم.

چند سال پیش نزد پزشکی رفتم که از اصولگرایان بود، سال هائی چند هم در کشورمان مسئولیتی در حد معاون وزیر داشت. در حالی که مرا معاینه می کرد صحبت از  مسافرت چند ساله اش به اروپا و این که تازه به ایران بازگشسته، پیش آورد. از جمله می گفت افرادی نظیر ما در خارج از کشور، خصوصا در مراکز علمی و دانشگاهی با مشکلی روبه رو هستیم که مراجع تقلید با رهبران مذهبی باید فکری به آن بکنند. ما هم مذهبی هستیم و مقید به حرام و حلال و هم با مجامع بین المللی ارتباط تنگاتنگ داریمو پرسیدم مشکل چیست؟ گفت دست دادن به خانم های خارجی. به ایشان گفتم که یکی از مراجع تقلید فتوائی داده که این مشکل را برطرف کرده است. به قدری خوشحال شد که من احساس کردم از یک شرائط بسیار بعرنج بیرون آمده است.

گفت کدامیک از مراجع؟ من نمی خواستم نام آیت الله منتظری را ببرم که مبادا به عنوان یک اصولگرای متعصب، به ایشان اهانتی بکند. اصرار وی باعث شد که من از فقیه عالیقدر نام ببرم. بسیار استقبال کرد و از من خواست که حتما آن فتوا را به دست ایشان برسانم. من که فتوای آیت الله منتظری را در سایت دفتر ایشان دیده بودم، به پزشک مذکور گفتم که می تواند از طریق اینترنت، هم فتوا را و هم توضیحات آقای محسن کدیور در مورد آن فتوا را ملاحظه نماید.

***

نزدیک به سیزده سال از انتشار فتوای مرحوم آیت الله العظمی منتظری گذشت تا این که معلوم شد، مرحوم آیت الله بروجردی نیز همین فتوا را داشته اند. اخیرا یک نشر دینی در قم نظرات مرجع بزرگ عالم تشیع، مرحوم آیت الله العظمی بروجردی ، استاد بزرگ علمای حوزه علمیه قم،پیرامون مصافحه با نامحرم را منتشر کرده است. انتشار همین نظرات آن بزرگمرد، در حدی است که ضرورت دارد برای همه مردم، به ویژه دولتمردان بازگو شود.

دو ماهنامه  صفر حیات، که توسط جمعی از علما و فضلای جوان حوزه علمیه قم و زیر نظر آیت الله شیخ یوسف صانعی تهیه و منتشر می شود، در شماره ۳ خود، گفتگوی نوه مرحوم آیت الله العظمی بروجردی را آورده که در مورد دست دادن زن و مرد نامحرم ( مسلمان و غیرمسلمان) صحبت نموده است.

آیت الله سید جواد علوی طباطبائی، نوه حضرت آیت الله العظمی بروجردی در گفتگو با پایگاه موسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر به نکات جالبی درباره مشی فقهی و فرهنگی آیت الله العظمی بروجردی اشاره کرده است. آیت الله سید جواد علوی طباطبائی با ذکر این مطلب که برخی به امام موسی صدر خرده می گرفتند که چرا در اروپا با خانم هائی که به سوی ایشان دست خود را دراز می کردند، دست می داد گفت آیت الله بروجردی هم بر این کار اشکال نمی گرفتند. نوه مرحوم آیت الله العظمی بروجردی در مورد حکم دست دادن به زنان گفت: آقای بروجردی می فرمود: «من تعجب می کنم که فقهای ما ارائه نظر را حمل کردند به صورت ریبه، چرا در ادله لمس این انصراف را قائل نشدند.» از این سخن روشن می شود که «دیدگه آیت الله بروجردی نه فقط به دلیل مساله هتک است، بلکه اساسا اشکال مبنائی در این خصوص دارد.» نوه آیت الله العظمی بروجردی اشاره می کند: یکی از محققان ایرانی که در مرکز اسلامی آلمان فعالیت می کرد، خدمت آیت الله العظمی بروجردی آمد و گفت: در آلمان زنان و مردان مختلفی که همه آن ها مسلمان هم نیستند،به مرکز اسلامی ما می آیند و گاهی از اوقات برخی از این زنان دستشان را برای مصافحه به سوی  ما دراز می کنند و ما نمی توانیم دست بدهیم. آن ها نمی فهمند که چرا ما دست نمی دهیم و این مساله موجب هتک آن ها می شود و ما که می خواهیم جاذبه ایجاد کنیم با این کار تنفر ایجاد می کنیم. آیت الله العظمی بروجردی گفتند: اگر شما احساس می کنید ه دست ندادن شما باعث هتک حرمت زنان می شود، مانعی ندارد که دست بدهید. بعد فرمودند: حکم حرمت دست دادن با زن اجنبیه برای حفظ حرمت اشخاص، هرچند مسمان نباشد، ساقط می شود. وی ادامه می دهد، همچنین شیخ محمد تقی قمی که در صر فعالیت می کردند. خدمت آیت العظمی بروجردی آمدند و گفتند «گاهی  اوقات برخی از سفارتخانه ها مثل سفارت هلند به مناسبت روز ملی شان که همه سفرا و شخصیت های مختلف را دعوت می کنند، ما را هم به عنوان نماینده شما در مجلس تقریب دعوت می کنند. ما هم دسته گل می خریم و به سفارت می رویم. گاهی از اوقات سفیر می خواهد، مثلا سفیر آمریکا و همسرش را که همراه اوست معرفی کند. آن ها هم دستشان را دراز م کنند که دست بدهند، ما چه کار کنیم؟ اگر دست ندهیم موجب هتک آن ها می شود.» آیت الله العظمی بروجردی فرمودند: « ار موجب هتک حرمت ایشان می شود، اشکال ندارد، دست بدهید.» (نقل از صفیر حیات، سال اول، شماره سوم، مرداد و شهریور ۱۳۹۴صفحه ۶۵)

شخصیت آیت الله العظمی بروجردی در میان علما و وبزرگان حوزه علمیه قم در حدی از عظمت است که کسی نمی تواند به او اعتراض کند چرا این ملاطفت آمیز را برای حفظ حرمت انسان ها و گسترش روابط مسلمانان با دیگران اعلام کرده اند. بدیهی است اگر تندروی های امروز، در زمان حیات آن مرحوم در صحنه سیاسی و رسانه ای فعال بودند، او را به وادادگی و کوتاه آمدن در مقابل غیر مسلمانان متهم می کردند.

حال، یکی از برجسته ترین شاگردان آن حضرت، یعنی مرحوم آیت الله منتظری فتوائی تقریبا با همان مضمون، که دست دادن زن و مرد نامحرم به فرض این که حتی اگر یکطرف غیر مسلمان باشد و عدم دست دادن باعث هتک حرمت دیگری می شود، صادر کرده اند. بازگو کردن برخوردهای رسانه ای اهانت آمیزی که افراطیون مدعی تشرع، به خاطر این فتوا با آیت الله منتظری داشت، قصه پر غصه ای است که وصف ان بسیا رسخت است. این مدعیان تندرو که شرع را نیز با میل و سیاست خود توجیه می کنند، باید بدانند که وقت مقدس نمائی به پایان رسیده و باید در مسائل گوناگون، به نظر بزرگان احترام بگذارند.