رییس سازمان حفظ و انتقال ارزش های دفاع مقدس ارتش: در ثبت وقایع دفاع مقدس از تحریف جلوگیری کنیم

چکیده :گلفام: متاسفانه بعضی از تهیه کنندگان نگاه گیشه دارند، اما ما باید سختی های جنگ راهم بگوییم و فقط جنگ شامل عبادت نبوده و سختی و ناراحتی و سیاهی هم داشته است و جنگ یکنواخت نبوده و قطعا سختی های خود را داشته است.کسی هم به کارگردانان نمی گوید که فقط روی جنبه ارزشی ان کار کند اگر فیلمسازان با ما کار کنند قطعا انها را راهنمایی می کنیم و اصلا رویا پردازی در جنگ نمی کنیم و واقعیت ها و سختی ها و مشکلات ان را می گوییم....

راه رفتن روی شانه های تاریخ، فهم رازهای نهفته زندگی کردن با آنچه که دیگر نیست و همه آنچه از تاریخ به ما می رسد باعث پیش رفتن در زندگی و پیشرفت کردن می شود. یکی از مهمترین وظایف هر نسلی حفظ تاریخ آن نسل برای نسل هایی است که تا همیشه با تاریخ بنا است زندگی کنند. یکی از مهمترین برهه هایی که در تاریخ ایران به پاس همه رشادت و همه خون های ریخته شده باید حفظ شود، دوران هشت سال دفاع مقدس است که روز به روزش تاریخ بوده و باید به جا بماند، مدال افتخاری است که کمتری ملتی در دنیا آن را بر سینه کشورشان زدند. در گذشته ر اه های کمی برای حفظ و حراست از تاریخ وجود داشت و آنچه که روایت می شد بیشتر روایت مستقیم ناقلان و تاریخ نویسان بود از کلیات حادثه ای، اما حالا راه های زیادی وجود دارد که تاریخ حفظ و حراست شود از نگارش کتاب تا فیلم، عکس، سایت و … همه رسانه ها باعث روایت تاریخ می شوند. راه هایی که حفظ و انتقال فرهنگ و تاریخ هشت سال دفاع مقدس را می توانند پیش ببرد، زیاد هستند و یکی از پر مخاطب ترین این راه ها برای روایت تاریخ استفاده از فیلم، عکس کتاب و دیگر رسانه های صوتی و تصویری است.

امیر ابراهیم گلفام، رییس سازمان حفظ و انتقال ارزش های دفاع مقدس ارتش در گفت و گویی مشروح درباره دلایل و ضرورت های حفظ و انتقال ارزش های دفاع مقدس گفت که چرا باید تاریخ آن زمان را بازگو کنیم و این که بازگویی این تاریخ چه راه هایی دارد و همین طور به این موضوع اشاره کرد که انتقال ارزش ها به چه شیوه هایی امکان پذیر است تا مخاطبان زیادی داشته باشد.

آنچه در ادامه می خوانید مشروح گفت و گوی جماران با امیر ابراهیم گلفام، رییس سازمان حفظ و انتقال ارزش های دفاع مقدس ارتش است.

بعنوان اولین سوال بفرمایید چرا ما برای دفاع مقدس از لفظ ارزش استفاده می کنیم و اساسا چرا این دفاع را ارزشمند می دانیم؟

درست است که واژه جنگ به خودی خود همراه با سیاهی و ناراحتی است، ولی وقتی بحث دفاع پیش می آید قضیه فرق می کند. دفاع حرمت دارد، در واقع دفاع ابعاد فردی، خانوادگی، اجتماعی، کشوری و مذهبی دارد و در همه این ابعاد از ارزش های انسانی و الهی برخوردار است. در مورد دفاع مقدس هم چون این جنگ به ما تحمیل شد و ما از حیثیت کشور، خاک و ناموسمان دفاع کردیم، ارزش آن بیشتر شد. درکشور ما بحث دفاع مقدس فرق دیگری هم دارد که ارزش آن را مضاعف می کند. دفاع مقدس در واقع دفاع از نظامی اسلامی بود که بر مبنای آموزه های پیامبر اسلام شکل گرفته و ادامه دهنده راه پیامبر و ائمه است، بنابراین علاوه بر بعد فردی و خانوادگی که این دفاع داشت بعد اسلامی نیز دارد. حتی در قرآن هم خداوند خطاب به پیامبر می فرماید که شما را از چه می ترسانند؟ شما بین ۲ پیروزی یعنی یک پیروزی که موفق شوید و یا درین راه کشته شوید قرار دارید. یعنی این نوع دفاع هر ۲ سمتش پیروزی است و این دلیل همان ارزش است.

ضرورت حفظ ارزش های دفاع مقدس چیست؟

در پاسخ به این سوال باید دقت کنیم که دفاع مقدس ما خود جزیی از تاریخ است و حفظ تاریخ هم بعنوان چراغ راه آیندگان ضروری است. در قرآن نیز بر این امر تاکید شده است، جایی که می فرماید دنیا را بگردید که نتیجه کار تکذیب کنندگان چه شده است. بنابراین حفظ تاریخ کمک می کند که یک اشتباه دوبار تکرار نشود و از تجارب درس بگیریم. مثلا چیزی که باعث شد نهضت عاشورا بعداز ۱۳۰۰ سال هنوز زنده باشد حفظ همان ارزش ها و به کار بردن آنها در زندگی است، بنابراین حفظ تاریخ یک ارزش است برای هدایت بشریت. ما باید ارزشهای اسلامی دفاع مقدس را حفظ کنیم. دفاع مقدس ما خیلی از الگوهای خود را از عاشورا گرفت از آنجایی که دشمن و تعداد آنها در مقام مقایسه با امکانات ما یکسان نبود و این ساده انگاری است که بگوییم دشمن بعثی با توان کمتری از ما ورود پیدا کرد و به جز یکی ۲ مورد آمار افراد و تجهیزاتشان همه از ما بیشتر بوده است. بنابراین آنچه که ما باید حفظ کنیم و برای آیندگان جاودان بماند بعد از ارزش تاریخی آن، ارزش های دفاع مقدس مبتنی بر ارزش های اسلامی است، همچنان که ما نهضت عاشورا را زنده نگه می داریم باید نهضت انقلاب اسلامی و نهضت و ارزش های دفاع مقدس را زنده نگه داریم.

جامعه هدف شما در انتقال این ارزش ها چه کسی بوده است؟ یعنی شما یک سری انسان های معتقد و آشنا به جنگ را درنظر گرفتید یا نسل هایی که جنگ را تجربه نکردند، جامعه هدف شما هستند یا شاید جامعه هدفتان فراتر از این اقشار و گروه هاست؟

در واقع ما می خواهیم فرهنگ دفاع مقدس را انتقال دهیم تا همه بدانند که چه اتفاقی در آن مقطع زمانی افتاده است و در این کار خود را محدود به قشر خاصی نکرده ایم. باید توجه کنیم که در دفاع مقدس همه نقش داشتند، اعم از نیروهای مسلح ارتش نیروهای مردمی جوانان بزرگسالان زنان و خانواده ها و ما می خواهیم این فرهنگ را به تمام قشرها منتقل کنیم. مثلا یکی از کارهایی که ما در این سازمان می کنیم نشر است، یعنی کتاب های مختلف و متنوع برای کودکان، جوانان و دانشجویان و بقیه اقشار منتشر می کنیم. بنابراین تمام تلاش باید براین باشد که بین حلقه دفاع مقدس و حلقه امروز و حلقه های آینده همیشه پیوند برقرار باشد اگر این پیوند جایی گسسته شود ما به وظایف خود خوب عمل نکرده ایم، یعنی ما و هرسازمانی که متولی است و هرگروهی که مسئول است، موفق نبوده است.

با توجه به بازخوردی که از مردم می گیرید و می بیند، چقدر در وظیفه ای که به عهده گرفتید موفق بوده اید و چقدر در راهی که برای جامعه هدف تان در نظر گرفته اید پیش رفته و به نتیجه رسیده است؟

البته هنوز سنجش درستی انجام نشده که ببینیم چقدر مردم با آموزه های دفاع مقدس انس گرفته اند یا برعکس چقدر فاصله گرفته اند. شما می بینید در کشورهایی که جنگ نابرابری کردند مثلا آلمان که جنگ نابرابری را بر اروپا تحمیل کرد و تعداد زیادی از مردم بیگناه اروپا را کشت برای آن سرباز گمنامشان هم ارزش قائل می شوند و با این حال مردم تلاش می کنند فرهنگ دفاعی خود را فراموش نکنند. حتی ۲ کشوری که باهم می جنگند هر کدام برایشان مسئله دفاع یک ارزش است زیرا هرکدام خود را محق می دانند. در کشور ماهم مردم خود را مدیون دفاع مقدس می دانند و ما نباید ازانها انتظار داشته باشیم که جزء به جزء تاریخ دفاع مقدس را بدانند. ولی باید مفاهیم دفاع مقدس را همیشه همراه خود داشته باشند. در جامعه کسی را ندیدم که دفاع مقدس را مناسب ندیده باشد یا بخواهد نسبت به آن بدگویی کند. جامعه ی ما برای دفاع مقدس ارزش قائل است. اما اینکه چقدر ما می توانیم از ان فرهنگ استفاده کنیم کار تمام مسئولان، سازمان ها و رهبران فکری و فرهنگی است، نه فقط یک سازمان یا یک ارگان. این احساس مسئولیت باید باشد که ما همگی موظف و مسئول هستیم. حتی حضرت امام خمینی(س) نیز هر روز جنگ برای کشور همراه با برکت عنوان کرده اند و این حرف بسیار مهمی است، الان ما این برکات را در کشور می بینیم و وظیفه ماست که مردم را با این برکات آشنا کنیم. بنابراین دفاع مقدس از این منظری که ریشه انقلاب را محکم تر کرد و باعث به وجود امدن مولفه های قدرت در کشور شد اینها همه ارزش هایی است که جوان های ما باید بدانند و باید تلاش کنیم که با زبان امروزی این را به انها منتقل کنیم و اگر اینگونه منتقل کنیم جوان های ما می پسندند و تاریخشان را دوست دارند.

می توان گفت آنچه که در آثار هنری مربوط به دفاع مقدس مشاهده می کنیم با آنچه در واقعیت اتفاق افتاده فاصله وجود دارد و در واقع ما با یک تصویر اغراق شده و غیر طبیعی مواجهیم. شما دلیل این را چه می دانید؟ ایا این به انتقال ارزش ها کمک می کند یا یک اشکال است؟

اگرتاریخ نویسان یا فیلم سازان یا گویندگان یک ارزشی را خوب نتوانند منتقل کنند دلیل براین نیست که ان ارزش دچار ضعف بوده است یا نقصی داشته است. مقام معظم رهبری در دفاع مقدس نماینده امام در شورای عالی دفاع بودند و دائما هم در جنگ حضور داشتند و بعداز حضرت امام به عنوان جانشین ایشان، رهبر و ولی فقیه مسلمین انتخاب شدند، یادمان باشد که ما در سنگری ایستادیم که این سنگر کلامش هم ارزشمند است و آن هم حفظ ولایت و امامت است همان کاری که ما ان زمان می کردیم و تبعیت از امام بود امروز هم باید از ولی فقیه تبعیت داشته باشیم فردا هم همینطور. مقام معظم رهبری در ۲۶/۱۲/۹۲ در جمله زیبایی گفتند: حوادث بزرگ همیشه ۲ افت انها را تهدید می کند، یکی تحریف و دیگری فراموشی. راجع به فراموشی که صحبت کردیم، اما تحریف که شما می گویید، این حوادث خطر تحریف دارند که باید موظب بود. تحریف یعنی کم و زیاد کردن یک حادثه. همین که شما اشاره کردید فیلم سازان ما که روایت جنگ می کنند حتی در اشاره به دشمن، ان را یک کشور ذلیل و ناتوان و کوچک می دانند که خیلی دست و پا شکسته امدند و اشغال کردند و ماهم زدیم بر دهانشان و انها را از کشور بیرون انداختیم. درصورتی که اینطور نبوده است، درست است که صفت اشغالگر را به انها می دهیم، اما وقتی حمله کردند خیلی قاطعانه و قوی وارد شدند. فیلم سازان ما به این دلیل که شاید نتوانند لوکیشن ها را تهیه کنند نه همه ی انها، ناخوداگاه نتوانستند چهره واقعی دشمن را نشان دهند و این خود یک تحریف است.

دشمن خود تنها نبود، بلکه ۳۶ کشور ان را کمک می کردند. یا از ان طرف ضعیف نشان دادن نیروهای خودی به این دلیل که محدودیت لوکیشن دارند خط مقدم ما را نشان می دهد که چند جوان درحال جنگیدن هستند. اینگونه نبوده، بلکه ارتش بیشترین نیرو را در دفاع مقدس داشته هرچند که الان بیش از ۴۸۰۰۰ شهید داریم، اما اگر می خواستیم از انسان ها مواظبت نکنیم، شاید این ۴۸۰۰۰ تا به ۱۴۸۰۰۰ شهید می رسید. انضباط در خطوط دفاع مقدس و عملیات ها بسیار سخت بوده، چون اگر انضباط کمی پایین می امد تلفات زیاد می شد. حالا فیلمسازان می بینند که قسمت هایی قشنگ به نظر می رسد و آن را نشان می دهند مثل جعل کردن امضای پدر توسط پسر. البته ان زمان بسیج عهده دار بررسی این موضوعات بود و اینطور نبود که کسی امضای پدرش را جعل کند و بدون اینکه استفاده از سلاح را اموخته باشد فرستاده شود تا در خط مقدم بجنگد. بلکه باید اموزش و دوره ببینند و رزم شبانه داشتند و حداقل یک تا ۲ ماه در شهرهای بزرگ اموزش می دیدند بعد می رفتند. فیلم ساز ما با نشان دادن این موضوع می خواسته بگوید که حتی جوان ۱۴ یا ۱۵ ساله هم برای جنگ شوق داشته است، اما تمام جنگ که اینها نبودند، بلکه میانگین سن جنگ ۳۰ سال است.من به بعضی کارگردانان کشورمان هم گفتم که چرا فیلمی نمی سازند که خطوط آفندی و پدافندی ارتش را نشان بدهد که سربازها و درجه دارها و سرگروهبان ها و سروان ها که بیشترین حضور را در دفاع مقدس داشتند و در حال کار درانجا بودند. شاید هم فیلمسازان محدودیت مالی یا محدودیت سوژه دارند، اما می پذیرم که آنچه در فیلم ها نشان می دهند تمام حقیقت جنگ نیست و قسمتی از حقایق جنگ را نتوانستند نشان بدهند.

ما ۲ نوع فیلم داریم یک روایت مستقیم داریم که بیشتر نقل تاریخی می کند یک روایت غیرمستقیم داریم که بیشتر انتقال ارزش می دهد، دردهه ی اخیر روایت های مستقیم ما خیلی کم شده است زیرا ما یک وظیفه داریم که حتی به اسم عملیات ها را معرفی کنیم و بگوییم که چه اتفاقاتی افتاد و چه برنامه هایی ریخته شد و چه تلاش هایی شد تا یک عملیات انجام شود، اما روایت های مستقیم ما خیلی کم شده است وبیشتر فیلم های ما به سمت روایت های غیر مستقیم جنگ رفتند که می خواهد ارزش ها را انتقال دهد.این یک مشکل است که شما به آن اشاره فرمودید.

این را هم اضافه کنیم که متاسفانه بعضی از تهیه کنندگان نگاه گیشه دارند، اما ما باید سختی های جنگ راهم بگوییم و فقط جنگ شامل عبادت نبوده و سختی و ناراحتی و سیاهی هم داشته است و جنگ یکنواخت نبوده و قطعا سختی های خود را داشته است.کسی هم به کارگردانان نمی گوید که فقط روی جنبه ارزشی ان کار کند اگر فیلمسازان با ما کار کنند قطعا انها را راهنمایی می کنیم و اصلا رویا پردازی در جنگ نمی کنیم و واقعیت ها و سختی ها و مشکلات ان را می گوییم.

شما چه برنامه ای دارید برای حمایت از هنرمندان این حوزه تا اگر فیلم است، گیشه و یا اگر کتاب است، چاپ مجدد باعث تحریف واقعیات نشود تا آن اثر فروش بیشتری داشته باشد؟

اولا این را باید در اذهان نهادینه کرد که مواظب تحریف باشیم؛ چون در مقابل بشریت مسئولیت داریم و در کشور خودمان مسئولیت در قبال جامعه ایرانی و اسلامی داریم. زیرا فیلمی را که از تاریخ می سازیم در ذهن مخاطب ثبت می شود و فکر می کند که فقط همان است. اگر امشب فیلمی از تلویزیون راجع به تاریخ پخش شود،آن فیلم در ذهن من نهادینه می شود. چند درصد مردم به دنبال کتاب م یروند تا ان را چک کنند؟ خیلی کم هستند .فقط محققان دنبال کتاب می روند که ببینند آیا درست بوده یا نه، وگرنها مخاطب عام همان در ذهنش ثبت می شود و می ماند.

علاوه بر این، همین سازمان حفظ آثار و نشر دفاع مقدس ارتش یکی از وظایفش کمک رساندن به تهیه کنندگان فیلم های سینمایی، تله فیلم ها، فیلم های کوتاه، فیلم های مستند و فیلم های داستانی در حوزه دفاع مقدس است. شاید فیلمی در این حوزه هم نباشد، اما نیاز باشد ساخته شود، ما تماما به اینها کمک می کنیم و وجهی را هم اخذ نمی کنیم، اما این مشروط است به اینکه چیزی که ثبت شده باید با اسناد مطابقت داشته باشد و غیر واقعی نباشد، مثلا هواپیما به نحوی حرکت نکند که غیر علمی باشد، این گونه نمی شود یعنی همه چیز باید منطقی باشد. با ژ۳ گلوله ای زدند و در ۴ کیلومتری کسی افتاد زمین، این نشدنی است، این گلوله بعد ۳ کیلومتر می افتد زمین. باید همه داستان انطباق نظامی و علمی داشته باشند. فیلم نامه این تهیه کنندگان بررسی می شود و تلاش می کنیم، اصلاح می کنیم و بعد از تایید خیلی از تجهیزات پادگان ها و وسایل را در اختیار می گذاریم.

در حال حاضر یکی از مهم ترین چیزهایی که مردم دسترسی دارند، تکنولوژی های نوین است، مخصوصا فضاهای مجازی موبایلی. شما برنامه ای دارید که بتوانید این ارزش ها و روایت ها را از طریق این شبکه های مجازی انتقال بدهید و جذب مخاطب داشته باشید ؟

بنده به فضاهای مجازی موبایلی اشراف کامل دارم. شاید مانند فضای مجازی که افراد داخل سایت ها مراجعه می کنند، نیست. یک سری تفاوت هایی دارند و همه اینها جزیی از رسانه ها است. رسانه های بسیار ساده و در دسترس و بسیار پر سرعت. در اینگونه فضاهای مجازی موبایلی باید خود شماها بخواهید به جایی ورود پیدا کنید یا کسی شما را وارد کرده باشد و در غیر این صورت معنایی ندارد، یعنی باید گروه هایی تشکیل بشود. فضای مجازی موبایل با سایت ها یکسان نیستند ما در آن فضای مجازی کار خودمان را می کنیم و شما هم خودتان یک سایتی دارید که اگر من بخواهم مطلبی بگذارم می توانم مراجعه کنم به سایت. اینجا هم دوستان ارتشی و غیر ارتشی که غالب این عزیزان بازنشسته هستند، گروه های مختلفی تشکیل داده اند، اما این فضای مجازی مثل یک تیغ دولبه است، مثل موج است اگر شما درست موج سواری کنید خیلی لذت بخش است، ولی اگر بلد نباشید موج به شما آسیب می زند، لذا باید در این زمینه تلاش کرد. گروه های زیادی است که فرهنگ های دفاع مقدس را ترویج می کنند و توسعه می دهد و دولتی نیستند، همه مردم نهاد هستند. در این فضا ها دولت نمی تواند خیلی ورود پیدا کند. اگر ما همین جوانان دانشگاهی مانند شما و کسانی که کار می کنند و علاقه مند هستند را کمک کنیم به دلیل هزینه کمتر و استفاده بیشتری که صورت می گیرد، به مراتب موثر تر است. من خیلی از گروه ها را می بینم که دارند در حوزه فرهنگ دفاع مقدس فعالیت می کنند این خوب است، اما باید دقت کنیم که اطلاعات نادرست در این فضا منتشر نشود. همچنین باید تلاش کنیم ان، جی او ها و کسانی که روشنفکر هستند و جزو بچه های دانشگاه و افراد با انگیزه و خودجوش محسوب می شوند، به این کار ورود کنند.

طبق فرمان ۸ ماده ای امام باید یک بخشی از مناطق جنگ زده برای نشان دادن جنایتی که حکومت بعثی کرده نگهداری می شد، این اتفاق افتاده است ؟

در مناطق مرزی وقتی جنگ تمام شد، بحث سازندگی بود. ببینید تمام مرزهای زمینی ما ۱۶۰۰ کیلومتر است و در این مناطق هر جا روستای مرزی می بینید تخریب شده است، اینها همه خانه ها و اراضی مردم بود و نیاز به بازسازی داشت. بنابراین اگر قرار بود همه را بعنوان آثار دفاع مقدس نگهداری کنیم منطقی نبود، اما حرف شما درست است. باید جاهایی از این اثار را دست نخورده نگه دارند. بعضی جاها این کار را انجام دادند، مثلا ما در ارتش پادگان ابوذر که در منطقه جنوب است و بارها بمباران هوایی شد را نگهداری کردیم، الان خود پادگان قسمتی از اثار جنگش را حفظ کرده است و ما آن را تخریب نکرده ایم تا دوباره بسازیم. این پادگان نماد جنگ آن موقع و آسیبی که دیدیم است. در بعضی از مناطق در ارتش خوب کار کردیم. ما هر جا را توانستیم نگه داشتیم مگر انکه دست ما نبوده باشد و ما نتوانیم ورود کنیم.

مثلا انجاهایی که خانه های مردم و یا خانه شهیدی بوده؟

بله، اما علاوه بر آن جاهای دیگری را نیز حفظ کردیم. مثلا قرارگاه تاکتیکی نیروی زمینی ارتش در جنوب که به قرارگاه میشداغ معروف بود و بعد که شهید صیاد، شهید شدند گذاشتیم به نام شهید صیاد شیرازی. قرارگاه مقدماتی عملیاتی زمینی در جنوب بوده که الان نیز به همان شکل آن راحفظ کرده ایم و دائما بازسازی می کنیم و امکانات اقامتی و زیستی هم داخلش قرار می دهیم ، بطوری که افراد می آیند داخل سنگرها می خوابند. سنگر را الان نساختیم، بلکه حفظ کردیم، اما ای کاش سازمان هایی مثل میراث فرهنگی که حافظ فرهنگ ما است نیز در این مورد وارد کار می شدند، چرا که این هم جزیی از فرهنگ با ارزش ما است، فرهنگ این نیست که فقط آثار ۲هزار سال پیش را نگه دارید. من خودم به خرمشهر که رفتم دلم سوخت، ای کاش مسجد خرمشهر را دست نمی زدند و این نماد را نگه می داشتند.

اخیرا باغ موزه های زیادی داخل کشور ساخته شده است. چقدر این باغ موزه ها ضرورت دارند و آیا اصلا در حفظ و انتقال ارزش های دفاع مقدس تاثیر دارد؟

ببینید موزه یکی از رسانه های انتقال تاریخ است، یکی از رسانه های بسیار قوی است که شما وقتی مراجعه می کنید عینا آثار تاریخ و از زاویه آنها خود تاریخ را می بینید، شاید در فیلم این اتفاق نیفتد. وقتی در یک موزه وقت می گذارید و بازدید می کنید، شاید آن مقدار که در ذهن واقعیت را مرور می کنید اصلا توی فیلم نشود انها را تجسم کرد. پس خود موزه ارزشمند است و در تمام دنیا موزه را برایش ارزش قایل هستند، اما متاسفانه کشور ما رتبه برتری ندارد با اینکه اثار موزه ای و تاریخی زیادی داریم. حالا باغ موزه ها چه کاری انجام می دهند ؟ باغ موزه ها هدفشان این است که در هر استانی از عملکرد نظامیان یا افرادی که در دفاع مقدس نقش داشتند آثاری را نگه دارند تا مردم بیایند تاریخ دفاع مقدس را ببیند. نفس این کار خیلی ارزشمند است و یکی از باغ موزه هایی که موثر است باغ موزه تهران است که منحصر به تهران هم نیست و در واقع فرا کشوری است، یعنی آثاری که موجود هست آثار کشور است. بنابراین یکی از رسانه های خوب موزه است و در این باغ موزه ها می توانیم خیلی خوب آثار دفاع مقدس، چه آثار حجمی چه آثار فرهنگی را ارایه بدهیم و بعدا می توانیم از رسانه های دیگر استفاده کنیم مثل سینمای چند بعدی تا افراد را ببریم در حس و حال جنگ. در بعضی از رسانه می گویند بو و گرما را هم به شما انتقال می دهیم، پس اگر ما بتوانیم از این تکنولوژی روز استفاده کنیم بهتر می توانیم مخاطب را ببریم در حال و هوای فرهنگ دفاع مقدس تا آن دوران را بیشتر و واقعی تر درک کند.