گسترش ناهنجاری های کلامی در فضای مجازی

چکیده :ناهنجاری بر سر مسائلی که افکار عمومی را به نوعی تحت تاثیر قرار می دهد بیشتر به وجود می آید مانند فاجعه ای که در حج امسال رخ داد و جان بسیاری از هموطنانمان را گرفت. خشم ناشی از این اتفاق در فضای مجازی چهره ای خشن به خود گرفت و پیام های زیادی که به نوعی حاکی از توهین و خشونت بود روزانه در شبکه های اجتماعی رد و بدل می شد....

دنیا که رنگ و بوی مجازی گرفت فرصتی فراهم شد که بتوانیم صدایمان را سریعتر و رساتر به گوش سایر کاربرانی برسانیم که در این دنیا شریکمان بودند.

به گزارش شفقنا، کاربرانی که هر کدام به صورت بالقوه خود یک رسانه بودند بی ترس از قوانین سخت حاکم بر رسانه های واقعی. رسانه هایی شده ایم بی چهره و شاید بی نام که می نویسیم و سخن می گوییم و نظر می دهیم. اما گاهی این فرصت به دست خودمان تهدیدی شد علیه اخلاق و فرهنگی که داعیه سردمداریش را داریم. همه آنها که به نوعی در دنیای مجازی حضور دارند توهین و ناسزا و سخنان رکیک را که در قالب کامنت در زیر برخی پست ها گذاشته شده، دیده اند. هرچند در مواقعی هم کار به چند کامنت و یا پست ختم نشده و اتفاقاتی افتاده که بازتاب جهانی داشته است. اتفاقی مانند حمله به صفحه لیونل مسی ستاره فوتبال آرژانتینی که صحبت هایش در مورد بازی با ایران به مذاق بسیاری خوش نیامد و همین بهانه ای شد برای حمله به صفحه فیسبوک این بازیکن و ردوبدل شدن پیام هایی غیر قابل بازگویی. از همین دست بود توهین هایی که به هانیه توسلی شد پس از اظهارات این بازیگر مبنی بر نشاختن مرتضی پاشایی. اینها تنها نمونه هایی کوچک بود از زیر سوال رفتن اخلاق و ناهنجاری های کلامی که این روزها در فضای مجازی بسیاری وجود دارد. بی اخلاقی هایی که حتی به طرفداری از دو چهره طنزپرداز هم سرایت کرد و زمانی که همه اینها را در کنار پیام های سراسر توهین بگذاریم که هر روز در شبکه های اجتماعی دست به دست می شود بشاید نگرانی ها بیشتر شود که از تهدیداتی که اخلاق جامعه را هدف گرفته و خشونت هایی که همراه با این ناهنجاری های کلامی در میان برخی اهالی فضای مجازی شدت می گیرد.

ریشه های فرهنگی توهین و خشونت

مسلما این ناهنجاری بر سر مسائلی که افکار عمومی را به نوعی تحت تاثیر قرار می دهد بیشتر به وجود می آید مانند فاجعه ای که در حج امسال رخ داد و جان بسیاری از هموطنانمان را گرفت. خشم ناشی از این اتفاق در فضای مجازی چهره ای خشن به خود گرفت و پیام های زیادی که به نوعی حاکی از توهین و خشونت بود روزانه در شبکه های اجتماعی رد و بدل می شد.

پیام های که به گفته دکتر عبدالله گیویان استاد ارتباطات دانشگاه به دلیل نبود نظارت بر شبکه های اجتماعی بیشتر در این شبکه ها وارد می شوند و حاکی از بی اخلاقی در شیوه های اعتراضی است.

وی این بی اخلاقی در شیوه های اعتراضی را یک پدیده کاملا فرهنگی می داند و به شفقنا می گوید: این موضوع یک قالب فرهنگی است که ما اعتراض و خشم خود را به فحاشی و بی اخلاقی تنزل می دهیم و از این نظر بین انسان های متدین و غیر متدین ما نیز چندان افتراقی نیست.

گیویان به برخی سنت های فرهنگی در کشور مانند عیدالزهرا اشاره می کند که بر سر یک موضوع اعتقادی به افرادی که عقیده ای مخالف دارند انواع توهین ها می شود و می افزاید: برای بررسی ریشه های خشونت و توهین کلامی در جامعه و بالطبع در شبکه اجتماعی ابتدا باید به این موضوع پاسخ دهیم که چرا در مواقعی که توهین و فحاشی به نفع ماست ان را جایز می دانیم و تنها در مواقعی با آن مخالفیم که علیه خودمان باشد. تنها پس از پاسخ به این سوال است که می توان موضوع ناهنجاری ها و بی اخلاقی ها را مورد نقد قرار داد.

وی با اشاره به واکنش هایی که در فضای مجازی به فاجعه منا رخ داد، اظهار می کند: به نظر می رسد که ایرانی ها درگیر یک جدال هویتی شده اند که در تقابل با هویتی قرا دارد که اعراب در منطقه برای خود درست کردند. اینکه از نظر آنها ایرانیان مجوس هستند که از نظر تاریخی برای آنها معنا دارد باعث شکل گیری تقابلی شده که از مدت ها قبل به وجود آمده است.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه منطقه ما درگیر تقابل های قومی شده است، وارد شدن قاعده دولت – ملت و فرایند ملت سازی باعث ایجاد فاصله در بین مردم منطقه شده است. زمانی می توانیم از این فاصله ها عبور کنیم که یک شکل ایدئولوژیک برای آن درنظر بگیریم. در دورانی این فاصله ها در قالب امت اسلامی و پس از آن منافع منطقه ای کمرنگ شده بود. اما کشورهای عربی به واسطه منافه خود و با تهدید تلقی کردن ایران برای تقابل رئوزافزون با ایران تلاش می کنند.

وی اتفاقات حج امسال را یک موضوع بین المللی ذکر می کند و یادآور می شود: در این اتفاقات افرادی از کشورهای دیگر نیز کشته شدند بنابراین این موضوع یک مساله بین المللی است که می توان در قالب یک فهم تاریخی از سقایت قریش و قائل نشدن آن مقاقم برای آل سعود آن را بررسی کرد نه اینکه با تشدید اختلاف و نفاق تلاش شود به اهداف بلند مدت منطقه ای و فرامنطقه ای دست یافت.

گیویان برخوردهای خشونت طلبانه در فضای مجازی و افکار عمومی جامعه با قضایای حج را یک جدال هویت یابانه می داند و تاکید می کند: این غیر اخلاقی رفتار کردن ریشه های فرهنگی دارد که باعث می شود در یک خلاء ایدئولوژیک تمایزها بیشتر شود و کارهایی از برخی سر بزند که می توان آن را در قالب یک جدال هویت یابانه بررسی کرد.

فضای مجازی و پیام های رد و بدل شده در اینترنت را نمی توان جدا از محیط واقعی جامعه و فرهنگ حاکم بر مردم یک سامان بررسی کرد.

فرهنگی می تواند بسیاری از رفتارها و البته آسیب های اجتماعی را شکل و در جامعه گسترش دهد.

به همین دلیل است که دکتر عالیه شکربیگی جامعه شناس و استاد دانشگاه این ناهنجاری های کلامی در فضای مجازی و شبکه های اجتماعی را در راستای افزایش آسیب های اجتماعی در جامعه ایرانی می داند و می گوید: دلایل شدت گرفتن رفتارهای نامطلوب اجتماعی در فضای مجازی را باید در جامعه واقعی جستجو کرد که به دلایل مختلف بدهنجار است و این موضوع را می توان در شواهد رفتاری مردم چه در فضای عینی جامعه و چه در فضایب مجازی دید.

وی به رسمیت شناخته نشدن حقوق شهروندی طرف مقابل در فضای مجازی را یکی از دلایل این بی اخلاقی ها ذکر می کند و ادامه می دهد: زمانی که به حقوق کاربران دیگر در فضای مجازی احترام نگذاریم شروع به گفتن حرف هایی می کنیم که در جامعه نمی توانیم بزنیم. به ویژه که فضای مجازی این امکان را فراهم می کند که عده ای از افراد زیر نقاب باشند و بدون نام یا هویت مشخصی حرف هایی بزنند که حقوق کاربران دیگر را زیر سوال می برد و البته این رفتار نامطلوب برخاسته از شرایط واقعی زندگی است.

شکربیگی با بیان اینکه خشونت در فضای اجتماعی ایران افزایش یافته است، می افزاید: در سالیان اخیر شاهد تعاملان خشونت باری در محیط جامعه هستیم که در لایه های زیرین پنهان است و زمانی که شرایط مهیا باشد ظهور می یابد.

وی به توهین هایی اشاره می کند که افراد بدون نام در فضای مجازی به دیگران می کنند و خاطرنشان می کند: باید بدانیم که هر فردی در فضای مجازی هم مانند فضای واقعی یک حق و یک احترام دارد و اگر من به دلیل اینکه نمی توانم عقیده ای مخالف خودم تحمل کنم حرمت اشخاص را نادیده بگیرم و به او توهین کنم در واقع حقوق این شخص را زیر پا گذاشتم.

این جامعه شناس به رفتارهایی که با زندگی خصوصی ستاره ها و اشخاص معروف می شود اشاره می کند و می گوید: این گونه رفتارها نشان می دهد که برخی از کاربران فضای مجازی در ایران معنای حضور در جامعه مدنی را درک نکردند زیرا اینترنت و شبکه های اجتماعی یکی از شاخصه های جامعه مدنی است و کاربران بدون داشتن فرهنگ حضور در این جامعه رفتارهای نامطلوب از خود بروز می دهند.

وی شکل گیری این رفتارها در جامعه ایران را ناشی از تعامل ساختارهای اجتماعی و عاملیت های فردی می داند و معتقد است: چگونگی برخورد این دو مولفه با یکدیگر بر رفتارهای جامعه تاثیرگذار است بنابراین برای تحمل عقیده مخالف و رعایت حقوق انسان ها باید نوعی تعادل گرایی به وجود آید تا سبب شود هر نوع ابراز عقیده و بحثی بر اساس رعایت احترام به حقوق انسان باشد و حق اظهار نظر به طرف مقابل نیز داده شود.

شکربیگی با بیان اینکه کاربرانی که اینگونه رفتارهای نامطلوب از خود نشان می دهند سرمایه اجتماعی را در نظر نمی گیرند، می گوید: حضور با نقاب در فضای مجازی باعث از بین رفتن اعتماد جامعه می شود و مشارکت و همدلی و انسجام جامعه را از بین می برد. به این ترتیب سرمایه اجتماعی کاربران دچار کاهش می شود.

وی با اشاره به آلودگی های حضور برخی افراد در فضا مجازی، اضافه می کند: به دلیل این رفتارهای غلط و شکل گیری رفتارهای نامطلوب اجتماعی برخی از افراد جامعه از حضور در فضای مجازی هراس دارند در حالی که کاربران می توانند با به رسمیت شناختن احترام به حقوق شهروندی، فضایی مطلوب برای حضور اقشار مختلف فراهم کنند.

ناسزاگویی از تریبون های رسمی توهین را در جامعه رواج می دهد

دکتر امان الله قرایی مقدم جامعه شناس و استاد انشگاه نیز بروز ناهنجاری های کلامی در فضای مجازی و شبکه های اجتماعی را ناشی از تربیت افراد از یک سو و افزایش توهین و ناسزاگویی در میان مسوولان در سال های اخیر می داند و می گوید: وقتی یک نماینده مجلس از یک تریبون رسمی آنگونه به وزیر خارجه یک کشور توهین می کند چگونه می توان انتظار داشت در یک فضای غیر رسمی مانند شبکه های اجتماعی و به طور کلی اینترنت، کاربران با لحن بد و توهین آمیز یکدیگر را خطاب قرار ندهند.

وی بازخواست نشدن توهین کنندگان از تریبون های رسمی را یکی از عوامل افزایش توهین در جامعه و بالطبع فضای مجازی ذکر می کند و می افزاید: قطعا تربیت خانوادگی و شرایط محیط رشد و تربیت افراد بر رفتارهای آنها در هر شرایطی موثر است اما نمی توان از تاثیرات کلام بزرگان و مسوولان جامعه بر رفتارهای اجتماعی نیز بی تفاوت گذشت. زیرا با رواج توهین در جامعه افرادی که امکان ابراز عقیده به صورت آزادانه و در سطح جامعه ندارند به شبکه های اجتماعی پناه می برند که به صورت گسترده ای در دسترس همگان قرار دارد.

این استاد دانشگاه به شکل گیری نوعی ادبیات لودگی و مسخرگی در پیام های رد و بدل شده در شبکه های اجتماعی اشاره می کند و معتقد است: این نوع ادبیات از دیرباز در میان بزرگان و ادیبان آزادیخواه این سرزمین رواج داشته و مثال های فراوانی در این زمینه وجود دارد. ابیاتی مانند “رو مسخرگی پیشه کن و لودگی آموز تا داد خود از مهتر و کهتر بستانی” به نوعی ترویج همین رفتار در میان مردم است.

وی با بیان اینکه ورود مسخرگی و لودگی در ادبیات، شعر و موسیقی بازخورد یک محیط بسته است، می گوید: البته نمی توان بر سینه همه اینها دست رد زد و همه را بد و بی فایده دانست زیرا این کار می تواند اعلام خطری باشد که مسوولان حواس خود را بیشتر جمع کنند و بیشتر بر حرف و عمل خود نظارت داشته باشند.

قرایی مقدم ناسزا و حرف های رکیک را بخشی از فرهنگ و ادبیات این کشور ذکر می کند و معتقد است: استبداد حاکم بر جامعه ایرانی در طول تاریخ امکان اظهار نظر آزادانه را در بسیاری از مواقع از مردم سلب کرده و به همین دلیل است که در بسیاری از اشعار و متون تاریخی بزرگان ادبیات ایران شاهد متلک گویی، جک سازی، حرف های رکیک و توهین و ناسزا به عنوان محصولات یک جامعه دیکتاتوری و استبداد زده هستیم.