فرشاد مومنی: شهید مطهری فقیهان را مقصر اصلی انحطاط جوامع اسلامی میدانست
چکیده : وقتی در دولت قبل به نام عدالت، کارایی و آزادی را با محدودیت ها و ناهنجاری های غیر عادی روبرو کردند و با نام عدالت اخلاق را زیر پا گذاشتند و به فساد دامن زدند؛ بنابراین اشتغال مولد در ایران به یک آرزوی دست نیافتنی تبدیل شد. گروهی آمدند از عدالت اجتماعی بد دفاع کردند و در دولت جدید هم گروهی دیگر برای اینکه با آن بد دفاع کردن نسبتی پیدا نکنند؛ اساسا مساله عدالت اجتماعی و توجه برنامه ریزی شده به آن را به طور کلی کنار گذاشتند. بنابراین دولت کنونی هرچه دیرتر از این غفلت بیرون بیاید هزینه های حیثیتی بسیار بزرگی را به خود تحمیل می کند و هم سبب می شود که از فرصت های کوچک و بزرگ جدیدی هم که در اختیار جامعه قرار می گیرد به ضد خود تبدیل شود. با توجه به اینکه امسال سال تدوین برنامه میان مدت است باید تلاش کنیم و امیدوار باشیم که غفلت نابخشودنی از ناحیه دولت تصحیح شود...
فرشاد مومنی اقتصاددان و استاد دانشگاه علامه طباطبایی گفت: میراث اندیشه دینی و تلاشهای اسلامشناسان بزرگ در جهان اسلام در قرن بیستم مانند شهید مطهری، شهید بهشتی و محمدباقر صدر توجه به توسعه و توسعه نیافتگی بود. شهید مطهری میگوید جامعه ای که به شکل اصولی و روش مند تکلیف خود را با عدالت اجتماعی مشخص نکرده باشد، جامعه ای است که در آن علم، عقل و اخلاق رشد نخواهد کرد. بنابراین جامعه ای که در این سه زمینه رشد پیدا نکند نمی تواند به بالندگی برسد پس دچار انحطاط و پس افتادگی می شود.
به گزارش شفقنا، دکتر مومنی به مناسب میلاد حضرت علی (ع) و شهادت آیت الله مطهری به بازخوانی مساله عدالت اجتماعی پرداخت و گفت: مساله عدالت اجتماعی جدی ترین و فوری ترین نیاز جامعه ما است؛ اما در این مسیر با یک مانع خیلی بزرگ روبرو هستیم چون در دولت گذشته به بدترین شکل ممکن از عدالت دفاع شده، به تعبیر دکتر شریعتی اثر تخریبی بد دفاع کردن از حمله کردن بیشتر است. بنابراین جامعه ما از این زاویه در گروگان علم گریزی، برنامه گریزی و قانون گریزی ها در دوره آقای احمدی نژاد در زمینه عدالت اجتماعی نیز است.
دولت به مساله عدالت اجتماعی توجه جدی داشته باشد
استاد برجسته اقتصاد درباره عوارض نادیده گرفتن عدالت اجتماعی عنوان کرد: وقتی در دولت قبل به نام عدالت، کارایی و آزادی را با محدودیت ها و ناهنجاری های غیر عادی روبرو کردند و با نام عدالت اخلاق را زیر پا گذاشتند و به فساد دامن زدند؛ بنابراین اشتغال مولد در ایران به یک آرزوی دست نیافتنی تبدیل شد. گروهی آمدند از عدالت اجتماعی بد دفاع کردند و در دولت جدید هم گروهی دیگر برای اینکه با آن بد دفاع کردن نسبتی پیدا نکنند؛ اساسا مساله عدالت اجتماعی و توجه برنامه ریزی شده به آن را به طور کلی کنار گذاشتند. بنابراین دولت کنونی هرچه دیرتر از این غفلت بیرون بیاید هزینه های حیثیتی بسیار بزرگی را به خود تحمیل می کند و هم سبب می شود که از فرصت های کوچک و بزرگ جدیدی هم که در اختیار جامعه قرار می گیرد به ضد خود تبدیل شود. با توجه به اینکه امسال سال تدوین برنامه میان مدت است باید تلاش کنیم و امیدوار باشیم که غفلت نابخشودنی از ناحیه دولت تصحیح شود.
این کارشناس اقتصادی در خصوص هدف عدالت اجتماعی افزود: در اصول گفته می شود که هدف عدالت حفظ کرامت انسان ها، عزت نفس در سطح خرد، بالندگی جامعه، ارتقا بنیه تولیدی، منزلت ملی در سطح کلان و پایداری همه عرصه های حیات جمعی در سطح توسعه است از این جهت است که می گویند کسانی که عدالت را در برابر کارآیی و آزادی قرار می دهند هر سه را قربانی می کنند. البته کسانی هم که به نام عدالت آزادی و کارآیی، اشتباهات فاحش را مرتکب می شوند روی دیگر سکه هستند.
از خطاهای خود درس بگیریم و جایگاه عدالت اجتماعی را پیدا کنیم
مومنی با تاکید به درس گرفتن از اشتباهات گذشته گفت: باید برای جلوگیری از تکرار اشتباهات، میراث نظری و تجربه های عملی موجود خود را جدی بگیریم و کوشش کنیم تا مساله عدالت اجتماعی جایگاه بایسته خود را پیدا کند. در ادبیات توسعه مسیری طولانی طی شد. برداشت های اولیه در این مسیر طولانی نسبت به عدالت اجتماعی و توسعه این بود که مساله عدالت اجتماعی می تواند برای تولید مخاطره آفرین باشد.
او ادامه داد: در دهه های 1940 تا 1950 جهان شاهد کوشش هایی بود که مساله عدالت اجتماعی را به حاشیه راند. بی اعتنایی به عدالت در عرصه های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی دچار نابسامانی شد که اولین و بزرگترین قربانی بی اعتنایی به عدالت اجتماعی تولید بود. از آن زمان تا امروز کوشش های نظری ارزنده و تجربه های عملی بسیار قابل توجه ای در اختیار ما قرار دارد. امیدوارم دولت جدید از تجربه های جهانی و تجربه های تاریخی ایران عبرت بگیرد و جایگاه بایسته ای را برای عدالت اجتماعی در برنامه ششم لحاظ کنند، در غیر اینصورت تجربه دولت فعلی چیزی فراتر از تجربه دولت قبل نخواهد بود.
شهید مطهری، شهید بهشتی و محمد باقر صدر توجه ویژه ای به توسعه و توسعه نیافتگی داشتند
این استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی با بیان تلاش های اسلام شناسان ایران در زمینه عدالت اجتماعی گفت: از نظر میراث اندیشه دینی به گمان من یکی از شاه بیت های تلاش های اسلام شناسان بزرگ جهان در قرن بیستم مانند شهید مطهری، شهید بهشتی و محمدباقر صدر توجه به توسعه و توسعه نیافتگی بود. در این دغدغه مشترک به ویژه این سه اسلام شناس بزرگ با رویکرد روش شناختی به نتایج یکسانی رسیده اند و موضوعی را که ما امروز توسعه نیافتگی در جوامع اسلامی می خوانیم؛ با عنوان واکاوی ریشه های انحطاط مسلمین صورت بندی مفهومی می شود.
این اقتصاددان برجسته با اشاره به کتاب “بررسی اجمالی مبانی اقتصاد اسلامی” شهید مطهری، توضیح داد و افزود: مساله مرکزی عدالت اجتماعی است در کتاب “بررسی اجمالی مبانی اقتصاد اسلامی” که یکی از ارزنده ترین یادگارهای شهید مطهری است نکته هایی وجود دارد که تا سال های سال می تواند راهنمای عمل ما باشد. در این کتاب برای عدالت از منظر اندیشه اسلامی به پاشنه آشیل انحراف از اسلام اشاره می کند و به برخورد مقدس مابانه و کوته فکرانه به مساله عدالت اجتماعی برمی گردد.
در دیدگاه شهید مطهری دین مقیاس عدالت قرار نمی گیرد بلکه عدالت مقیاس دین است
او با اشاره به عدالت از مقیاس اسلام در کتاب شهید مطهری، اظهار کرد: عدالت از مقیاس های اسلام است اما باید دید چه چیزی بر او منطبق می شود؛ عدالت در سلسله علل احکام است نه در سلسله معلولات این به معنی مقیاس بودن عدالت برای دین (فهم دینی) است. شهید مطهری می گوید آنچه دین گفت عدل است بلکه آنچه که عدل است دین می گوید. نگاه مقدس گرایانه اقتضا می کند که بگوییم دین مقیاس عدالت است اما حقیقت اینطور نیست.
این کارشناس اقتصاد درباره مقیاس جاهلان در دیدگاه شهید مطهری، افزود: اینکه بگوییم دین مقیاس عدالت در باب حسن و قبح عقلی میان متکلمین رایج شد، شیعه و معتزله عدلیه شدند نه اینکه دین را مقیاس عقل بدانند به همین دلیل عقل یکی از عدله شرعیه قرار می گیرد. در جاهلیت دین را مقیاس عدالت و حسن و قبح می دانستند. فهم دینی ما با ملاک های عدالت اعتبار سنجی می شود و همه آنهایی که به سمت مطلق انگاری رفتند سر از جنایت کاری با نام دین درآوردند کسانی بودند که به منزلت عقل در اندیشه اسلامی توجه کافی نکردند. پس بنابراین اینکه ما تلاش کنیم تا بفهیم عدالت چیست و نحوه فهم ما از عدالت جتماعی اثر سرنوشت ساز بر توسعه یا انحطاط ما دارد. بعد از فهم مفهوم عدالت باید بر روی چگونگی برپایی آن تمرکز کنیم.
مومنی با بیان علل انحطاط در جوامع اسلامی از دیدگاه شهید مطهری گفت: استاد شهید مطهری در علل و ریشه یابی انحطاط جوامع اسلامی، فقهیان را مقصر اصلی می داند. مساله اصل عدالت اجتماعی با همه اهمیت آن در فقه ما باز هم مورد غفلت واقع شده است. تاکیدات فراوانی که در قرآن کریم بر روی مساله عدالت اجتماعی دارد یک قاعده و اصل آن در فقه از آن استنباط نشده است و این مطلب سبب رکود تفکر اجتماعی فقهای ما شده است.
جامعه ای که به طور اصولی تکلیف خود را با عدالت اجتماعی مشخص نکند، علم، عقل و اخلاق در آن رشد نمی کند
او ادامه داد: دکتر مطهری معتقد است، جامعه ای که به شکل اصولی و روش مند تکلیف خود را با عدالت اجتماعی مشخص نکرده باشد، جامعه ای است که در آن علم، عقل و اخلاق رشد نخواهد کرد. بنابراین جامعه ای که در این سه زمینه رشد پیدا نکند نمی تواند به بالندگی برسد پس دچار انحطاط و پس افتادگی می شود. البته شهید صدر و بهشتی هم در این سه زمینه با یکدیگر هم نظر هستند.
این استاد دانشگاه علامه طباطبایی به دیدگاه شهید بهشتی درباره عدالت اجتماعی اشاره کرد و افزود: دقت نظر ویژه دکتر بهشتی سبب شده که ایشان مولفه چهارمی را به نام هزینه فرصت غفلت اضافه کند. شهید بهشتی آنقدر مساله را بزرگ و حیاتی می داند که یک عنوان مستقلی را برای آن در نظر گرفته است. اگر در جوامع اسلامی تکلیف ما با مساله عدالت اجتماعی روشن نباشد راه برای برخوردهای فرصت طلبانه و راه برای برخورد ابزاری فراهم می شود. شهید بهشتی می گوید اگر می خواهیم دین مان را از بد دفاع کنندگان و فاسدها و کسانی که دین را لقلقه زبان قرار می دهند محافظت کنیم باید به مباحث عدالت اجتماعی توجه کنیم.
این کارشناس اقتصادی عدالت اجتماعی درهمه ابعاد را ضروری دانست و عنوان کرد: امروز به صورت سلبی و ایجابی مشاهده می کنیم که در این زمینه بحث خوبی مطرح می شود؛ حتی پایداری زیست محیطی بیش از هر چیز تابع وضعیت عدالت اجتماعی است و به عنوان متغیر کنترلی در ادبیات توسعه پایدار مورد استفاده قرار می گیرد.
جامعه نابرابر انگیزه های دانایی و کارآرایی کاهش پیدا می کند
مومنی در خصوص عوارض نابرابری در جامعه تصریح کرد: جامعه ای که نابرابر ساز است روحیه مسولیت گریزی افزایش پیدا می کند و از طرف دیگر هم روحیه همه چیز خواهی افزایش می یابد بنابراین فرآیند اتلاف موضوعیت پیدا می کند؛ البته اثر نمایشی یا چشم هم چشم می تواند مشکل آفرین باشد.
او افزود: جامعه نابرابر ساز سبب می شود که به صورت نظام وار انگیزه های دانایی، کارایی و بهره وری تضعیف شود و جای آن را رانت، ربا و فساد می گیرد. در این حالت معجزه تقسیم کار و معجزه های ناشی از همکاری دست نیافتنی می شود و به جای آن با حاکمیت الگوی ستیز و بدگمانی و تعارض میان افراد جامعه دیده می شود. اگر با دقت به تحولات بنیانی در عرصه علوم اجتماعی در قرن 21 نگاه کنیم، یک دگرگونی مشکل ساز اتفاق افتاده و دغدغه محوری علوم انسانی در قرن 21 از آزادی بر روی عدالت متمرکز شده است.
این استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی اظهار کرد: در توجیه این مساله گفته می شود که قرن بیست یکم عصر دانایی موضوعیت پیدا کرده و این بلوغ فکری پدیدار شده که دانایی فقط در سایه همکاری و تعاون قابلیت رشد دارد؛ بنابراین اگر می خواهیم این قابلیت در جامعه ایجاد شود باید مناسبات حاکم بر جامعه در عرصه توزیع قدرت، ثروت، منزلت و اطلاعات باید عادلانه باشد.
این کارشناس برجسته اقتصاد در پایان عنوان کرد: امیدوارم که جامعه ما به خاطر بد دفاع کردن برخی از دین، با آثار شهید مطهری تسویه حساب نکنند و حساب هرچیزی را سرجای خود قرار بدهند.
