گفته‌های وزیر امور خارجه زیر ذره‌بین نقد: ظریف باید ظریف‌تر سخن بگوید

چکیده :انتشار جمله ای به نقل از وزیر امور خارجه مبنی بر اینکه «ما كسى را به خاطر عقيده اش به زندان نمي اندازيم»، گویی ناگهان کبریت بر انبار باروت انداخت. افکار عمومی که از شش سال قبل به موضوع زندانیان سیاسی حساسیت دارند و با گذشت دو سال از احمدی نژاد هنوز ادبیات او را از یاد نبرده اند، به شدت به ظریف واکنش نشان دادند تا یادآور شوند موقعیت وزیر امور خارجه در بحبوحه مذاکرات هسته ای تا چه حد ظریف است و چرا او باید در جمله جمله ی اظهاراتش دقت کند....

کلمه – گروه سیاسی: محمدجواد ظریف، دیپلمات کاربلدی که تا دیروز تا حد مصدق زمان ستوده می شد یک باره در اظهارنظری در گفت و گو با چارلی رُز از شبکه‌‌‌ی پی.بی.اس امریکا خود را بر لبه تیغی قرار داد که همچنان روزها پس از آن نتوانسته از آن رهایی یابد.

ظریف در این مصاحبه که روز چهارشنبه (۲۹ اپریل-۹ اردیبهشت) از شبکه‌‌‌ی پی.بی.اس امریکا پخش شد، در پاسخ به سوالی در خصوص دلیل بازداشت جیسون رضاییان خبرنگار ایرانی-امریکایی توسط دستگاه قضایی جمهوری اسلامی گفت: «کسانی که مرتکب جرم شوند و قانون کشور را نقض کنند، نمی‌توانند پشت این‌‌که روزنامه‌نگار یا فعال سیاسی هستند، پنهان شوند. مردم باید به قانون احترام بگذارند.»

او با بیان این ادعا که «دولت برنامه‌ای برای بهبود وضعیت حقوق بشر در ایران دارد» افزود:‌ «ما باید اجازه دهیم که روند قضایی در ایران طی شود و من معتقدم که در پایان بهترین نتیجه به دست خواهد آمد.»

اما آنچه منتقدان به این سخنان را برآشفت جمله قبل از آن بود که گفت: «ما كسى را به خاطر عقيده اش به زندان نمي اندازيم.»

این سخنی بود که گویی ناگهان کبریت بر انبار باروت انداخت. افکار عمومی که از شش سال قبل به موضوع زندانیان سیاسی حساسیت دارند و با گذشت دو سال از احمدی نژاد هنوز ادبیات او را از یاد نبرده اند، به خشم آمدند. کاربران شبکه های اجتماعی و برخی روزنامه نگاران با انتقاد از گفته ظریف، نام هایی را ردیف کردند که به خاطر عقیده یا زندان بوده اند یا هنوز در چهار دیواری زندان ها به سر می برند.

واکنش ها چنان تند شد که حتی برخی از آنان حاوی اتهام و توهن بود. اما آنچه همگان را آزرده خاطر کرد یادآوری جملاتی بود که مشابه آنها پیش از این از دهان محمود احمدی نژاد شنیده بودند. آیا ظریف چنین جملاتی گفته بود؟

واکنش ها هم فقط معطوف به ظریف نبود. عده ای از کاربران شبکه های اجتماعی نیز به معترضان نقدهایی را وارد می دانستند، به خصوص آن که برداشت ها از جمله محمد جواد ظریف مختلف بود و برخی معتقد بودند آنچه از وی نقل شده، او نگفته است.

مروری کنیم بر آنچه ظریف در این چند روز در اظهار نظرهای مختلف گفته است.

محمد جواد ظریف وزیر خارجه ایران در جریان سخنانی در دانشگاه نیویورک تلویحا گفت: “متاسفانه دوست شما و من٬ جیسون٬ به جرمی بسیار جدی متهم شده و امیدوارم که تبرئه شود. او باید منتظر دادگاه بماند. واقعیت این است که برخی اشخاص از نیازهای دیگران؛ از تلاش برای ویزا گرفتن برای سفر خود یا همسرشان به آمریکا گرفته تا موارد دیگر بهره‌برداری می‌کنند و در مقابل آن خواسته‌هایی دارند که غیرقانونی و خطرناک است و به زندگی حرفه‌ای روزنامه‌نگار آسیب‌های جدی وارد می‌کند.”

ظریف در گفت و گو با شبکه پی.بی.اس آمریکا هم، آنجا که درباره زندانی عقیدتی سخن می گوید، به طور مشخص در پاسخ به سوال درباره وضعیت جیسون رضاییان حرف می زند. همان جمله ای که کاربران را برآشفت.

روز بعد هم وزیر امور خارجه کشورمان پاسخی فیس بوکی به اعتراض ها داد و گفت که اساسا این جمله درباره جیسون رضاییان بوده و سوال خبرنگار هم در همین زمینه بوده. او در بخشی از پیامش نوشت:

“دنیای عجیبی است. گروهی جنگ طلب در این سوی دنیا تمام تلاش خود را بکار بسته اند، تا از هرگونه توافق احتمالی جلوگیری کنند. از هر بهانه ای برای سیاه نمایی ایران و ایرانی به منظور افروختن آتش استفاده می کنند.
در چند روز گذشته، علاوه بر مذاکرات و ملاقات های سخت و طولانی، دو مصاحبه دشوار و چالشی با دو تن از معروف ترین خبرنگاران آمریکایی داشتم. یکی به مدت 70 دقیقه و دیگری نزدیک به دو ساعت.
به دلیل فضا سازی صورت گرفته در داخل مجبورم با کمال تواضع عرض کنم که مخالفان ایران و ایرانی در خارج از کشور از تأثیرگذاری این دو مصاحبه در خدشه دار کردن فضای ساخته شده از ایران عصبانی شدند و چندین مقاله نوشتند.
یک سایت تند رو در تیتر خود نوشت: رییس دیپلماسی ایرانی نیویورک را خیره کرد (Iran’s top diplomat dazzled New York City)
یک سایت صهیونیستی هم در تیتر خود با عصبانیت نوشت: چرا (حرف های) ظریف اینقدر گیرا به نظر می آید؟(why does he seem so inviting)
شاید ده ها مقاله در روزنامه ها و مجلات معروف چون نیویورک تایمز و واشنگتن پست و نیویورکر و .. در باره همین دو مصاحبه مطلب نوشتند. تا جائیکه سناتور تندرو آمریکایی آن قدر عصبانی شد که عدم حضور بنده در جبهه را دستمایه حمله به من کرد.
از سوی دیگر، برای فضاسازی داخلی، یک سایت مصری مخالفت صریح و یک کلمه ای (نه) من در پاسخ به سوال مربوط به گفتگوی با رژیم صهیونیستی را به دروغ به معنای آمادگی ایران برای مذاکره با اسراییل معرفی کرد و تعدادی هم در داخل به آن پرداختند.
عجیب تر از همه، گروهی از هموطنان در داخل و خارج پاسخ مشخص، دقیق و ضروری بنده به سؤال در مورد یک خبرنگار — که وضعیت او این روزها بهانه چندین اصلاحیه در سنای آمریکا برای مقابله با توافق هسته ای شده است — را دستمایه مقالات طولانی در این زمینه کرده و برخی دوستان نیز بدون شنیدن پرسش و پاسخ، بنده را مورد مرحمت و لطف قرار داده اند!
دوستان عزیز، دیدگاه های حقیر فدوی — اگر ارزش و اهمیتی داشته باشد — در مورد مسائل مختلف خارجی و داخلی مشخص است و برخلاف برخی دوستان که مواضع و دیدگاه هایشان در طول سه دهه گذشته چرخش های 180 درجه ای داشته است، قدمت سی و چند ساله ساله دارد.
همواره به آزادی و نقد احترام گذاشته و از انتقاد نسبت به اندیشه ها، گفته ها و عملکر خود از کلاس درس تا صحنه سیاست خارجی استقبال کرده ام. ولی همواره عرض کرده ام که نقد در یک جامعه سالم باید دو ضابطه داشته باشد: انصاف و رعایت مصالح ملی.
پیش نیاز قضاوت منصفانه اطلاع صحیح است. لااقل یک بار قبل از قلم فرسایی عرایضی را که به نقد می کشید بشنوید.
ضرورت رعایت مصالح ملی هم طلب می کند که آب ر ا به آسیاب جنگ طلبان خارجی که از جبهه نرفتن بنده تا توقیف یک کشتی متخلف تا دستگیری یک یا چند فرد را بهانه ای برای ادامه تنش و بحران قرار داده اند، نریزیم.
از صراحت و تصدیع پوزش می خواهم هیچگاه نخواسته ام حرف های من کسی را از هر جناح و دیدگاهی در کشور آزرده کند. همواره تنها مقصود من دفاع از منافع ایران و ایرانی بوده است و انشاءالله در آینده نیز چنین خواهد بود.
شاد و سربلند باشید.”

پاسخ ظریف اندکی کفه بحث ها را به نفع او سنگین تر کرد. برداشت از ترجمه یک جمله انگلیسی و ارجاع آن به مرجع درست نکته ای بود که طرفداران محمدجواد ظریف بر آن تاکید داشتند. اما منتقدان می گفتند او جمله را به شکلی کلی بیان کرده و به عنوان نماینده دولت نباید مسئولیت تخلفات دستگاه قضایی و نهادهای امنیتی را به عهده بگیرد

اما نکته جالب آن است که هم در بین طرفداران وزیر امورخارجه و هم منتقدان او، کسانی دیده می شوند که خود سالها در زندان بودند و یا طمع زندان را پس از اعتراضات 88 چشیده اند.

عماد بهاور، زندانی سیاسی که نزدیک به 6 سال در بند 350 زندان اوین بود و به تازگی آزاد شده، معتقد است که رفتار قوه قضاییه ربطی به محمدجواد ظریف ندارد. او در بحث و گفت و گو با کامنت گذاران صفحه فیس بوکی اش، راه را برای ظریف بازتر می کند.

پست عماد بهاور در فیس بوک شاید یکی از پر چالش ترین پست هایی بود که در این زمین منتشر شد. شاید چون کسی نمی توانست او را به ندادن هزینه و داشتن منفعت در حمایت از دولت متهم کند.

او در یکی از کامنت ها در پاسخ به یکی از مخاطبانش می نویسد: “ما در ایران زندانی عقیدتی نداریم” البته جمله ای رسمی از طرف یک دیپلمات نماینده حکومت در مجامع خارجی است و البته نافی این حقیقت نیست که زندانی های عقیدتی در ایران با اتهامات امنیتی بازداشت می شوند.”

یکی دیگر برای عماد نوشته: “نبض حكومت و لرزه ي دلرزان نمي تونه چماق خفقان توي سر ما بشه” که بهاور نیز در پاسخ گفته است: “پاسخ رسمی یک دیپلمات به یک خبرنگار خارجی چماق بر سر ما نیست … چماق جای دیگری است اگر دقت کنیم …”

این چالش تا آنجا پیش رفت که یکی از منتقدان نوشت: “جالبه عماد جان استدلال های شما هم شبیه مسوولین قوه قضاییه شده…اینکه ما چه کسی رو با چه عنوان جرمی بازداشت میکنیم نافی این نیست که واقعا اون بنده خدا رو برا چی گرفتیم…و نکته اینکه یکی نیست به ما بگه برای موفقیت این دولت تا کی باید از خواسته های مدنی و صنفی جامعه چشم پوشی کرد؟؟ ما بریم همون موقع بیایم…”

اما بهاور در پاسخ به وی تاکید کرد: “من مدافع عملکرد و توجیهات قوه قضائیه نیستم … ولی باید بدونید این قوه قضاییه هست که باید پاسخگو باشه …. طریف به عنوان نماینده و سخنگوی جمهوری اسلامی مجبوره پاسخ رسمی بده اما مسئولیت زندانی ها با او و دولت روحانی نیست…”

در بخش هایی از این پست کسانی که مدتی در زندان بودند هم در بحث شرکت کردند. ژیلا بنی یعقوب نوشت: “آقای ظریف این جمله را گفته اند : «ما در ایران کسی را به خاطر عقیده و نظرش زندانی نمی‌کنیم»بعد در پاسخ می گند منظورشان جیسون رضاییان بوده….عذر بدتر از گناه….”

بهاور در جواب می نویسد: ” ژیلا خانم، این یک اشتباه کلامی در یک مصاحبه خارجی بود ، درست … ولی اینکه حالا تمام مشکلات حقوق بشری حکومت رو بندازیم گردن ظریف و روحانی که انگار این ها مسئول این بدبختی های ما هستند یک بحث دیگری است … سخن شما رو نمی گم ، روی سخنم با بسیاری دیگر است …”

بنی یعقوب دوباره نوشت: “من فکر می کنم وظیقه ما به عنوان روزنامه نگار و یا فعال مدنی رصد و نقد صاحبان قدرت و سیاستمداران است و نه توجیه آنها….اگر صادق باشند نقد به تصحیح رفتار آنها کمک خواهد کرد و اگر هم نباشند که هیچ….آقای ظریف باید بدونن مدام رصد می شوند”

بهاور پاسخ داد: “ژیلا خانوم، نقد قدرت وظیفه اصلی است اما تنها وظیفه ما نیست، ما به عنوان نیروهای سیاسی نسبت به موازنه قدرت در کشور نیز مسئولیم … من باید نقد را طوری انجام بدهم که باعث تخریب پایگاه اجتماعی نیروهای معتدل و تقویت نیروهای تندروی داخل حکومت نشود … ضمن اینکه خودتان می گویید نقد قدرت ، کدام قدرت؟ مگر در ایران دولت منتخب مردم چه سهمی از قدرت واقعی داشته است که ما بیشتر نیروی خود را صرف نقد دولت می کنیم؟”

بهاور در بخش دیگر می نویسد: “من هم ناراحتم که چرا ظریف اینگونه جواب داده و می تونست جمله بهتری به کار ببره … اما می دونم بسیاری که الان شروع کردند به حمله به ظریف دلشون برای زندانی های سیاسی در ایران نسوخته ، اون ها از مسائل دیگری ناراحتند و الان فکر می کنند که فرصت مناسبی برای حمله به ظریف و دولت روحانی فراهم آمده …”

این زندانی سیاسی سابق در بخش هایی از پاسخ هایی که به مخاطبانش می داد به نکات قابل تاملی اشاره کرد. او در جواب کسانی که دولت روحانی و احمدی نژاد را با هم مقایسه کردند، نوشت: “مقایسه دولت روحانی با دولت احمدی نژاد نقد منصفانه فعال مدنی نیست، تخریب هدفمند ست … شما که می دونید این دو دولت از زمین تا آسمان با هم متفاوتند، حال به خاطر یک جمله اشتباه بخواهیم این دو دولت رو با هم مقایسه کنیم واقعا منصفانه نیست …”

او ادامه داد: “در حالی که ما ظریف رو می شناسیم آدم دروغ گویی که نیست .. مثلا می خواسته در برابر یک خارجی با یک موضع مثلا حقوقی قضیه را بپیچاند چون فکر می کرده که وزیرخارجه ایران که نمی تونه مثل اپوزیسیون صحبت کنه و باید نماینده رسمی حکومت باشه .. البته اشتباه کرده و باید بهتر پاسخ می داد یا صرفا طوری می گفت که مشخص بشه رضاییان رو می گه و کلی حرف نمی زد … ولی هدفش دروغ گویی نبوده …”

و در بخش دیگر نوشت: “ولی می دونیم سقف تخریب هدفمند کجاست : یکبار به طور جدی لمس اش کردیم و پیه اش رو به تنمون مالیدیم … سقفش دولت احمدی نژاد بود و سرکوب 88 و زندان و اختلاس و تحریم و این ها … وقتی به اسم منتقد قدرت و فعال مدنی خاتمی رو زدیم و احمدی نژاد سر کار اومد …”

وی در نهایت گفته: “نگران نباشید ، من به عملکرد ظریف امید دارم نه به گفته هایش …”

اما سیامک قادری دیگر زندانی سیاسی که چند ماهی است که از زندان رجایی شهر آزاد شده است چندان با عماد بهاور موافق نیست. او در نوشته ای اعتراض شدیدی به ظریف کرده است و در بخشی از نوشته اش آورده: “اقاي ظريف اين رسم جوانمردي نيست كه عده اي أسير مظلوم گرفتار جهل حكام ناتوان از جلب مشروعيت ملت را در مقابل دوربين ها ، مجرماني بخوانيد كه پشت تابلوي روزنامه نگار و فعال سياسي سنگر گرفته اند!
برادر من كوس رسوايي كودتاگران عليه ملت ديرگاهي است به صدا در آمده ، منتهي اهتمام جنابعالي به سياست خارجي آنقدر زياد شده كه از درك مسائل داخلي كشور خودت غافلي !
با اين زبان الكن كه همچون شمشير بر زخم ملت خودت مي كشي ، حتي اگر هم موفق شوي ، كام كسي شيرين نخواهد شد برادر جان”

کسانی هم بودند که در میانه قرار گرفتند. حسین باستانی روزنامه نگار در صفحه خود نوشت: “محمد جواد ظریف روز گذشته، به دو دلیل کاملا متفاوت خبرساز شد. نخست، به دلیل پاسخ دیپلماتیک و عقلانی او به توییت توهین آمیز تام کاتن سناتور آمریکایی، و دوم به دلیل این سخن جنجالیش در مصاحبه با چارلی رز روزنامه نگار آمریکایی که در ایران کسی را صرفا به خاطر عقیده زندانی نمی کنند. از محمدجواد ظریف نه باید چنان بتی ساخت که حتی سخن نادرستش در مورد زندانیان عقیدتی در ایران را هم توجیه کرد، و نه اینکه باید به خاطر سخنی اشتباه، از او هیولایی را ترسیم کرد که تلاش مهمش برای خروج ایران از شرایطی فشار و تحریم را به فراموشی سپرد. معنای “بی طرفی” در بیان حقیقت همین است: کارهای خوب ظریف خوب، و کارهای بد او بدند و هیچ کدام را نباید به خاطر دیگری “نگفت”. بعید است وزیر امور خارجه ایران معتقد باشد روزنامه نگاران زندانی ایرانی، چیزی جز زندانی عقیدتی هستند؛ و می توان حدس زد که آقای ظریف، تلاش می کند تا به زمان به نتیجه رسیدن پروژه اصلی خود یعنی حل مشکل تحریم ها، از درگیری با نهادهای قدرتمندی چون قوه قضاییه خودداری کند. اما احتمالا او حداقل می تواند وقتی در مصاحبه های خارجی در مقابل سوالاتی راجع به وضعیت زندانیان قرار می گیرد، به بهانه استقلال قوا از پذیرفتن تلویحی مسئولیت اقدامات قضایی خودداری کند. در شرایط وجود چنین گزینه ای، تکرار استدلال های قوه قضاییه علیه زندانیان عقیدتی و سیاسی، غیرقابل فهم است. محمدجواد ظریف، احتمالا یکی از باکیفیت ترین مذاکره کننده های زنده عرصه دیپلماسی جهان است. اما صحبت او در مصاحبه با چارلی رز، نه تنها منصفانه نبود، که دیپلماتیک هم نبود؛ حداقل به این دلیل که بر روی اعتبار جهانی او تاثیری منفی خواهد داشت.”

اصغر رمضانپور روزنامه نگار هم نوشت: “محمد جواد ظریف وزیر امور خارجه ایران در نیویورک گفته است:«کسانی که مرتکب جرم شوند و قانون کشور را نقض کنند، نمی‌توانند پشت این‌‌که روزنامه‌نگار یا فعال سیاسی هستند، پنهان شوند. مردم باید به قانون احترام بگذارند.»
می توانیم در همین جمله آقای ظریف جای سیاستمدار را با روزنامه نگار عوض کنیم و بگوییم « کسانی که مرتکب جرم شوند و قانون کشور را نقض کنند، نمی‌توانند پشت این‌‌که سیاستمدار یا دولتمرد هستند، پنهان شوند. مردم باید به قانون احترام بگذارند.» به این دلیل روشن که آقای ظریف پیش از آن که دادگاه جیسون رضایی برگزار شود و به قول خودش روند قضایی تمام شود تشخیص داده است که آقای رضایی مجرم است و نقض قانون کرده است.
بر اساس همین قاعده است که از دید کسانی مانند او زندانیانی مانند میرحسین موسوی که بی محاکمه زندانی شده است یا محمد خاتمی که بی محاکمه دچار محرومیت های شدید اجتماعی شده است لابد باید تا آخر عمر در انتظار پایان روند قضایی بمانند.
ظاهرا از دید آقای ظریف لازم نیست حکومت به قانون احترام بگذارد فقط این مردم هستند که باید به قانون احترام بگذارند آن هم نه آنچنان که در کتاب قانون آمده است بلکه آن طور که در سخنان دولتمردان می آید.
چرا؟ برای این که در حال حاضر بیش از همه دولتمردان و سیاستمداران ایران هستند که قانون اساسی کشور را نقض می کنند و مثلا پشت این که دارند مذاکرات حساسی انجام می دهند پنهان می شوند و از اضطرار مردم که مجبورند به امید برداشتن تحریم ها صدایشان در نیاید سو استفاده می کنند. به روزنامه نگاران تهمت می زنند و نادیده می گیرند که در مورد صدها زندانی سیاسی و روزنامه نگار که در زندان هستند ابتدایی ترین قوانین همین جمهوری اسلامی در همه مراحل دادرسی تا پایان زندان رعایت نمی شود.
آقای ظریف گفته «دولت برنامه‌ای برای بهبود وضعیت حقوق بشر در ایران دارد» بی آن که بگوید مردم دو سال است در انتظار همین وعده هستند. و می گوید‌ «ما باید اجازه دهیم که روند قضایی در ایران طی شود و من معتقدم که در پایان بهترین نتیجه به دست خواهد آمد.» بی آن که بگوید او که مسوولیتی در قبال روند قضایی ندارد چرا از جانب قوه قضاییه ای سخن می گوید که رییس آن هر سخن مخالفی را به عنوان جرم تلقی می کند و تهدید می کند.
آقای ظریف به بهانه این که در امریکا دارد حرف می زند مغالطه می کند و خودش را به آن راه می زند تا به یاد نیاورد که سخنان او بیش از آن که به نفع او دولتش تمام شود به نفع مخالفان او ودولتش در ایران تمام می شود.”

مجموعه نوشته های این فعالان مطبوعاتی و مجازی در نقد ظریف، نشان می دهد که موقعیت وزیر امور خارجه در بحبوحه مذاکرات هسته ای تا چه حد ظریف است و چرا او باید در جمله جمله ی اظهاراتش دقت کند. کافی نیست که او بگویند نمی خواسته کس را برنجاند، ظریف و روحانی باید اینها را در عمل نشان دهند که با اقتدارگرایان همراه نیستند، حتی اگر آنها بخواهند از مجراهایی که قانون برای سرکوبگری باز گذاشته، سوء استفاده کنند.