آیا ظریف دروغ گفت؟

چکیده :همان جماعتی که، شتاب‌زده، یک دولت‌مردِ دیپلماتِ کاربلد را با آقای دکتر محمد مصدق یا میرزاتقی‌خان امیرکبیر (رضوان‌الله علیهما) قیاس کرد، اکنون از «دروغ‌گویی» او می‌نویسد، جنجال به‌پا می‌کند، و حتا اِبایی ندارد که او را با دروغ‌گوی بزرگ، محمود احمدی‌نژاد، قیاس کند. زمان زیادی لازم است، تا ارزیابی‌های شتاب‌زده از این مُلک رخت بربندد....

بامداد راد:

سخنان محمدجواد ظریف، در گفت‌وگویی تلویزیونی در ایالات متحد، باعث بروز واکنش‌هایی شده‌است؛ همان جماعتی که، شتاب‌زده، یک دولت‌مردِ دیپلماتِ کاربلد را با آقای دکتر محمد مصدق یا میرزاتقی‌خان امیرکبیر (رضوان‌الله علیهما) قیاس کرد، اکنون از «دروغ‌گویی» او می‌نویسد، جنجال به‌پا می‌کند، و حتا اِبایی ندارد که او را با دروغ‌گوی بزرگ، محمود احمدی‌نژاد، قیاس کند. زمان زیادی لازم است، تا ارزیابی‌های شتاب‌زده از این مُلک رخت بربندد؛ با این حال، از «روشن‌فکر»ان گرامی، که خوب توپ‌خانه‌ی‌شان را علیه آقای ظریف به‌راه انداخته‌اند، انتظار می‌رود چنین سَبُک‌سرانه موضع‌گیری نکنند.

ایمانوئل کانت، بزرگ‌ترین فیلسوف اخلاق تمام دوران‌ها، و یکی از بزرگ‌ترین مخالفان دروغ‌گویی، که در هیچ شرایطی دروغ‌گویی را اخلاقی نمی‌دانست، در اثر سترگش ـــ بنیاد مابعدالطبیعه‌ی اخلاق ـــ چنین نوشت: «صداقت در سخنی که غیر قابل اجتناب باشد، وظیفه‌ی حقوقی هر انسان است؛ وَلو زیان بزرگی از آن، به او یا فرد دیگری وارد شود». با این همه، خودش یک‌بار کاری کرد، که ظاهراً خلاف این عباراتِ پُرطنین بود.

شاه فردریش ویلهلم دوم، از طریق سانسورچی‌هایش، از آثار کانت، مشخصاً در فلسفه‌ی اخلاق، باخبر شده‌بود، و آن‌ها را موجب وَهن مسیحیت می‌دانست. از کانت تعهدی خواستند؛ مبنی بر این‌که گِرد این مباحث نگردد، و او تعهدی دقیق نوشت: «این‌جانب، در جای‌گاه رعیت وفادار آن اعلاحضرت، در آینده هیچ نطق یا مقاله‌ای درباره‌ی دین نخواهم‌نوشت» (تأکید از من است). وقتی شاه مُرد، کانت خودش را ملزم به‌وفای به تعهدش ندید؛ توضیح داد که کلماتش را به‌دقت برگزیده‌بود، و صرفاً «در جای‌گاه رعیت وفادار آن اعلاحضرت» قول داده‌بود. کانت واژگان را دقیق به‌کار برده‌بود: «تا برای همیشه از آزادی‌ام محروم نشوم».

نکته‌ی مهم این‌جاست: میان دروغ‌گفتن، و طفره‌رفتن از راست‌گفتن، تفاوت اخلاقی مهمی هست؛ چنان‌که در ماجرای جنسی بیل کلینتون و مونیکا لوئینسکی، به‌وضوح درک شد. کلینتون در سخن‌رانی‌ای گفت با خانم لوئینسکی «رابطه‌ی جنسی» نداشته‌است، و بعداً معلوم شد ماجرا چیزی جز اظهارنظر کلینتون بوده‌است. در جلسات استیضاح او، وکیل‌مدافع کلینتون تأکید می‌کرد حرف کلینتون، هرچه بوده، «دروغ» نبوده: «چیزی که او به مردم آمریکا گفت، این بود که رابطه‌ی جنسی نداشته … [این] یک دفاع فنی‌ست، جوابی طفره‌آمیز است؛ ولی رابطه‌ی جنسی در لغت‌نامه‌ها تعریف معیّنی دارد، و او با مونیکا لوئینسکی آن نوع تماس جنسی را نداشته‌است».

مایکل سَندِل، استاد کرسی «عدالت» در دانش‌گاه هاروارد، پس از نقل مجموعه‌ی این مباحث در کتابی به‌همین نام، می‌نویسد: «حرف راستِ طفره‌آمیز به‌وظیفه‌ی راست‌گویی احترام می‌گذارد، ولی دروغ صریح احترامش را نگه نمی‌دارد»، و می‌گوید چنین حرفی واجد دو انگیزه است: ارضای هدفی درست، و به‌جاآوردن وظیفه‌ی راست‌گویی. برعکسِ دروغ‌گویی، تعمیم راست‌گوییِ طفره‌آمیز، مستلزم تناقض نیست؛ چنین فرضی سبب می‌شود مردم، هم‌چون اهالی حقوق، دقیق‌تر سخن بگویند و گوش بدهند.

رفتار ظریف هم در همین راستا قابل تحلیل است؛ او واقعاً دروغ نگفته‌است: در ایران، کسی به‌صِرفِ عقیده زندانی نیست؛ هرچند برخی رفتارهای مرتبط با این امر، قابل مجازات است. او گفته‌است: «افرادی که جرایمی مرتکب می‌شوند یا قوانین کشور را نقض می‌کنند، نمی‌توانند پشت این‌که روزنامه‌نگار یا فعال سیاسی هستند پنهان شوند»، و این هم دروغ نیست؛ برخی رفتارها، صرف‌نظر از این‌که مرتکب آن‌ها چه وصفی دارد، مجرمانه‌اند. ما می‌توانیم به چنین موضوعی معترض باشیم، و خواستار لغو برخی جرایم شویم، ولی عجالتاً مقتضای شعار معروف «اجرای بدون تنازل قانون اساسی»، این است که جرم‌انگاری یا جرم‌زدایی، به‌موجب قانون باشد.

قطعاً ظریف از وضعیت اسف‌بار دست‌گاه قضایی آگاه است، ولی در آن شرایط منطقاً نمی‌توانسته در جای‌گاه اپوزوسیون جمهوری‌اسلامی ظاهر شود؛ او یک حقوق‌دان است، و باید در چنان شرایطی، به پی‌گیری منافع ملی بیاندیشید، تا ضمن مراعات راست‌گویی، وَلو طفره‌آمیز، به‌قول خودش، به‌درستی، «آب به آسیاب جنگ‌طلبان خارجی ریخته نشود». او پاسخش را به پرسش چارلی رُز، «مشخص، دقیق، و‌ضروری» توصیف کرده‌است؛ توصیفی به‌شدت دقیق، و البته صحیح.

انبوه دوستانی که از اظهارنظر دقیق وزیر امور خارجه دچار تشویش شده‌اند، و به‌یاد احمدی‌نژاد افتاده‌اند، باید به‌خاطر داشته‌باشند که او، در موارد پرشماری، دقیقاً دروغ گفت؛ نه این‌که ماهرانه از راست‌گفتن طفره برود. فرق است میان دروغ‌گویی و طفره‌رفتن از راست‌گویی؛ توجه به این گزاره‌ی مهم، سبب می‌شود جای‌گاه و موضع مردی که از هر سو، از سناتور ِ کودنْ تام کاتِن، تا سایر کسبه‌ی تحریم، آماج حمله است، و جوش‌دادن معامله‌ی هسته‌ای و سفت‌کردن جای پای‌مان را در منطقه توأمان پی‌گیری می‌کند، تقویت شود.