مروری بر تاریخچه برگزاری روز کارگر در ایران
چکیده :در روز جهانی کارگر، یاد کارگران جانباخته جنبش سبز ـ محمود رئیسی نجفی، بهمن جنابی خوش، احمد نجاتی، سجاد قائد رحمتی، حسین اختر زند، فرزاد جشنی، ابوالفضل عبداللهی، سعید عباسی، میثم عبادی، عباس دیسناد ـ که طی حوادث و اعتراضاتِ ماههای پس از کودتای انتخاباتی سال ۸۸ در شهرهای مختلف کشور به شهادت رسیدهاند، گرامی میداریم....
کلمه – گروه کارگری: نخستین مراسم روز جهانی کارگر در کشور ما نزدیک به یک قرن پیش، در روز ۱۱ اردیبهشت (اول ماه مه) سال ۱۳۰۱ شمسی در تهران برگزار شد. کارگران چاپخانههای تهران در سازماندهی این مراسم نقش برجستهای داشتند.
چند سالی پیش از آن نیز، کارگران چاپخانههای تهران بهدنبال یک اعتصاب ۱۴ روزه در سال ۱۲۹۷ موفق شده بودند که نخستین قرارداد جمعی کار را منعقد کنند. کاهش ساعات کار روزانه به ۸ ساعت و بهبود وضع کارگران در این قرارداد جمعی پیشبینی شده بود.
اعتراضات کارگری جهت دستیابی به خواستههایشان با هماهنگی و شرکت یکپارچه کارگران برگزار میشد؛ زیرا در فاصله سالهای ۱۲۸۷ـ۱۲۸۶، اتحادیههای کارگران چاپخانههای تهران، کارگران واگنهای اسبی، تلگرافچیان و قالیبافان کرمان تشکیل شده بود.
در سال ۱۳۰۸، اتحادیههای کارگران نفت جنوب خواستار بهرسمیت شناختن روز اول ماه مه بهعنوان جشن کارگری و تعطیلی با حقوق در این روز گردیدند.
در این سالها که مقارن با دوران استبداد رضاشاهی بود، اعتراضات کارگری رو به گسترش میرفت. کارگران نفت جنوب، کارگران پارچهبافی تهران، کارگران راهآهن مازندران و کارگران کارخانه وطن اصفهان بهمنظور افزایش دستمزد و کاهش ساعات روز دست به اعتصاب میزدند.
در روز اول ماه (۱۱ اردیبهشت) سال ۱۳۱۰، اعضای اتحادیه کارگران کارخانه بافندگی «وطن» در اصفهان بهطور پنهانی در باغی در بیرون شهر گرد آمدند و فهرستی از تقاضاهای خود، از جمله بهرسمیت شناخته شدن ۸ ساعت کار در روز، پرداخت حقوق روز جمعه، و پایان بخشیدن به تنبیه بدنی کارگران، تهیه کردند. آنها همچنین خواستار بکارگیری کلمه «کارگر» بهجای «فعله» شدند. با خودداری کارفرما از پذیرش این خواستها، کارگران دست به اعتصاب زدند. دولت حدود ۳۰ تن از سازماندهندگان اعتصاب را دستگیر کرد. بهدنبال این اعتصاب، رضاخان قانونی موسوم به «قانون سیاه» را اعلام کرد که بر اساس آن فعالین کارگری و تشکیلدهندگان اتحادیههای کارگری به زندان محکوم میشدند.
با سقوط حکومت استبدادی رضاشاه در شهریور ۱۳۲۰، اتحادیههای کارگری جانی دوباره گرفتند و روز کارگر را آزادانه برگزار میکردند و دهها هزار کارگر با راهپیمایی در خیابانها، این روز را جشن میگرفتند. مبارزات کارگران منجر به تصویب قانون کار در سال ۱۳۲۵ گردید و روز اول ماه مه بهعنوان روز کارگر بهرسمیت شناخته شد.
اما پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، دوباره استبداد برقرار شد و دولت کودتا، گردهماییهای روز کارگر را ممنوع اعلام کرد. از سالهای دهه پنجاه، روز جهانی کارگر بهطور فرمایشی برگزار میشد. برای نمونه یک بار شاه برای چهار هزار نفر از به اصطلاح نمایندگان سندیکاها که با اتوبوس به کاخ سعدآباد آورده شده بودند، سخنرانی کرد. در این دوران رژیم شاه اقدام به تشکیل سندیکاهای فرمایشی کرد. این سندیکاها تحت کنترل دولت و نظارت حزب شاهساخته «رستاخیز» فعالیت میکردند.
در سالهای اول پس از پیروزی انقلاب، روز کارگر بهعنوان روز تعطیل بهرسمیت شناخته شد و راهپیماییهایی در این روز برگزار میشد. اما در سالهای اخیر در آستانه روز کارگر شاهد دستگیری فعالین کارگری میباشیم.
به گفته یکی از مسئولان خانه کارگر: «برگزاری مراسم روز کارگر و صدور مجوز برای بیان مسائل صنفی در همه جای دنیا مرسوم است و ممانعت وزارت کشور در صدور مجوز انجام راهپیمایی، از سال ۱۳۷۸ تاکنون غیرقانونی است».
عدم صدور مجوز، ناقض اصل ۲۷ قانون اساسی است که تشکیل اجتماعات و راهپیماییها، بدون حمل سلاح را مجاز میداند.
کارگران خواهان تحقق ابتداییترین خواستهای خود مانند پرداخت دستمزدهای معوقه و جلوگیری از اخراجهای گروهی و بیمه درمانی هستند. اما در دولت تدبیر و امید نیز بهنظر میرسد که طرح مطالبات صنفی، ابعادی سیاسی دارد.
یکی از فعالان کارگری در پاسخ به این پرسش که آیا تشکلهای مستقل کارگری در آینده امکان برگزاری روز کارگر را خواهند داشت، چنین میگوید:
«اگر روند اصلاح قانون کار بر اساس برنامه پنجم توسعه کشور و ماده ۷۷ آن اجرا میشد که اجازه تشکیل نهادهای صنفی مستقل کارگری و فعالیت آنها بدون برخورد امنیتی را مورد تأکید قرار داده بود میتوانستیم بهسمت تکامل روند حرکتهای صنفی ـ کارگری حرکت کنیم اما متأسفانه اصلاحی در قانون کار بر اساس برنامه پنجم توسعه در این زمینه صورت نگرفته است. اینکه در برنامه ششم توسعه چه پیشنهادی ارائه شود مشخص نیست و دولت هم ظاهراً قصد اصلاحی در قانون کار برای بهرسمیت شناختن فعالیتهای مستقل کارگری ندارد.»
همزمان با اول ماه مه (۱۱ اردیبهشت) و روز جهانی کارگر، یاد کارگران جانباخته جنبش سبز ـ محمود رئیسی نجفی، بهمن جنابی خوش، احمد نجاتی، سجاد قائد رحمتی، حسین اختر زند، فرزاد جشنی، ابوالفضل عبداللهی، سعید عباسی، میثم عبادی، عباس دیسناد ـ که طی حوادث و اعتراضاتِ ماههای پس از کودتای انتخاباتی سال ۸۸ در شهرهای مختلف کشور به شهادت رسیدهاند، گرامی میداریم.
