روزی که شاه نظام سیاسی ایران را تک حزبی کرد
چکیده :طبق اساسنامه تعیین شده در اولین کنگره این به اصطلاح حزب! اعتقاد به نظام شاهنشاهی، اصول انقلاب شاه و ملت و قانون اساسی به عنوان اهداف حزب رستاخیز اعلام شد و تعیین شد که اعضای حزب، باید حداقل ۱۸ سال سن داشته باشند و بقیه افراد به عنوان اعضای وابسته حزب هستند و مقر اصلی حزب در تهران است. ...
جماران نوشت:
پس از آن که احزاب مردم به رهبری امیر اسدالله علم، ملیون به رهبری منوچهر اقبال و ایران نوین به رهبری حسنعلی منصور و امیر عباس هویدا به همراه احزاب دیگر مانند پان ایرانیسم و ایرانیان در جذب افکار سیاسی واجتماعی مردم به سمت نظام سلطنت و شخص شاه ناموفق بودند، محمد رضا پهلوی تصمیم گرفت تا تمام احزاب را در هم ادغام کرده و نظام سیاسی ایران را تک حزبی کند که این از ظواهر دیکتاتوری در اداره سیاسی جهان است. این در حالی است که وی قبلا دراولین کتابش با عنوان « ماموریت برای وطنم»، با دفاع از فعاليت گسترده احزاب در ايران، كشورهای دارای نظام تک حزبی را مورد انتقاد قرار داده بود.
در تاریخ ۱۱ اسفند ۱۳۵۳ محمدرضا شاه پهلوی در پیامی با انحلال تمام احزاب، آغاز به کار «حزب رستاخیز در ملت ایران» را به صورت فراگیر، اعلام کرد. او در مرجله اول تمام مردم ایران و کارمندان و حقوق بگیران دولتی به علاوه تمام نمایندگان مجالس شورا و سنا را مجبور به عضویت در این حزب کرد و در یک مصاحبه مطبوعاتی گفت: «کسی که وارد این تشکیلات سیاسی نشود و معتقد به سه اصلی که من گفتم نباشد، دو راه برایش وجود دارد، یا یک فردی است متعلق به یک تشکیلات غیر قانونی یعنی به اصطلاح خودمان، توده ای، یعنی باز به اصطلاح خودمان و با قدرت اثبات، بی وطن. او جایش یا در زندان ایران است یا اگر بخواهد فردا با کمال میل بدون اخذ حق عوارض، گذرنامه در دستش می خواهد برود چون که ایرانی نیست، غیر قانونی است و قانون هم مجازاتش را معین کرده است. یک کسی که توده ای نباشد و بی وطن هم نباشد ولی به این جریان هم عقیده ای نداشته باشد، او آزاد است، بشرطی که بگوید علناً و رسماً و بدون پرده بگوید که آقا من با این جریان موافق نیستم ولی ضد وطن هم نیستم، ما به او کاری نداریم.» او همچنین در سوال خبرنگاری خارجی که نظام تک حزبی را مغایر با پشتیبانی وی از نظام دو حزبی دانست گفت: «آزادی اندیشه! آزادی اندیشه! دموکراسی، دموکراسی! با پنج سال اعتصاب و راه پیمایی های خیابانی پشت سر هم! دموکراسی؟ آزادی؟ این حرفها یعنی چه؟ ما هیچ کدام از آنها را نمیخواهیم!»
طبق اساسنامه تعیین شده در اولین کنگره این به اصطلاح حزب! اعتقاد به نظام شاهنشاهی، اصول انقلاب شاه و ملت و قانون اساسی به عنوان اهداف حزب رستاخیز اعلام شد و تعیین شد که اعضای حزب، باید حداقل ۱۸ سال سن داشته باشند و بقیه افراد به عنوان اعضای وابسته حزب هستند و مقر اصلی حزب در تهران است. برخلاف روش احزاب سیاسی که وابسته به کمک مالی اعضا هستند، حزب رستاخیز برای امور جاری خود از بودجه عمومی دولت استفاده میکرد. طرح اولیه حزب رستاخیز، از طرف گروه آموزگار و با شناخت دقیق از خلقیات شاه ارائه شد. گروه آموزگار به قلم و فکر داریوش همایون، طرح این حزب را چنان نوشت که شاه در دورانی که در صدد ایجاد پایههای ایدئولوژیک برای رژیم خود بود، قانع گردد. پس از ادغام احزاب و تاسیس حزب، شاه، امیرعباس هویدا که فردی زیرک و تملق گو بود را به عنوان دبیرکل منصوب کرد و او نیز بلافاصله طی تلگرافی به استانداریها و فرمانداریها، دستور دایر نمودن دفاتری جهت تسهیل در ثبت عضویت همه طبقات مردم در حزب رستاخیز را صادر نمود.
در پی اجباری شدن عضویت مردم در حزب رستاخیز، حضرت امام خمینی (س) در پیامی از محل تبعید خود در نجف، در تاریخ ۲۱ اسفند ۱۳۵۳ ضمن محکومیت این حزب، عضویت در این حزب را برای مسلمین حرام اعلام کرده و خلاف آن را کمک به ظلم دانستند. با انتشار این اعلامیه، تعداد زیادی از روحانیون از جمله، آیتالله انواری، آیتالله ربانی شیرازی و آیتالله خامنهای را دستگیر و یا به تبعید فرستاده شدند. برای نشان دادن وجود فضای بحث و انتقاد، دو جناح درون حزب رستاخیز شکل گرفت. جناح اول «روشنفکران مترقی»، به رهبری جمشید آموزگار، وزیر کشور و جناح دوم «روشنفکران سازنده»، به رهبری هوشنگ انصاری، وزیر دارایی، تشکیل شد. البته در اواخر عمر حزب و در خرداد ۱۳۵۷، جناح لیبرال سومی به نام «گروه اندیشمندان»، به ریاست هوشنگ نهاوندی، رئیس سابق دانشگاه تهران به وجود آمد. ارکان حزب عبارت بودند از: کنگره، کمیته ملی، شورای مرکزی و دبیرکل. بنابراساسنامه حزب، کنگره بالاترین رکن حزب بود و میبایست هر دو سال یک بار با شرکت نمایندگان شوراهای حزب، نمایندگان دو مجلس سنا و شورای ملی و کمیته ملی تشکیل میشد. کنگره حزب سه بار، در تاریخ های۱۰ و ۱۱ اردیبهشت ۱۳۵۴ به عنوان کنگره مؤسس، ۵ و ۶ آبان ۱۳۵۵ به عنوان معروف به کنگره بزرگ و ۱۴ دی ۱۳۵۶ به عنوان کنگره فوقالعاده و به مناسبت آغاز خیزشهای سیاسی بر ضد حکومت، برگزار شد. شتاب رویدادهای سیاسی اجازه نداد که برای انحلال حزب نیز کنگره تشکیل شود.
از مهمترین اقدامات حزب رستاخیر در جهت تخریب و حمله به نماد های دینی و اعتقادات مذهبی مردم می توان به تصویب تغییر تاریخ هجری شمسی به شاهنشاهی، در سال ۱۳۵۵ و تبدیل آن به ۲۵۳۵، دعوت زنان به نداشتن حجاب اسلامی در دانشگاه ها، فرستادن بازرسانی برای بررسی موقوفههای مذهبی، اعلام کردن اداره اوقاف به عنوان تنها نهاد مجاز منتشر کننده کتاب های مذهبی و آماده سازی برای تشکیل دوره ۲۴ مجلس شورای ملی، به عنوان آخرین دوره این مجلس، نام برد. نشریات حزب رستاخیزعبارت اند از: روزنامه رستاخیز(به سردبیری مهدی سمسار، که از ۱۳ اردیبهشت ۱۳۵۴ تا اوایل آذر ۱۳۵۷ انتشار یافت)، رستاخیز جوان، رستاخیز روستا، رستاخیز کارگران، رستاخیز هوایی (برای ایرانیان و فارسیزبانان خارج از کشور)، تلاش(که ابتدا زیرنظر هویدا منتشر میشد و در شهریور ۱۳۵۴ به جمع نشریههای رستاخیز پیوست) مبانی فلسفی رستاخیز و اندیشههای رستاخیز که نشریه نظری حزب بود و دفتر سیاسی حزب به آن توجه ویژهای داشت اما بیش از چند شماره منتشر نشد.
امیر عباس هویدا تا مهر ۱۳۵۵ دبیر کلی حزب را برعهده داشت. در این تاریخ جمشید آموزگار جانشین او شد اما در مرداد ۱۳۵۶ محمد باهری معاون وزارت دربار، به عنوان دبیر کل حزب برگزیده شد ولی مجددا در تاریخ ۱۴ دی ۱۳۵۶، شاه دوباره جمشید آموزگار را به دبیر کلی حزب رستاخیز انتخاب کرد. دیری نپایید که جمشید آموزگار در مهر ماه ۱۳۵۷ در یک نشست حزبی از دبیرکلی حزب استعفاء داد و جواد سعید قائم مقام وی، به دبیرکلی انتخاب شد، ولی پس از پنج روز و در نهم مهر ماه ۱۳۵۷، با روی کار آمدن جعفر شریف امامی به عنوان نخست وزیر و مخالفت علنی وی با وجود احزاب، وی هم مجبور به استعفاء گردید و حزب رستاخیز رسما متلاشی شد. بعدا محمدرضا پهلوی در کتاب« پاسخ به تاریخ» خود، از تشکیل این حزب به عنوان یک اشتباه یاد کرد.
منابع:
ایران بین دو انقلاب، یرواند آبراهامیان، نشر نی، صفحه۵۴۱
محمدرضا پهلوی، ماموریتی برای وطنم، ص ۱۷۳
جلال رفیع، اطلاعات ۸۰ سال، ج اول، ص ۲۹۶، اول اسفند ۱۳۵۳، انتشارات اطلاعات
ایران بین دو انقلاب، یرواند آبراهامیان، نشر نی، صفحه ۵۴۲
مرکز اسناد انقلاب اسلامی
سایت تاریخ ایرانی
موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران
موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی
