مصطفی معین: آزادگی و استبدادستیزی از مطالبات انقلابیون بود/ بحران هویت در نسل های سوم و چهارم دیده می شود

چکیده : ناکامی در تحقق اهداف پیش بینی شده در برنامه های توسعه که به گسترش فقر، نابرابری و تبعیض بیشتر منجر شده، نوعی سرگشتگی، احساس عدم امنیت و بحران هویت را بویژه در نسل های سوم و چهارم جامعه به وجود آورده است...

دکتر مصطفی معین، وزیر اسبق علوم، تحقیقات و فناوری و استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران، معتقد است: مهم ترین مطالبات فرهنگی مردم در انقلاب اسلامی به اندیشه هایی چون حریت و آزادگی انسان، ظلم و استبداد ستیزی، مبارزه با استعمار، دفاع از مظلومان جهان و اخلاق و معنویت مربوط بوده است.

وی همچنین در تبیین بحران های فرهنگی پس از انقلاب بیان می کند: ناکامی در تحقق اهداف پیش بینی شده در برنامه های توسعه که به گسترش فقر، نابرابری و تبعیض بیشتر منجر شده، نوعی سرگشتگی، احساس عدم امنیت و بحران هویت را بویژه در نسل های سوم و چهارم جامعه به وجود آورده است.

دکتر معین در گفت و گوی مکتوب با شفقنا به عوامل فرهنگی بروز انقلاب اسلامی و شکل گیری انقلاب فرهنگی پرداخته که در ادامه بخوانید:

برخی از تحلیلگران در جمع بندی علل و عوامل انقلاب اسلامی ایران عقیده دارند عوامل فرهنگی مهمترین عامل شکل گیری انقلاب اسلامی ایران است. به نظر شما جایگاه مطالبات فرهنگی در انقلاب اسلامی ایران چیست؟

در کشور ما ایران که تفکر مذهبی سابقه 3000ساله داشته و سهم تعیین کننده ای نیز در فرهنگ و تمدن اسلامی داشته، طبیعی است که جنبش ها و تحولات انقلابی نیز رنگ و بوی دینی داشته باشد؛ بنابراین مهم ترین مطالبات فرهنگی مردم در انقلاب اسلامی به اندیشه هایی چون حریت و آزادگی انسان، ظلم و استبداد ستیزی، مبارزه با استعمار، دفاع از مظلومان جهان و اخلاق و معنویت مربوط بوده است. با حاکمیت فرهنگ دینی در جامعه ما؛ سیاست، اقتصاد، مدیریت و همه شئون زندگی فردی و اجتماعی نیز کم و بیش از آن تاثیر پذیرفته و با مطالبات فرهنگی مرتبط می شوند. از این رو انتظار اجرای احکام اسلامی در حوزه های فوق، داشتن انگیزه های الهی و برخورداری از دانش و متخصص در پذیرش مسوولیت ها نیز در زمره آرمان های انقلابی جامعه قرار داشت.

هر انقلابی معمولا بعد از پیروزی با بحران هایی در سطح داخلی و خارجی مواجه می شود؛ مهمترین بحران های هویتی که جامعه ایران بعد از پیروزی انقلاب اسلامی با آن مواجه شد چه بود؟

عمیق تر شدن ناهمزبانی و شکاف های نسلی و اجتماعی، دامن زدن به تضادهای غیر منطقی در ارتباط با تعهد و تخصص، ملیت و مذهب، آزادی و عدالت، سیاست و دیانت، علم و سیاست، علم و دین، نسبت منافع ملی با آرمان های اعتقادی و جهانی انقلاب، چالش های گذار از سنت به مدرنیته و همچنین ناکامی در تحقق اهداف پیش بینی شده در برنامه های توسعه که به گسترش فقر، نابرابری و تبعیض بیشتر منجر شده، نوعی سرگشتگی، احساس عدم امنیت و بحران هویت را بویژه در نسل های سوم و چهارم جامعه به وجود آورده است. عملکرد مخرب و فساد دامن گیر مالی، سیاسی و سیاست های پوپولیستی دولت گذشته هم سهم قابل توجهی را در فرایند فوق برعهده داشته است که پیامدهای خسارت بار آن بویژه در اخلاقیات و فرهنگ عمومی به صورت افراطی گرایی، خشونت، قانون شکنی و فروپاشی اخلاقی هنوز هم ادامه دارد و جبران آن در بلند مدت و به سختی امکانپذیر خواهد بود.

مهم ترین تحولات فرهنگی که پس از انقلاب به وجود آمد چه بود؟

طبیعی بود که نظام ارزشگذاری پس از یک انقلاب دچار دگرگونی شود و روحیه آرمان گرایی، ساده زیستی و تعاون، نوع دوستی و انسجام ملی، اعتماد به نفس، همفکری و تلاش جمعی برای زدودن آثار فقر و محرومیت و ظلم و ستم به جای مانده از استبداد تاریخی در سال های اول پیروزی انقلاب جایگزین فرهنگ اشرافی و مصرفی و غرب زدگی گذشته شود. فعالیت های فرهنگی و برنامه های مذهبی مساجد رونق جدیدی پیدا کرد، نمازهای جمعه به امامت روحانیان شاخصی چون طالقانی و منتظری و شهیدان مدنی و صدوقی و دستغیب اقامه می شد و در تلطیف مناسبات اجتماعی مفید و موثر بود. فضای فرهنگی و اجتماعی سال های دهه اول بسیار معنوی و آکنده از عطر ایثار، جهاد و شهادت بود.

بعد از انقلاب اسلامی با چه بحران های فرهنگی مواجه شدیم؟

در طول سال های پس از انقلاب به ویژه پس از ده ساله اول انقلاب و سال های دفاع مقدس، به تدریج آثار دنیا دوستی و فاصله گرفتن از آرمان های ارزشی مانند فرهنگ مصرف، سیاست زدگی و جنگ قدرت، انحصارطلبی و استبداد رأی برخی مسوولان، فسادهای مالی، سیاسی، اخلاقی و اخیرا علمی خود را نشان داده است. تشدید تدریجی شکاف های اجتماعی مانند شکاف های نسلی، تبعیض های جنسیتی و مذهبی و قومیتی، سوء ظن، کاهش اعتماد و سرمایه اجتماعی، مهاجرت نخبگان، دین گریزی جوانان و گسترش آسیب های اجتماعی هم از دیگر بحران های فرهنگی رو به گسترش است.

یکی از مهمترین اتفاقات بعد از انقلاب اسلامی ایران تعطیلی دانشگاه ها در سال 59 و انقلاب فرهنگی بود که عده ای به این امر انتقاد داشتند. به نظر شما چه عواملی سبب انقلاب فرهنگی شد؟

به نظر من، بیشتر از آن که زمینه ها و شرایط فرهنگی منجر به اعلام انقلاب فرهنگی در دانشگاه شده باشد، شرایط حاد سیاسی و امنیتی کشور در دوران جنگ تحمیلی و فتنه­گری گروه های سیاسی وابسته و مسلح در دانشگاه ها بود که به اعلام تشکیل ستاد انقلاب فرهنگی توسط امام (ره) و تعطیلی دانشگاه ها منجر شد. طبق فرمان امام(ره) سالم سازی فضای دانشگاه ها و بازنگری برنامه ها و متون آموزشی، تصفیه افراد وابسته به رژیم شاهنشاهی در دستور کار ستاد قرار گرفت. به نظر من در مجموع، عملکرد ستاد و شورای عالی انقلاب فرهنگی بویژه با توجه به تعطیلی 3-2 ساله دانشگاه ها، تداخل با وظایف قانونی وزارت علوم تضعیف آزادی های علمی و استقلال دانشگاهها، به تنزل جایگاه تشکیلاتی و بودجه و اعتبارات و متمرکز شدن امور دانشگاه ها در مرکز و تشدید مهاجرت نخبگان علمی منجر گردید.