يادداشت حسن اسدى زيدآبادى از زندان؛ 1+5 نكته در اهميت توافق ژنو

چکیده :در حقوق معاهدات بين المللى اصطلاحات متعددى براى توصيف و طبقه بندى توافقات بين المللى به كار مى برند؛ موافقت نامه هاى ساده و اجرايى، معاهدات رسمى، معاهدات قانون ساز و ... با اين همه فارغ از ماهيت قرارهاى بين المللى و توصيفات حقوقى مى توان گفت، توافقى كه در ژنو به دست آمد گرچه نوعى موافقت نامه ساده و اجرايى است كه حتى نياز به تاييد مجلس ندارد اما به جرات مى توان آن را "توافقى تاريخ ساز" خواند. ...

 کلمه- حسن اسدى زيدآبادى:

از كنار توافقى كه سوم آذر به دست آمد “نمى توان” و “نبايد” به سادگى گذشت؛ حتى اگر زندانى سياسى يكى از طرف هاى تفاهم باشى.

در حقوق معاهدات بين المللى اصطلاحات متعددى براى توصيف و طبقه بندى توافقات بين المللى به كار مى برند؛ موافقت نامه هاى ساده و اجرايى، معاهدات رسمى، معاهدات قانون ساز و … با اين همه فارغ از ماهيت قرارهاى بين المللى و توصيفات حقوقى مى توان گفت، توافقى كه در ژنو به دست آمد گرچه نوعى موافقت نامه ساده و اجرايى است كه حتى نياز به تاييد مجلس (طبق تفسير موجود از اصل ١٢٥ قانون اساسى) ندارد اما به جرات مى توان آن را “توافقى تاريخ ساز” خواند. سندى كه تاثير مستقيم و قابل ملاحظه بر مناسبات سياست خارجى ايران، آرايش بازيگران در جهان و منطقه و نيز سياست داخلى ما خواهد داشت، همچنانكه خود برآمده از فعل و انفعالات اين حوزه ها است.

اما چرا توافق ژنو مهم است و بايد از آن حمايت كرد؟

١. به باور صاحب اين قلم در مقام تحليل جامع چالش سياسى – حقوقى هسته اى ميان ايران، قدرت هاى جهانى و رقباى منطقه اى، با نگاه به تاريخ معاصر مسايل عمده ايران در عرصه بين المللى اين پرونده را در رديف مواردى چون چالش ملى كردن نفت، مذاكرات صلح جنگ با عراق و قضيه آذربايجان يا جزاير سه گانه، بايستى سنجيد. چنين نگاهى فارغ از نتيجه قضاوت و نوع ارزش گذارى دستكم از منظر سطح و ابعاد منازعه امرى ضرورى است.

با اين حال متاسفانه عملكرد خودسرانه حاكميت و برخى از مشابهت سازى هاى مشمئز كننده تاريخى مانند آنچه در دولت احمدى نژاد صورت گرفت در كنار بحران مشروعيت حاصل از پروژه سركوب جامعه مدنى و امنيتى سازى فضاى سياست ورزى طى سالهاى اخير عمدتا مانع از آن شده است كه چنين نگاهى با تكيه بر فهم صحيح از منافع ملى در ميان فعالان مدنى و سياسى شكل گرفته و آثار جدى و پر مخاطب توليد شود. با اين همه جفا و بى تدبيرى حكومت طى سالهاى گذشته در نوع معامله با جامعه مدنى ما، فرد و يا تشكل كنشگر دموكراسى خواه را نبايستى از توجه به مسايل بنيادى كشور و اولويت منافع ملى در لحظات تاريخ ساز غافل كند.

دغدغه مند دموكراسى موضعش را براساس مخالفت خوانى صرف با حكومت بيان نمى كند بلكه هنر و وجه مميزه او اين است كه با دلى خالى از كينه مى تواند مهمترين مسايل كشورش را تشخيص داده و آنها را از پنجره منافع بلند مدت ملى بنگرد. همچنان كه چنين رويكرد ارزشمندى را در نامه تقدير ديپلمات هاى ملى و فرهيخته دهه پنجاه از دكتر محمد جواد ظريف (منتشره در جرايد كثير الانتشار) مشاهده كرديم.

٢. توافق ژنو گامى هرچند ابتدايى اما بنيادى و بلند در مقابله و رفع رژيم تحريم هاى وضع شده عليه ايران است. چنانكه پيش از اين در مقاله “استبداد تحريم” توضيح داده بودم، جريان تحريم هاى اقتصادى، ناقض برخى از حقوق انسانى شهروندان ايرانى – تضمين شده در اسناد حقوق بين الملل بشر- بوده، با رويكردى كه صلح جهانى را در پرتو همكارى و گسترش تعامل اقتصادى و فرهنگى ملت ها ارزيابى مى كند در تعارض است و عملا منجر به تضعيف طبقه متوسط به عنوان مرجع دموكراسى خواهى مى شود. به اين ترتيب هر اقدامى كه منجر به كاهش فشار تحريم ها شده و درهاى تعامل اقتصادى و فرهنگى با جهان را به روى ايرانيان بگشايد، مهم و قابل تقدير است. در اين خصوص به ويژه تضمينى كه اعضاى دايم شوراى امنيت در گام نهايى “برنامه اقدام مشترك” در خصوص رفع كليه تحريم ها (مصوب شوراى امنيت، اتحاديه اروپا و يكجانبه) ظرف مدت يكسال داده اند از اهميت مضاعف برخوردار بوده و دستاورد قابل ملاحظه اى براى تيم مذاكره كننده، دولت اعتدال و جامعه مدنى است.

٣. بحران ده ساله هسته اى ايران در شرايطى وارد روند حساس فيصله شده است كه طى بخش عمده اى از اين مدت و مشخصا در هشت ساله ٨٤-٩٢ سياست خارجى ايران به رغم ادعاى كنشگرى با بى تدبيرى و كج فهمى از مناسبات سياست جهانى در واقع در عرصه بين المللى به موضع انفعال كشيده شده و از نظر حمايت ملى و مردمى تنها و بى پشتوانه ماند خصوصا پس از انتخابات ٨٨ كه با بربادرفتن مشروعيت داخلى، بى اعتبارى ديپلماسى احمدى نژاد- جليلى آشكارتر شد؛ با اين حال مقاومت اجتماعى سبز طى چهار ساله گذشته و اعلام موضع صريح آقايان موسوى-كروبى و فعالان جنبش سبز در قضيه هسته اى مبنى بر نفى همزمان تقابل جويى بى معنا در سياست خارجى و بلندپروازى هاى بى مورد از سويى و نيز تحريم ها و افزون خواهى قدرتهاى جهانى از سوى ديگر با نگاه جامع به منافع ملى و حقوق ملت كه خود زمينه ساز پيروزى حسن روحانى با وعده صريح تفاهم با جهان شد، در مدت كوتاهى فضايى فراهم كرد كه “ابتكار عمل” به طور واقعى در اختيار ايران قرار گيرد. به ديگر سخن توافق ژنو از اين منظر اولا حاصل عزم و ابتكار عمل مردم ايران و در وهله بعد تخصص و اراده سياسى تيم ديپلماسى ايران بود به شكلى كه متن سند در همان قالبى نهايى شد كه ظريف در ابتداى كارش از جمله در نشست نيويورك بيان داشته بود. اين در اختيار داشتن ابتكار عمل كه در دستيابى هرچه بيشتر به منافع ملى موثر است بعلاوه از لحاظ پرستيژ نيز براى سياست خارجى ايران مهم ارزيابى مى شود.

٤. امروزه از پس بيش از پنجاه سال كه از جنبش ملى كردن نفت به رهبرى دكتر محمد مصدق مى گذرد بحث هاى بى پايان در مورد “صرفه اقتصادى” همچنان ادامه دارد، ماجرايى كه مى توان پيش بينى كرد در قضيه چرخه سوخت هسته اى و غنى سازى در داخل خاك ايران نيز تكرار خواهد شد، ماجرايى كه از دهه ٤٠ و ٥٠ نيز در جريان بوده و طرفداران و مخالفانى داشته است. با اين حال نكاتى مسلم به نظر مى رسد كه عمدتا مربوط به هزينه ها در روش است؛ ما ايرانى ها در مهمترين چالش هاى بين المللى مان همواره دچار “سندرم توافق و خاتمه” بوده ايم، چه در جنگ هشت ساله چه در ملى كردن نفت و چه در همين قضيه هسته اى. اينكه ايران نمى تواند به طور كامل از قيد انرژى هسته اى در سبد منابع تامين انرژى خود صرف نظر كند امرى قطعى است اما در مورد اولويت بهره بردارى از اين منابع قطعا جاى تامل فراوان است در عين حال اينكه دستيابى به اين منبع استراتژيك تامين انرژى نيز بايستى هزينه هاى معقول داشته باشد واقعيتى حياتى و غيرقابل انكار است، امرى كه با سوء تدبير حاكميت طى سالهاى گذشته مواجه بوده و هزينه هاى هنگفتى را متوجه ملت ما ساخت. از اين رو توافق ژنو كه آغازى براى پايان مسالمت آميز بحران هسته اى ضمن حفظ برنامه تامين سوخت در داخل مرزها و تعهد اعضاى دايم شوراى امنيت مبنى بر تعامل برابر با ايران همچون ساير متعهدان به ان پى تى در گام نهايى توافق مى باشد، موفقيتى چشم گير است.

٥. همچنانكه در بالا اشاره شد و مقامات ارشد دولت نيز بارها تاكيد كرده اند، توافق ژنو حاصل دريچه اى است كه حضور و راى معنا دار مردم در انتخابات خرداد٩٢ گشود. اين انتخابات به واقع بدل به يك “رفراندوم هسته اى” شد كه انتخاب روحانى را واجد پيامى روشن براى همگان مى ساخت، اين گام اول بود در ادامه نيز فعال شدن طيف وسيعى از جامعه مدنى از اقتصاددانان گرفته تا زندانيان سياسى در موضوع تحريم ها فضاى جديدى را براى ديپلماسى فراهم كرد. همچنين در اين موضوع نمى توان از نقش شبكه هاى اجتماعى و استفاده هوشمندانه شهروندان و وزيرخارجه از اين ظرفيت تعاملى به سادگى گذشت.

بنابراين توجه داشته باشيم، پس از سالها كه حوزه سياست خارجى تيول هسته هاى سخت قدرت بوده از خرداد ٩٢ امكان عرض اندام و مداخله جامعه مدنى و جنبش اجتماعى در مهمترين مساله سياست خارجى كشور ايجاد شد و همين اندازه غنيمت و تجربه اى بس گرانبها براى جبهه دموكراسى خواهى در ايران است. تجربه اى كنشگرانه كه با تداوم آن بايستى امكانات جديدى براى مشاركت جامعه مدنى در امر سياست فراهم آورد.

٥+١. در حالى كه طى ده سال گذشته همه گزينه ها به عنوان راه حل نهايى پرونده هسته اى بالقوه بوده است، كاميابى گزينه “مذاكره” و “حل و فصل مسالمت آميز بحران” بدون شك يك پيروزى بزرگ براى آرمان صلح پايدار جهانى و آينده امنيت در خاورميانه است. چنانكه پيش از اين در مقاله استبداد تحريم بيان داشته بودم “همواره احترام و توجه به رای و اراده مردم و مجال دادن به گفتگو، فرصت به تقويت دموکراسی خواهد بود” بنابراين فراهم شدن فرصت گفتگو ميان ايران و قدرت هاى جهانى به ويژه آمريكا در شرايطى كه منطقه آبستن گسترش خشونت و جنگ هاى وسيع است و حصول توافق اوليه در چالش هسته اى، امتيازى براى صلح و نه بزرگ به سايه شوم جنگ و نا امنى است.

نيز اين روند كه طبعا منجر به تقويت گفتمان گفتگو و مذاكره به طور كلى خواهد شد مى تواند زمينه ساز گشايش در فضاى سياست داخلى و به حاشيه رفتن تندروها و كم رنگ شدن سايه اقتدارگرايى بر سر سياست ورزى تحول خواه شود.

آذرماه ١٣٩٢- زندان اوين

گزارش ظریف به نمایندگان: همان میزانی که در مذاکره بدست می آوریم، به آن میزان هم بایدتوافق کنیم