اخلاق، درس قيام عاشورا برای امروز
چکیده :اين واقعه زاويههاي گوناگوني دارد و بايد بر اساس آن كتابها، فيلمها، مقالات و آثار هنري گوناگوني ساخته شود، زيرا هر چه جلوتر ميرويم، گويي اين واقعه تازهتر شده است و به تعبير دقيقتر، تا انتهاي تاريخ تفسيربردار است و جنبههاي گوناگون رمزآلود و نمادين و هستيشناسانه دارد كه نميتوان آن را در چند كتاب يا فيلم خلاصه كرد. بنابراين پرداختن و بازخواني اين واقعه بايد همچنان ادامه پيدا كند تا بشريت معناهاي بيشتري از آن افاده كند....
صادق آيينهوند *
1- در زمينه عاشورا آثار فراواني از گذشته تا اكنون نگاشته شده است و تحليلهاي متنوعي موجود است، برخي از اين تحليلها مبناي سياسي دارد، برخي مبناي فقهي، گروهي مبناي كلامي و برخي نيز مبناي عرفاني. هر دسته از محققان بر اساس تخصصشان مبنايي اختيار كردهاند و واقعه عاشورا را مورد تحليل و بررسي قرار دادهاند. البته مردم با نگاه خاص خودشان به اين قضيه نگاه كردهاند و نكاتي را به آن اضافه كردهاند كه البته هدف خاصي نداشته است. اما اين تحليلها زماني دقيق و درست است كه بر اساس اهداف و الگوي مورد نظر خود امام(ع) صورت بگيرد. امام حسين(ع) در قيامشان هدف بلندي داشتند، خود ايشان وقتي از مدينه خروج كردند، قصد خودشان را اعلام كردند. ايشان چنان كه خودشان گفتند، براي برپايي دين خدا و امر به معروف و نهي از منكر قيام كردند. تفسيرهاي متفاوتي از اين حركت ميتواند صورت بگيرد، اما تاكيد امام(ع) در اين زمينه مشخص است، ايشان بر اين عقيده بودند كه اگر مردم همراهي كردند، قيام به حكومت منجر ميشود.
2- دلايل فراواني ميتوان يافت براي آنكه اين حادثه در تاريخ اسلام اينچنين ماندگار شده است. نخست اينكه قهرمان اين واقعه يكي از نوادگان مستقيم پيامبر (ص) بود كه در جامعه آن روز از همگان معتبرتر و مورد اطمينانتر بود. ديگر آنكه كساني كه مقابل امام (ع) قرار گرفتند، پايگاه ديني قوياي نداشتند. از ديگر دلايل ماندگاري اين قيام، اخلاص امام(ع) و يارانشان بود، يعني امام(ع) و اصحابش به آنچه گفتند، پايدار ماندند، ديگر اينكه در اقدام امام(ع) روشنگري در مفهوم، كلام و رفتار مشهود بود. ضمن اينكه به لحاظ تاريخي، از منظر ابعاد فاجعه چنان تلخ بود كه حادثه ديگري مشابه آن در جهان اسلام صورت نگرفته است. نكته ديگر آنكه هيچ حادثه ديگري چنين در تاريخ اسلام ماندگار نشده است.
يعني همه احزاب، گروهها، فرقهها و جماعتهاي مسلمان اگر با نگاه منصفانه به تاريخ اسلام نگاه كنند، نميتوانند در اهميت اين حادثه تشكيكي ايجاد كنند. دليل اصلي آن هم حقطلبي امام حسين(ع) است، يعني امام حسين(ع) به دنبال حق بود و به آنچه گفت عمل كرد.
3- از چشمانداز امروز وقتي به واقعه عاشورا مينگريم، ميبينيم كه امام حسين(ع) و يارانش پيروزمند آن نبرد بودند و خاطره و ياد ايشان در تاريخ ميدرخشد. از منظر تاريخي شايد به لحاظ ظاهري گفته شود كه لشكريان يزيد پيروز شدند، اما واقعيت اين است كه پيام امام حسين(ع) ماندگار و در نتيجه ايشان پيروز شد. بنابراين مقياس سنجش را بايد مسائل معنوي در نظر گرفت و نه پيامدهاي مادي. ضمن آنكه اين قيام حركتهاي بعدي و قيام بعدي را به دنبال خود آورد، به گونهيي كه در خاندان بنياميه اختلاف افتاد و ديگر نتوانستند مقاومت كنند، بعد از عاشورا وقايعي چون حادثه مدينه، برخاستن توابين، قيام مختار و مشكلات عديدهيي براي بنياميه پديد آمد كه ايشان به هيچوجه فكرش را نميكردند، زيرا در جامعه اسلامي تحولات اساسي پديد آمد و اين پرسش در ذهن مردم شكل گرفت كه اين گروه چه كساني هستند كه حكومت ميكنند؟ در نتيجه براي مردم خلافت بنياميه زير سوال رفت و از اين رو ميتوان نتيجه گرفت كه به لحاظ ظاهري نيز موفق نشدند.
يعني به طور كلي ميتوان نتيجه گرفت كه واقعه عاشورا مقدمهيي در روند زوال حكومت بنياميه بود، زيرا اختلاف شديد در خود بنياميه پديد آمد و حتي در خانوادههاي بنياميه اختلافهايي پديد آمد و افراد بسياري از جامعه از ايشان منزجر شدند و به گروههاي مخالفانشان پيوستند، مثل قيام خوارج. در نتيجه انزوا و انزجار از بنياميه پديد آمد و مقدمات فروپاشيشان شكل گرفت.
4- در طول تاريخ اسلام، با هر بار مراجعه به واقعه كربلا يكي از وجوه آن اهميت خاص مييابد، مثلا در دهههاي 1340 يا دهه 1350 كساني كه به واقعه عاشورا ميپرداختند، عمدتا به جنبه قيام و انقلاب آن اشاره ميكردند. اما امروز در زمانه ما مهمترين درسي كه ميتوان از قيام امام حسين(ع) گرفت، بحث اخلاق است. امروز ما بايد اخلاق و سيره معصومين(ع) را بنگريم و ببينيم كه ايشان در آن شرايط دشوار چگونه رفتار ميكردند. ما در جهان امروز بيش از هر چيز به اخلاق نيازمنديم، ضمن آنكه نبايد از ساير ابعاد عاشورا غفلت كنيم.
5- در سالهاي اخير تحقيقات فراواني در زمينه قيام عاشورا و ابعادش صورت گرفته است و آثار متعددي به زبانهاي مختلف دنيا مثل انگليسي و عربي منتشر شدهاند. اما هنوز كارهاي فراواني بايد صورت بگيرد، زيرا عاشورا جنبههاي گوناگوني دارد و هيچ كس نميتواند بگويد درباره قيام امام حسين(ع) يك كار جامع انجام داده است. اين واقعه زاويههاي گوناگوني دارد و بايد بر اساس آن كتابها، فيلمها، مقالات و آثار هنري گوناگوني ساخته شود، زيرا هر چه جلوتر ميرويم، گويي اين واقعه تازهتر شده است و به تعبير دقيقتر، تا انتهاي تاريخ تفسيربردار است و جنبههاي گوناگون رمزآلود و نمادين و هستيشناسانه دارد كه نميتوان آن را در چند كتاب يا فيلم خلاصه كرد. بنابراين پرداختن و بازخواني اين واقعه بايد همچنان ادامه پيدا كند تا بشريت معناهاي بيشتري از آن افاده كند.
* استاد تاريخ اسلام
منبع: اعتماد
