عید فطر، جشن معیشت و معنویت
چکیده :چشیدن رنج گرسنگی از فلسفههای مهم این فریضه است تا به درد و رنج گرسنگان ایام سال، که در این روزها در غالب جهان، بویژه، درآفریقا شاهد هستیم، آشنا شویم و برای درمان این بلای بزرگ بکوشیم. براساس تازهترین آمارها درجهان 170میلیون گرسنه وجود دارد. فقر و ناداری و گرسنگی در اسلام مورد نکوهش قرار گرفته و همردیف کفر است. گرسنگی در ماه مبارک رمضان یعنی مبارزه با گرسنگی کسانی که همیشه گرسنهاند و از فقر و ناداری و نابرابری رنج میبرند و یعنی مبارزه با کسانی که صاحب ثروتهای انباشتهاند و به یاد محرومان و فاقدان شرایط اولیه زندگی دیگر آدمیان نیستند. در عید فطر که جشن بزرگ مسلمین است باید این مسائل و مشکلات سامانیافته باشد تا بتوان برای آن جشن گرفت. نمیتوان نماز عید گزارد و آن روز را مبارک گفت و حال آنکه مشکلات اجتماعی و اقتصادی مسلمین سامان نیافته و در وجود صاحبان قدرت، که گرفتار آتش خشم و شهوت قدرتاند، تعادلی در آنها راه پیدا نکرده است. امام علی(ع) فرمود: روزی که بر خدا معصیت نشود و ظلمی بر سر آدمیان نرود آن روز، روز عید است. ...
محمدتقی فاضل میبدی
در میان تاثیرات سودمندی که روزهداری در انسان میگذارد، شاید تعدیل قوای نفسانی – که جوهره اخلاق آدمی است – سرآمد باشد. فروخفتن خشم و سرکوبی کینه و زیرپا گذاشتن خوی خودمحوری و درمقابل، بر فراز آمدن آفتاب حلم و گذشت وصلح، صفا وهمنوع دوستی از رهاوردهای اعتدال قوای نفسانی است که در ماه مبارک رمضان برای روزهداران حاصل میشود. ازشادترین روزهایی که اسلام برای مسلمین منظور داشته ،عید فطر یا عید جشن تعدیل و تعادل قوای انسانی واز آن مهمتر عید تساوی و تعادل فقر و غناست و این که فقیران به بالای خط فقر برآیند. براساس آیه شریفه «لعلکم تتقون» و گفتههای پیشوایان معصوم، ثمرات ماه مبارک رمضان باید در زندگی اینجهانی بازگشت نماید.
عید فطر، عید نوزایی و حیات دوباره آدمیان است و نویدبخش تحولاتی است که در روح و روان آدمی و نیز در زندگی اجتماعی پدید میآید. یک ماه روزهداری تنها امساک ظاهری از خوردن و آشامیدن نیست، حضرت علی(ع) روزهداری را در سه لایه از وجود انسان فرض مینماید؛ یکی روزه در لایه قلب و دیگری در لایه چشم وگوش و زبان و سوم امساک از خوردن وآشامیدن. اگر روزهدار تنها به لایه سوم اکتفا کرد، چنین امساک مناسکی، با حقیقت روزه هیچ مطابقت ندارد. در روایتی از پیامبر(ص) آمده است: اگر کسی به روزهدار بدزبانی کرد یا با او به جنگ و کارزار برخاست، شخص روزهدار در برابر چنین کسی نه فحش میدهد و نه وارد جنگ میشود بلکه در جواب میگوید، من روزه دارم. “انما الصوم جنه فاذا کان احدکم صائما فلا یرفث و لایجهل و ان امروا قاتله او سابه فلیقل انی صائم “. روزه چون سپری است که جلوی فحش، جهل وجنگ را میگیرد و روزهداری یک نوع احرام است چرا که محرمات باطنی روزه کمتر از محرمات حج نیست.
همچنان که اگر انجام مراسم حج تاثیری در بهبودی زندگی مسلمانان نبخشد و آنان را به سوی وحدت نبرد و کینهها را نزداید و مسلمانان را از فقر و فلاکت نرهاند، نمیتوان نام آن را حج گذاشت. رمضان و روزه نیز، چنین است. پیامبر در روایتی فرمودند: پنج چیز روزه را باطل میکند: دروغ، غیبت، سخنچینی، سوگند ناحق و نظر شهوت. چه بسا روزهدارانی که تنها گرسنگی و تشنگی تحمل کردهاند و حقیقتی از روزه را درنیافتهاند. به فرموده پیامبر “کم من صائمٍ لیس له من صیامه الا جوع و العطش” روزهداران بسیاری هستند که آنها از روزه جز گرسنگی و تشنگی بهرهای نبردهاند. شادی مسلمانان در روز فطر نخست به خاطر تقوایی است که در آدمیان پدید آمده و در نتیجه جامعه مسلمین از آلودگیهای دروغ، خلف وعده، ناامنی وسرکشیهای مستبدان و سایر ناهنجارهای اجتماعی پاک شده است، اما مهمتر از همه اینها استوای فقر و غناست که در این روز باید تحقق یابد.
امام رضا(ع) یکی از فلسفههای روزه را احساس عطش و گرسنگی اغنیا دانست که به درد محرومان برسند و برای درد فقر آنان چاره جویند. “لیستوی الفقیر والغنی” دادن زکات در روز فطر یعنی شاد کردن فقیران و محرومان تا با شادی وشعف تمام در نماز شرکت کنند. امام صادق(ع) فرمود: “اطعم یوم الفطرقبل ان تخرج الی المصلی” پیش از اینکه از خانه به سوی مصلی حرکت کنی، فقیران را اطعام کن.
و میفرماید: “من صام ولم یود الزکوه فلاصوم له” کسی که زکات روز فطر نپردازد، روزه او معنا ندارد. نتیجه اینکه ماه مبارک رمضان نشانگر این است که جامعه مسلمانان باید از فقر نجات یابد وحکومتها باید این بلای خانمانسوز را برافکنند. عبادتهای اسلامی در کنار رشد اقتصادی قرار گرفته است. معیشت مردم تا آنجا مورد اهتمام است که پیامبر فرمود: “فلولا الخبز ما صلینا و لاصمنا و لاادینا فرائض ربنا” اگر نان – اقتصاد- نباشد، روزه و نماز و سایر فرائض معنا پیدا نمیکند.حقیقت ماه مبارک رمضان در آغاز دهه سوم یعنی در شبهای قدر خود را نشان میدهد. روزهداران پس از بیست روز، به تعدیل قوا و فروانداختن خشم و شهوت رسیدهاند، قدر و سرنوشت روحی خود را با رها کردن خود از قید خودی وخوی استکباری و خشم و تراکم ثروت و قدرت دوباره میسازند. و حقیقت دهه سوم و شبهای قدر نیز در روز عید فطر خود را مینمایاند. عید فطر یعنی شکافتن دوباره، هم در سطح فرد و هم در سطح جامعه. علی(ع) در خطبه عید فطر میفرماید: “وادو فطرتکم فانها سنت نبیکم” زکات فطره خود را بپردازید که این سنت پیامبر است و خداوند این قانون را فرض و واجب کرده است. تاکید میکنم زکات فطره، علاوه بر گذشت مالی و رهایی از تعلقات دنیوی که بعد اخلاقی آن است، جنبه اقتصادی و اجتماعی آن نیز مورد اهتمام است؛ برای اینکه ماه رمضان، به تعبیر امام صادق(ع) در بیان علت روزه، ماه برابر شدن فقیر و غنی است؛ یعنی باید فاصلههای طبقاتی در این ماه کاهش یابد. با یک ماه امساک و چشیدن رنج گرسنگی، حال نوبت آن است که در روز عید فطر فقیران و گرسنگان جامعه را دریابیم. نکتهای که در اینجا ذکر آن لازم است اینکه پرداخت زکات فطره نباید به شکل گذشته صورت بگیرد، چرا که شاید تحقیر انسان در پی داشته باشد. پرداخت این فریضه باید به گونهای صورت گیرد که در فرهنگ عقلای امروز مورد پذیرش قرار گیرد و حقارتی در پی نداشته باشد. غزالی در کتاب «احیای علومالدین» میگوید: یکی از آداب روزهداری آن است که روزهدار در روز بسیار نخسبد تا گرسنگی و تشنگی احساس کند.
چشیدن رنج گرسنگی از فلسفههای مهم این فریضه است تا به درد و رنج گرسنگان ایام سال، که در این روزها در غالب جهان، بویژه، درآفریقا شاهد هستیم، آشنا شویم و برای درمان این بلای بزرگ بکوشیم. براساس تازهترین آمارها درجهان 170میلیون گرسنه وجود دارد. فقر و ناداری و گرسنگی در اسلام مورد نکوهش قرار گرفته و همردیف کفر است. گرسنگی در ماه مبارک رمضان یعنی مبارزه با گرسنگی کسانی که همیشه گرسنهاند و از فقر و ناداری و نابرابری رنج میبرند و یعنی مبارزه با کسانی که صاحب ثروتهای انباشتهاند و به یاد محرومان و فاقدان شرایط اولیه زندگی دیگر آدمیان نیستند. در عید فطر که جشن بزرگ مسلمین است باید این مسائل و مشکلات سامانیافته باشد تا بتوان برای آن جشن گرفت. نمیتوان نماز عید گزارد و آن روز را مبارک گفت و حال آنکه مشکلات اجتماعی و اقتصادی مسلمین سامان نیافته و در وجود صاحبان قدرت، که گرفتار آتش خشم و شهوت قدرتاند، تعادلی در آنها راه پیدا نکرده است. امام علی(ع) فرمود: روزی که بر خدا معصیت نشود و ظلمی بر سر آدمیان نرود آن روز، روز عید است.
امام باقر(ع) وقتی که برای نماز عید فطر بیرون میآمدند میفرمودند: “اللهم انا نرغب الیک فی دوله کریمه تعز بها الاسلام و اهله” خدایا ما طالب حکومتی هستیم که مسلمین را عزت بخشد و نفاق و دورویی را به ذلت بکشاند یعنی روز عید فطر روز عزت مسلمین و ذلت نفاق و دورویی و دروغگویی و عهدشکنی است. نماز و زکات عید فطر نشانه آزادی و رهایی مسلمانان از هرگونه اسارت است. نگرانی مامون، خلیفه عباسی از برگزاری نماز عید فطر توسط امام هشتم(ع) از این جهت بود که ترسید مردم به واسطه خطبههای امام رضا(ع) ازحقیقت این روزبزرگ آشنا شوند و مردم از اسلام دروغین و وارونهای که تا به حال مداحان خلیفه عباسی برای مردم گفتهاند روی برگردانند. پس دستور تعطیلی آن را داد. عید فطر واقعی یعنی عید آزادی و آزادگی آدمیان، رهایی گرسنگان، اخلاق انسانها و جشن تعدیل قوای بیرونی و درونی و در یک کلام جشن گسترش تقوا و عدالت در تمام لایههای جامعه. آنگاه در این روزخجسته باید گفت:
ای گروه مومنان شادی کنید
همچو سرو سوسن آزادی کنید
