زندگی شبانه در رمضان
چکیده :يكي از ويژگيهاي رمضان شكلگيري زندگي شبانه است به نحوي كه بخش عمده زندگي اجتماعي از روز به شب كشيده ميشود. به دليل مقتضيات روزهداري، خوردن و آشاميدن و بسياري اعمال در روز امكانپذير نيست. ...
احمد مسجدجامعی:
يكي از ويژگيهاي رمضان شكلگيري زندگي شبانه است به نحوي كه بخش عمده زندگي اجتماعي از روز به شب كشيده ميشود. به دليل مقتضيات روزهداري، خوردن و آشاميدن و بسياري اعمال در روز امكانپذير نيست.
آداب رمضان ميل به سمت و سوي شب دارد و اوج آن شبهاي قدر است. مانند ادعيه خاص اين ماه؛ از قبيل دعاي سحر، دعاي ابوحمزه ثمالي، دعاي جوشن كبير و… و حتي نفس دعا به هر شكل و به هر زبان. نقل است كه يكي از علماي معاصر در ادامه دعاهاي معمول نافله شب اين ابيات را ميخوانده است:
صبح است ساقيا قدحي پر شراب كن/ دور فلك درنگ ندارد شتاب كن/ زان پيشتر كه عالم فاني شود خراب/ ما را ز جام و باده گلگون خراب كن
نقل است كه يكي از ياران امام صادق (ع) در بستر بيماري بود. ايشان با گروهي از همراهان به ديدارشان رفتند، بيمار ناله كرد و آه كشيد. يكي از حاضران مجلس گفت بهتر نبود كه به جاي آن ذكر ميگفتيد، امام فرمودند كه «آه من اسماء الله».
هرچند در زيارتها با واژه به «آه» برنميخوريم اما در اين كلام نوراني «آه» از اسماء خداوند شمرده ميشود. شايد رويكرد عام به دعا مدنظر بوده است كه مومني از ته دل و اعماق جان استغاثه ميكند و قلب مومن عرش پروردگار است. در كلام شيخ بهايي آمده است «هركس به زباني صفت حمد تو گويد / بلبل به غزلخواني و قمري به ترانه».
به هرحال به نفس دعا كردن در اين شبها تاكيد ويژه رفته است. نقل است حضرت زهرا (س) حسنين را در روز ميخواباندند كه در شبهاي قدر بيدار باشند؛ با آنكه آنها در سن تكليف نبودند. از اين رو بيدار بودن در شب رمضان موضوعيت دارد. شايد تاكيدي كه بر ثواب خوابيدن روزهدار است معني نهفته بيدار بودن در شب را تداعي ميكند. آرامش شبانه نعمتي است الهي كه قرآن بر آن تصريح دارد «و جعل الليل سكنا»، شايد تنهايي لذتبخش شب را بتوان با «حزن ممدوح» عارفان مقايسه كرد.
زندگي شبانه فرصتي براي بهرهبرداري از نعمتي است كه در زمانهاي معمول مورد غفلت قرار ميگيرد و سبك جديدي از زندگي است؛ شيوهاي كه در آن ترديد در عادات و روشهاي معمول روزمره به وجود ميآيد كه عمدهترين آنها ذيل حيات شبانه شكل ميگيرد. اين زندگي جنبه فردي و اجتماعي دارد، بسيار نقل است كه علي اميرالمومنين(ع) در مناجاتهاي شبانه از خود بيخود ميشد به نحوي كه ناظر بيروني گمان ميبرد كه روح از تن ايشان رخت بر بسته است. هرچند بخش ديگري از اين عبادات در رسيدگي آن حضرت به امور محرومان بود كه شبانه براي خانههاي آنان آذوقه ميبرد، انگار اين شبگردي نه تنها براي آن بود كه شناخته نشوند بلكه پرده شب اسرار مستمندان را حفظ ميكرد تا كسي براي لقمهاي نان از آبرو مايه نگذارد.
آداب و زندگي شبانه در رمضان به رونق روابط اجتماعي منجر ميشود و به گونهاي است كه جمعهاي خانوادگي و دوستانه و عمومي بيشتر در كنار هم مينشينند و باهم گفتوگو ميكنند. ديدارها بيشتر ميشود و اين فضاي جديد در مناسبات اجتماعي اثر ميگذارد و حاصل آن افزايش محبت و گسترش صميمت است.
گزاردن عبادات و انجام مستحبات زمينه كمكهاي مادي و معنوي به ديگران و بهويژه گروههاي با درآمدهاي پايينتر از حد نياز را فراهم ميكند. در مستحبات رمضان اطعام روزهداران ولو به حداقل ممكن و رسيدگي به امور مردمان و محرومان تاكيد شده است.
از اين رو در رمضان از خودخواهيهاي معمول فاصله ميگيريم و براي همگان دعا ميكنيم. اين همگان فراتر از بستگان و دوستان و همكيشان است و همنوعان را نيز در بر ميگيرد. «اللهم فك كل اسير»، «اللهم اغن كل فقير»، «اللهم اشبع كل لجائع»، «اللهم اكس كل عريان» «اللهم قض دين كل مدين» «اللهم فرج عن كل مكروب»، اين ادعيه كه در واقع به حقيقت انسان و جوهر مشترك انساني توجه دارد ذيل بسياري از آيات قرآني قرار ميگيرد؛ «لقد كرمنا بنيآدم» كه با تاكيد مكرر به كرامت انساني بيان ميشود. رويكرد پايان خلقت اينگونه تصوير ميشود: «فتبارك الله احسن الخالقين» اين مشي را در گفتار و رفتار علي اميرالمومنين(ع) به فراواني ميتوان يافت. حضرت در نامه خود به مالكاشتر كه براي فرمانداري مصر به او داده شد مردم را به دو صنف و دو گروه تقسيم ميكند؛ گروهي كه همكيشان تو هستند و گروهي كه همنوعان تو هستند و درباره همه انسانها توصيه به اصل مدارا و انصاف دارد زيرا همه آنها در جوهره انسانيت و گوهر حيات مشتركند.
منبع: روزنامه شرق
