عملکرد بورس کالا: خروج توليد و جلب رانت
چکیده :در بعضي از مواقع بورس كالاي ايران به ابزار كنترل قيمت در برخي از دستگاههاي اجرايي تبديل شده و اين امر زمينهساز ايجاد رانت در بازار شده است. همچنين، بورس را از كاركرد اصلي و واقعي خود (كشف قيمت شفاف و عادلانه كالاها با استفاده از سازوكار عرضه و تقاضا) دور ميكند. ...
مركز پژوهشهاي مجلس شوراي اسلامي در گزارشي تصريح كرد: مداخلاتي كه در قيمتهاي بورس كالا اعمال شد، اين بازار را از هدف اصلي خود دور كرده است.
مركز پژوهشها بر اين اساس به ارايه 14 پيشنهاد پرداخت. دفتر اقتصادي مركز پژوهشهاي مجلس با آسيبشناسي عملكرد بورس كالاي ايران اعلام كرد: بورس كالا يك بازار انسجام يافته و نظاممند براي انتشار و معامله اوراق بهادار مبتني بر داراييهاي واقعي است و با توجه به اين مسايل اهميت فراواني در توسعه اقتصاد كشورها دارد. به طور كلي شايد بتوان يكي از كاركردهاي اصلي بورسهاي كالايي را تسهيل فرآيند عرضه محصولات و كالاهاي توليد بخشهاي مختلف اقتصاد دانست. بورس كالايي ايران نيز تحتتاثير برخي موانع ساختاري و اجرايي در جذب محصولات و توليدكنندگان به اين بازار، با مشكلاتي روبهرو بوده است. بررسيها نشان ميدهد كه در بورس كالايي، مداخلات عمدهاي در مكانيسم عرضه و تقاضا به وجود آمده كه موجب خروج بعضي از توليدكنندگان از اين بازار شده است. علاوه بر اين، تفاوت قيمت ايجادشده در اين بازار با بازار آزاد، جلب رانتجويان را به دنبال داشته و بورس را از اهداف اصلي خود دور کرده است. براساس اين گزارش، در بعضي از مواقع بورس كالاي ايران به ابزار كنترل قيمت در برخي از دستگاههاي اجرايي تبديل شده و اين امر زمينهساز ايجاد رانت در بازار شده است. همچنين، بورس را از كاركرد اصلي و واقعي خود (كشف قيمت شفاف و عادلانه كالاها با استفاده از سازوكار عرضه و تقاضا) دور ميكند.
براي نمونه، مصوبه كارگروه ستاد هدفمندسازي يارانه بورس كالاي ايران را مكلف كرده تا اجازه افزايش قيمتها از يك ميزان مشخص در معاملات محصولات پتروشيمي را ندهد. اين مداخله در فرآيند معاملات، خريداران و فروشندگان را متضرر كرده و موجبات بياعتمادي آنها و بياعتباري بورس را فراهم ميكند.
دستوري شدن قيمتها دليل عدم عرضه كالاها در بورس
شركت بورس كالا در امر نظارت بر حجم عرضه محصولات پذيرفتهشده ضعف دارد يا اينكه ابزار لازم براي اعمال قانون را در اختيار ندارد. بررسيهاي انجامشده نشان ميدهند عمده ضعف بورس كالايي، نداشتن ابرازهاي لازم به منظور اعمال قانون است. پديدهاي كه موجب شد، برخي از شركتها از عرضه توليدات خود در بازار سر باز زنند. دستوري كردن قيمتها و همچنين تعييندرصدي مشخص براي خريداران، يكي از عوامل عدم عرضه كالاها در بورس است. اين رويه در محصولات پتروشيمي نيز وجود داشته و دارد.
بايد گفت اين كنترل شديد قيمتها شايد براي دورهاي توجيهپذير باشد اما در اصل، موجب سردرگمي متقاضيان و عرضهكنندگان، شكلگيري فضاي دلالي، پديد آمدن علايم اشتباه و نبود تحليلها، به نمايش در نيامدن اقتصاد واقعي كشور و… در بخش مهمي از محصولات شده است. بر اين اساس، عدم رعايت بعضي از قوانين و مقررات توسط نهادهاي ذيربط در برخي موارد، مانع رونق معاملات بورس كالاي ايران ميشود. به دنبال مصوبات موجود، تمامي محصولات پتروشيمي و فرآوردههاي پاييندستي نفت توليدشده بايد توسط شركتهاي دولتي و خصوصي در بورس كالاي ايران عرضه شوند، در حالي كه در بسياري از مواقع اين موضوع محقق نميشود.
چنين مصوباتي درخصوص ساير انواع كالاها و محصولات نيز وجود دارد كه اغلب موارد رعايت نميشوند. ارايه برخي مشوقها مانند افزايش ميزان معافيتهاي مالياتي، پرداخت تسهيلات به شركتهاي فعال در بورس، تسهيل انجام معاملات و تسويه وجوه و غيره ميتوانند موجبات ترغيب عرضهكنندگان كالا به حضور در بورس را فراهم آورند. عدم ايفاي تعهدات توسط برخي توليدكنندگان دولتي يكي ديگر از مشكلات موجود در زمينه معاملات است. در زمان پذيرش كالاها در بورس، بنگاههاي عرضهكننده متعهد ميشوند تا ميزان مشخصي از كالا را با فاصلههاي زماني معين در بورس عرضه كنند كه اين تعهدات بهويژه از طرف بنگاههاي توليدي دولتي به فراموشي سپرده ميشوند. عدم عرضه متوالي و منظم كالاها علاوه بر اينكه ساختار عرضه و تقاضاي بازار را با مشكل مواجه ميكند باعث كشف قيمتهاي غيرواقعي در بورس ميشود.
قيمت غيرواقعي و رانت محصولاتي كه تداوم عرضه ندارند.
براساس اين گزارش، كالاهايي كه داراي عرضههاي نامتوالياند معمولا قيمتهاي شفاف و منصفانه براي آنها وجود ندارد و همواره مقادير قابل توجهي از انواع رانتها را توزيع ميكنند. نحوه ايجاد رانتهاي قيمتي به اين صورت است كه با طولاني شدن زمان عدم عرضه يك كالا، مقدار بسيار زيادي تقاضاي (واقعي و كاذب) براي آن ايجاد شده و اين امر موجب تعيين قيمت غيرواقعي براي آن كالا ميشود، بر اين اساس منافع زيادي براي افراد ويژه خوار فراهم ميشود. بديهي است كالاهايي كه در بورس پذيرش شده و به صورت متوالي مورد عرضه و معامله قرار ميگيرند، با قيمتهاي واقعي كه منطبق با قيمتهاي جهاني آنها است، مورد دادوستد قرار گرفته و قاعدتا رانتي پيرامون آن شكل نميگيرد.
