«برای حفظ آبروی کشورم سانسورها را اعمال نمیکنم»
چکیده :در آستانه برگزاری نمایشگاه بزرگ کتاب در تهران، ناشران و مترجمان همچنان از سانسور دولتی کتاب مینالند. از جمله احمد کامیابی مسک، مترجم کتاب «جنگ هزارساله» نوشته فرناندو آرابال که از درخواست وزارت ارشاد دولت دهم برای سانسور و تغییر این کتاب خبر میدهد و میگوید: «اگر بخواهم تغییری در ترجمه کتاب اعمال کنم باید از آرابال اجازه بگیرم، اما باید بگویم که آبروی کشورم را پیش او نمیبرم و نزد او طرح مسئله نمیکنم.»...
کلمه: در حالی که وزارت ارشاد و ناشران خود را برای برگزاری نمایشگاه کتاب آماده می کنند، گلایه های یکی از مترجمان مطرح ایرانی، بحث مسایل و مشکلات انتشارات در ایران را بار دیگر مورد توجه رسانه ها قرار داده است. احمد کامیابی مسک، مترجم ایرانی که به تازگی برای انتشار اثر جدیدش با ممیزی ها و محدودیت های جدید وزارت ارشاد روبهرو شده، می گوید: «برای حفظ آبروی کشورم، سانسورها را اعمال نمی کنم».
او که مترجم کتاب «جنگ هزارساله» نوشته فرناندو آرابال است، روز شنبه ۲۶ فروردین ماه از درخواست وزارت ارشاد دولت دهم برای سانسور و تغییر کتاب خبر داد و به خبرگزاری مهر گفت: «این اثر متعلق به آرابال است. من اگر بخواهم تغییری در ترجمه کتاب اعمال کنم باید از آرابال اجازه بگیرم، اما باید بگویم که آبروی کشورم را پیش او نمیبرم و نزد او طرح مسئله نمیکنم. »
این ترجمعه قرار بود توسط نشر قطره منتشر شود اما با محدودیت قابل توجهی از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد دولت احمدی نژاد رو به رو شده، به طوری که باید 59 سطر از آن حذف شود، مسئله ای که مترجم این کتاب آن را نمی پذیرد و بیان می کند: «چگونه میتواند راضی شود که حرفهای فرناندو آرابال قطع شده و نصفه و نیمه به مخاطب برسد؟»
این مترجم برجسته کشورمان اضافه می کند: «از متن ترجمه نمیتوان سطری را حذف کرد. چون ترجمه برای شناساندن نویسنده، متن و فرهنگش به مردمی دیگر انجام میشود. ترجمه این کتاب هم برای آشنایی با اثر دیگری از آرابال است اما نمیشود ۵۹ سطر آن را حذف کرد چون برداشت هموطنان ما از متن آرابال اشتباه و متفاوت از اصل موضوع و برداشت دیگر مردم جهان از آن خواهد شد. در نتیجه نمیتوانیم موضع صحیحی در مقابل آن داشته باشیم و نقدش کنیم.»
کامیابی مسک که در دانشگاه تهران تدريس می کند، تاکنون علاوه بر ترجمه چند اثر از فرناندو آرابال، نمایشنامه ها و آثاری از اوژن یونسکو و ژان ژنه را نیز ترجمه کرده و در سال گذشته، از سوی دولت فرانسه مفتخر به دریافت نشان عالی “شوالیه پالمهای آکادمیک” شده است.
مشکلی که این مترجم از آن سخن می گوید، تنها به کتاب وی و یا به انتشارات چشمه محدود نیست. این روزها در حالی که بحث برگزاری بیست و پنجمین نمایشگاه بین المللی کتاب ایران بر سر زبان هاست، گزارش ها و شواهد منابع مستقل کشوری و بین المللی از وضعیت اسفناک ناشران کتاب در کشور خبر می دهند.
گزارش سازمان دیده بان حقوق بشر در مورد ایران که در سال 2009 منتشر شده در چارچوب آزادی بیان و اطلاعات، با رجوع به فرایندهای قانونی انتشارات در کشور ادعا می کند که نویسندگان و انتشارات در این کشور عمدتا در زمینه اخذ مجوز چاپ پس از سال 2005 و با روی کار آمدن احمدی نژاد با سختی های فراوان رو به رو شده اند و همچنین مقامات رسمی شروع به بستن انتشاراتی ها و لغو امتیاز آنها کرده اند. این در حالی است که بنا بر همین گزارش در دولت خاتمی، روند اعطای مجوز و انتشار بسیار تسهیل شده بود.
اعمال ممیزیها در مورد آثار ترجمه نیز شدت یافته است. در هیمن راستا بود که چندی پیش خبر رسید وزارت ارشاد مانع از تجدید چاپ دو ترجمه از کتاب «کوری» نوشته ژوزه ساراماگو، برنده جایزه نوبل ادبیات شده است. در حالی که ترجمه مینو مشیری از این کتاب مجوز گرفته، اسدالله امرایی و مهدی غبرایی موفق به دریافت مجوز تجدید چاپ برای ترجمه خود از رمان «کوری» نشدهاند.
سختگیری در اعطای مجوز چاپ به آثار ترجمه با انتقاد مترجمین همراه بوده است. کاوه میرعباسی، مترجم شناخته شده آثار ادبی شهریور ماه سال گذشته اعلام کرد که در اعتراض به ممیزی آثار ترجمه، دیگر کتاب ترجمه نمیکند. او گفت که اخیرا بررسان اداره کتاب، روی مواردی دست میگذارند که اصلا منطقی نیست. به عنوان مثال در یکی از کتابهایم؛ رای بر حذف «رقصیدن» چند مرد دادهاند. این درحالی است که این صحنه در قالب سنتها و آیینهای بومی اقوام، در سریالها و برنامههای تلویزیونی به وضوح دیده میشود.
مهدی غبرایی، یکی دیگر از مترجمین بنام در این مورد گفته است: مدتها است که چاپ دوم چند کتاب ادبیات و یک کتاب روانشناسی در ارشاد منتظر مجوز مانده است. یکی از آنها، تنها اثر منشور شاعر آلمانی راینر ماریا ریلکه است باعنوان «مالده لاوریس بریگه» که پیش از این توسط نشر دشتستان منتشر شده بود و حالا دو سالی میشود که از سوی نشر نیلوفر برای چاپ دوم آن اقدام شده و هنوز جوابی ندادهاند. علاوه بر این بعد از ۲۴، ۲۵ سال کتاب «تربیت اروپایی» رومن گاری هم برای چاپ دوم به ارشاد فرستاده شده که دو سال و نیم است هیچ جوابی ندادهاند.
اعمال ممیزی در حوزه کتاب به حدی بوده که حتی صدای نویسندگان اصولگرا و نزدیک به حاکمیت را نیز در آورده است؛ از جمله رضا امیرخانی که سالها رئیس انجمن قلم بوده اما اکنون خواستار شفافسازی شیوه ممیزی است. رسول جعفریان، رئیس کتابخانه مجلس شورای اسلامی هم چندی پیش گفت: این ممیزیها که در ارشاد روی کتابها صورت میگیرد، چه معنی دارد؟ اینکه مرتب جای این کلمه را عوض کنیم، یا جای آن کلمه را تغییر بدهیم، چه سودی دارد؟ بگذارید طرف حرفش را بزند. اگر بعد از چاپ کتاب، شکایتی شد خود او باید پاسخگو باشد.
در دو سال پس از انتخابات ریاست جمهوری گذشته، بسیاری از ناشران با تعدد موارد رد درخواست مجوز و حتی لغو مجوز فعالیت خود مواجه شده اند، در همین زمینه چندی پیش بود که دری، معلون فرهنگی وزیر ارشاد در گفت و گو با خبرگزاری دولتی فارس درباره لغو مجوز انتشارات چشمه، گفت: طبیعتا برخی ناشران هستند که تخلفاتشان در هیئت رسیدگی به تخلفات رسیدگی می شود و در آنجا حکم به تعلیق فعالیت آنها داده می شود که بنا بر این دیگر نمی توانند برای انتشار کتاب درخواست مجوز دهند.
از این دست مسائل و مشکلات در سالهای ریاست احمدی نژاد بر دولت و تضعیف نظارت نهادهایی همچون مجلس بر عملکرد فرهنگی دولت وی، راه را برای اعمال سلیقه های دولتی ها در حوزه نشر باز کرده است. تا جایی که سختگیری ها به صادر نشدن مجوز کتابهایی در مورد آیت الله هاشمی رفسنجانی هم منجر شد.
فراتر از مسائل سیاسی و اعمال سلیقه ها در اعطای مجوز نشر، این روزها با توجه به گرانی ناگهانی ارز و نیز وضع تحریم های فراوان بر کشور، ناشران با مشکلات مالی نیز دست و پنجه نرم می کنند که عدم حمایت دولت از آنها این سختی ها را تشدید می کند. همین دست مسائل باعث شده در سالهای اخیر، نمایشگاه کتاب ایران که تا اواسط دهه هشتاد از شور و شوق و رقابت خاصی برخوردار بود و مورد استقبال مردم قرار می گرفت، سال به سال از استقبال کمتری برخوردار شود و حتی گاهی با کمپین های «تحریم بازدید از نمایشگاه» از سوی فرهیختگان و روشنفکران کشور مواجه شویم. باید منتظر ماند و دید آیا امسال رمقی برای ناشران برای حضور جدی و پررقابت در نمایشگاه امسال باقی مانده است یا خیر؟
