وحدت قرائتی از توحید

چکیده :-امام وقتی وحدت را بیان می­کند راه وحدت را هم بیان می­کند می­فرماید اگر بخواهیم وحدت باشد وحدت چگونه حاصل می­ شود؛ با نصیحت وحدت حاصل نمی­شود تنها دعوت به وحدت کردن وحدت حاصل نمی­ شود؛ امام معتقد است که در مسائل ملایمت و جهت رحمت بیشتر از جهت خشونت تاثیر می­ کند. خشونت ممکن است که در ظاهر اثر بگذارد ولی فرد در درون متنفر می­ شود. با ملایمت انسان بهتر می­ تواند مسائل را حل و فصل کند. این­ها راه­های ایجاد وحدت است که امام گفته است. ...

آیت الله هاشم زاده هریسه

در جامعه ما وحدت مظلوم­ترین مفهوم است. از این جهت که همه داد از وحدت می­زنند و شعار می­دهند اما در عمل اکثراً حتی آن­هایی که درد وحدت دارند، آسیب به وحدت می­زنند. پیشرفت و پیروزی­مان در همه عرصه­ها وابسته به وحدت است. پیشرفت چه داخلی، وچه جهانی وابسته به” وحدت” است.اینها مطالبی است که در گفتگو با آیت الله هاشم زاده هریسه مطرح شده که از نظر می گذرد:

 از نظر حضرت امام وحدت یکی از اصول مهم و اولیه محسوب میشود نظر شما چیست؟

بله همینگونه است؛ نظر حضرت امام بر وحدت یکی از اصول مهم و اولیه محسوب میشود. این حقیقتی است که با مطالعات علمی وبا استناد به سخنان حصرت امام مطرح می­شود. عمل ، سیره و گفتار امام در وحدت این­گونه بود که وحدت را به­عنوان یک اصل مطرح کرده و برآن تأکید و اصرار نمود و گاهی هم فریاد کشید که وحدت رعایت شود. اگر گفتار حضرت امام را جمع­آوری کنیم ، به­طور کامل و جامع موضوع را بیان می­کند و برای همه ادیان و همه اقوام کفایت می­کند. امّا گفتار حضرت امام نیازمند تحلیل ، بررسی و تجزیه لازم است. نیازمند به تفسیر دارد. باید در باره آن سمینار گذاشته شود؛ کتاب و مقاله راجع به آن تهیه شود. برخی اصولی که حضرت امام برای ما به یادگار گذاشته متأسفانه فراموش شده است و برخی از آن­هایی که مورد اعتراض حضرت امام بوده الان به­صورت اصول درآمده است. یکی از آن موارد وحدت است.

 حضرت امام وحدت را همان شکل توحید می دانست… اصولا اشکال وحدت چگونه است؟

— وحدت در چند سطح مطرح می­شود. اول اینکه وحدت در میان همه مسلمین و امت اسلامی؛ که حضرت امام بسیار بر آن تأکید داشت مطرح می شود؛ و دوم؛ وحدت در میان جامعه­ و درسطح کشور؛ میان امت و ملّت در یک کشور. امروز ما به هر دو شکل این “وحدت” نیازمندیم. هم به وحدت اسلامی و هم به وحدت قومی و ملّی؛ متأسفانه هر دو شکل در حال مخدوش شدن است.
حضرت امام مطالب زیادی را در رابطه با وحدت مطرح کرده و اکنون باید پیرامون آن مطالب بررسی دقیق تری صورت بگیرد. چگونه باید به آن دستورات عمل شود؟ چه ضرورتی دارد؟ در سطح امت اسلامی چه­کار کنیم؟ در سطح داخلی چه­کار کنیم ؟ باید برروی این موارد کاملاً بررسی دقیق تری از منظر جامعه شناسی ، فقهی، اخلاقی و…صورت بگیرد.
باید تحقیقات و پژوهش های بیشتری برآن صورت گیرد و هم به صورت کاربردی درآید. تا تحقق پیدا کند. کشور ما به هر دو وحدت نیازمند است به­خصوص در زمان انتخابات که زیاد در معرض خطر است. و ممکن است که آسیب ببیند در انتخابات معمولا وً متأسفانه وحدت آسیب می­بیند. بعد کمی ترمیم می­شود و پس از آن باز دوباره آسیب می­بیند. در انتخابات اصول اسلامی و ادب رعایت نمی­شود ؛ هر کسی خود را حق و دیگری را ناحق و خائن می­داند و این باعث می­شود که وحدت مخدوش می­شود. در جامعه ما وحدت مظلوم­ترین چیز است. از این جهت که همه داد از وحدت می­زنند و شعار می­دهند اما در عمل اکثراً حتی آن­هایی که درد وحدت دارند، آسیب به وحدت می­زنند. پیشرفت و پیروزی­مان در همه عرصه­ها وابسته به وحدت است. پیشرفت چه داخلی، وچه جهانی وابسته به”وحدت” است. اگروحدت وجود داشته باشد خدا هم کمک می­کند. و عکس آن هم ممکن است. علت آن این است که وحدت از توحید است. وحدت همان توحید است. جامعه­ای که به خدای واحد معتقد است از این توحید وحدت تولید می­شود که از یک نقطه شروع شده و به یک حقیقت منتهی می­شود که خداست. غایت خداست. مقصد خداست. نقطه شروع هم خداست. انسان هم از خدا به خداست. پس وحدت از توحید ناشی می­شود وقتی وحدت رعایت شود اهل توحید می­شویم و وقتی اهل توحید که شدیم خداوند هم کمک می­کند. اما اختلاف همیشه هست. تنازع و تقابل هم همیشه وجود دارد و کسی منکر آن نیست اما تنازع و تقابل نشانه شرک است. چون به خدایان مختلف معتقد هستند، ملت هر خدا، مخلوق هر خدا، به یک سوی می­کشانند. و نقطه شروع مختلف است. مقصد و غایت یکی نیست؛ آن­جا دیگر شرک است؛ و در شرک اختلاف، تنازع و تقابل دیده می­شود.
وحدت نشانه توحید است. خدا هم کمک می­کند و اختلاف و نزاع نشانه شرک است و آن­جا خداوند رها می­کند.
اگر جامعه ما جامعه­ای اسلامی است باید به وحدت توجه خاص داشته باشیم و اگر وحدت وجود داشته باشد می­توان گفت که همه مردم معتقد به خدای واحد هستند. توحید در آن جامعه وجود دارد و از توحید وحدت ناشی شده است. ولی اگر تنازع و اختلافات در جامعه­ای باشد معلوم می­شود که نشانه شرک در آن جامعه وجود دارد. جامعه توحیدی جامعه دارای وحدت است و خداوند هم کمکش می­کند. جامعه­ی اختلاف و تنازع جامعه شرک است و خداوند هم آن جامعه را رها می­کند.

 حضرت امام چند مطلب را زیاد بر آن­ها تأکید کرده است مثلا وحدت بین مردم…

—همه مواردی که گفته شد این­ها در گرو وحدت است. این است که حضرت امام آن­قدر بروحدت تأکید داشت. درست است چند مطلب را حضرت امام زیاد بر آن­ها تأکید کرده است. یکی مردم، و یکی ملّت است که می­فرماید با ملت با ملایمت رفتار کنید؛ کمک کنید؛ خدمت کنید؛ با جوانان پدرانه برخورد کنید؛ آن­ها را از خودتان نرانید. آن­ها را از اسلام نرانید؛ و یکی دیگر از مسائلی که حضرت امام بسیار برآن تأکید کرده و زیاد سخن گفته مسئله آفت وحدت است. حضرت امام همه اختلافات را از شیطان می­داند مسئله بالاتر و مهم­تر از این نیست که وحدت از توحید نشأت می­گیرد. و اختلاف از شرک؛ این نظر حضرت امام است که همه اختلافات را (عمل، برخورد، عملکرد و ….) که از آن بوی اختلاف به مشام برسد (نه خود اختلاف) آن را از شیطان
می­داند و الهی نمی­داند؛ گرچه این سخن را این عمل معروف و مشهور و انقلابی و اسلامی این کار را کرده باشد هم تفاوت نمی­کند. اگر انسانی اسلامی و انقلابی وحدت را ارج ننهد اثرش بیشتر خواهد بود. حضرت امام می­فرماید: که کلیه چیزهایی که در آن بوی اختلاف می­آید این بلا اشکال از شیطان است.
وقتی می­گوید کلیه چیزها یعنی شامل گفتار، کردار، برخورد، عمل و سیاست می­شود. نمی­گوید خود اختلاف می­گوید بوی اختلاف؛ بعد می­گوید بدون شک و تردید از شیطان است با این واقعیت. این سخن امام سخنی بسیار مهم و ارزنده است.

پس بنابراین کلام امام در موضوع وحدت باید کاربردی شود. یعنی معنای این سخنان امام این است که نه تنها ما باید نگذاریم که اختلاف ایجاد شود، نزاع نداشته باشیم و با هم تنازع نکنیم؛ تهمت نزنیم که منتج به اختلاف شود، وحدت را رعایت کنیم، علاوه بر همه این­ها می­گوید که باید از اختلاف پیشگیری کنیم. اگر پیش­گیری شود و اگر از سوی همگان موضوع وحدت رعایت شود این اختلافات پیش نمی­آید. به­جای محبت اگر تندی صورت گیرد تبدیل به اختلاف می­شود. در آن صورت مسئله درست می­شود . عده­ای قربانی می­شوند وعده­ای از جمع ما خارج می­شوند. امام می­فرماید که حتی پیشگیری کنید. وقتی به آیات قرآن نگاه می­کنیم می­فرماید که شما امت اسلام امت واحده هستید. این منطق قرآن است. قرآن می­فرماید به جان همدیگر نیفتید. حضرت امام بسیاری از این آیات را در سخنان خود به­کار برده­اند. “ولا تفرقو”، “و اعتصمو بحبل الله”، “و لاتفرقو”، چون امام این­ها را در سخنان خود به­کار برده به این معنا است که نسبت به این موارد حساسیت داشته است. اصول حرف امام در موضوع وحدت از قرآن و ائمه است. امام می­فرماید : به ندای آسمانی انسان ساز “و اعتصموا بحبل الله جمیعاً و لاتفرقو” را در نظر داشته و از منازعه اجتناب نمائید. و بر امر آموزنده گوش فرا دهید؛ و بازهم آیه دیگری را نقل می­کند که :”و لا تنازعوا …” امام می فرمود که با هم تعارض نکنید.ضعیف می­شوید؛ قدرت شما از بین می­رود. دنباله تنازع شکست و ضعف و رفتن آبرو است. این­ها را هم برای مسؤولین و هم به همه آحاد امت اسلامی خطاب می­کند. در نظر به وحدت هم مردم جامعه و هم مسؤولان مورد خطاب کلام امام هستند. حضرت امام بیشتر از همه به سران و دولت­ها و مسؤولین جمهوری­ اسلامی ایران متذکر وحدت بودند.

 آیاحضرت امام منشور برادری را هم در همین رابطه (وحدت)صادر کرد؟

— حضرت امام گروه­ها و جناح­ها را هم مورد تأکید قرار می­داد. برای این منظور منشور برادری را صادر کرد. منشور برادری اکنون نه تبیین می­شود و نه سمیناری تشکیل می­شود و نه اسمی از آن است. فقط کلام آن اکنون وجود دارد. جملات رحمت­آمیز حضرت امام در کنار دیگر موارد گفته نمی­شود بطوری که برای توجیه کارهای­مان از آن استفاده می­کنیم. جملات حضرت امام متأسفانه به صورت گزینشی استفاده می­شود. ما باید همه سخنان امام را نقل کنیم. امام محور وحدت و امام مردم­گرا را باید به نسل جدید معرفی کنیم. اگر امام زیر سوال برود و اگر جملات رحمت­آمیز امام مخدوش شود انقلاب و نظام مخدوش می­شود. چون انقلاب و نظام محصول امام و منتسب به او است. و هدیه اوست.

 اصولا از منظرحضرت امام وحدت چگونه حاصل می­شود؟

–امام وقتی وحدت را بیان می­کند راه وحدت را هم بیان می­کند می­فرماید اگر بخواهیم وحدت باشد وحدت چگونه حاصل می­شود؛ با نصیحت وحدت حاصل نمی­شود تنها دعوت به وحدت کردن وحدت حاصل نمی­شود؛ امام معتقد است که در مسائل ملایمت و جهت رحمت بیشتر از جهت خشونت تاثیر می­کند. خشونت ممکن است که در ظاهر اثر بگذارد ولی فرد در درون متنفر می­شود. با ملایمت انسان بهتر می­تواند مسائل را حل و فصل کند. این­ها راه­های ایجاد وحدت است که امام گفته است.

 در چه اصول باید وحدت کرد ؟

ما اگر به خواست امام عمل نکنیم، باعث نابودی امام می­شویم. خلف ناصالح می­شویم. از خط امام خارج می­شویم. امام چنین خواسته و رفته است. امام می­فرماید: میل دارم وضع امور با ملایمت و اخلاق حسنه صورت بگیرد. و این خیلی بهتر است. اصولاً کارها با ملایمت بهتر انجام می­گیرد. امام می­فرماید که من در فیضیه درس اخلاق می­گفتم هر وقت از رحمت خدا و از مهر خدا می­گفتم مردم شاداب می­شدند. گوش می­دادند. تشویق می­شدند؛ انگیزه ایجاد می­شد؛ بشاشیت ایجاد می­شد؛ و احساس می­کردم که دگرگون شده­اند. و احساس می­کردم که حرف من اثر گذاشته است. امّا گاهی که از عذاب خدا می­گفتم می­دیدیم که سرها آمده پایین؛ و حالت یاسی ایجاد می­شد البته از خشم خدا هم باید گفته شود و هم از رحمت خدا.
 نشانه های وحدت و اصول و محورهای اساسی آن در جامعه شامل چه مواردی است ؟
– وحدت این نیست همه افراد جامعه مثل هم و یک نوع فکر کنند ویا یک نوع عقیده داشته باشند. اگر بخواهیم وحدت را این­گونه معنی کنیم همه به مانند ما فکر کنند و بعد هم بگوئیم که چرا اظهارنظر نکرده­اید؟چرا حرف نزدید. حرف به خلاف گفتن جرم است! حرف نگفتن جرم نیست! چرا ساکت شدید؟! چرا آن طور که من گفتم تو نگفتی؟! این­ها نشانه­های وحدت نیست. وحدت این است هیچ کس نمی­تواند یک عقیده و یک سلیقه و یک دیدگاه داشته باشد. مگر در مسائل کلی مثل توحید، قرآن، نبوت. در ضروریات دین باید یکی بود. غیر از این­ها در هیچ موردی نمی­توان گفت که همه باید یک جور فکر کنند. اگر با این دیدگاه بخواهیم وحدت حاصل شود وحدت زمین می­ماند. معنای وحدت این است که غیر از ضروریات دین مثل توحید، نبوت و در همه­ مسائل هر کس سلیقه و دیدگاه خاصی دارد، با حفظ آن در اصول مشترکاتی موجود در آن محور وحدت کنیم. با این معنا هم وحدت داخلی و هم وحدت اسلامی درست می­شود. باید وحدت را در معنای خودش معنی کرد. حضرت امام وقتی منشور حوزه را صادر کرد و همچنین در منشور برادری همه این موارد را گفته است. چارچوب و دایره وحدت را بیان کرد. امام هم دعوت به وحدت کرد هم به وحدت عمل کرد، هم با وحدت کار خود را پیش برده، و هم در جامعه آن را پیاده کرده و راه­های ایجاد وحدت را بیان کرد. وحدت را آن­طور معنا کرده که خیلی از انسان­ها را شامل می­شود. وحدت را نباید در یک گروه و یک جریان معنی کرد در آن صورت از نظر امام وحدت تحقق پیدا نمی­کند.
 وحدت در نگاه امام یک استراتژی پایدار بوده…
–وحدت یک اصل است. وقتی اصل باشد هیچ وقت یک تاکتیک نیست. وحدت اگر تاکتیک باشد ماهیت خود را از دست می­دهد. تاکتیک تغییر پیدا می­کند. امروز مثلاً وحدت تاکتیک است و فردا نزاع و جنگ باید تاکتیک شود. شرایط در تاکتیک عوض میشود. اما استراتژی ثابت می­ماند وقتی اصل وحدت از توحید ناشی می­شود توحید اصل است و ثابت است. وحدت هم چون در نگاه امام ثابت است .تاکتیک نیست که متغیر باشد. وحدت لطیف است. وحدت عقلی و فطری است منشأ وحدت رحمت و محبت است. زیبا است. اگر تاکتیک شود می­شود زشت. چرا که تاکتیک حیله است. در منظر امام وحدت یک استراتژی ثابت بود چون به­عنوان یک اصل توحیدی وحدت را قبول داشت. امام انسانی شفاف با صراحت بود. وحدتش هم شفاف می­شود. بنابراین وحدت در دیدگاه امام یک استراتژی ثابت، الهی، دائمی است.
 قبول دارید که وحدت در ارزش­ها و مشترکات اکنون گمشده جامعه ما است؟
— کلا وحدت اکنون دچار مشکل شده است .اصول­گرایی همین است. ضروریات دین ارزش است باید بر آن­ها وحدت کنیم. فکر و سلیقه و اندیشه در جای خود محترم است امّا بر ارزش­ها باید وحدت کرد. تضارب اندیشه وقتی حاصل می­شود که نظرهای متفاوت وجود داشته باشد. تضارب اندیشه باعث شکوفایی جامعه می­شود. جامعه با تضارب اندیشه زنده است. انسان با اندیشه زنده است. یک کشور و یک نظام با اندیشه پیش می­رود. تضارب نباید فقط در مسائل علمی صرف صورت بگیرد. مثل شیمی کاربردی، فیزیک و … خیر. در همه مسائل در فقه، در حقوق و در مسائل سیاسی باید تضارب اندیشه وجود داشته باشد افراد آزادانه حرف­های خود را در چارچوبه همان اصول مشترک مطرح کنند.

 مهم­ترین آسیب­های وحدت چه می تواند باشد؟

– مهم­ترین آسیب وحدت تندروی است. همه مشکلات ما از تندروی­ها است تندروی بر نمی­تابد که همه باشند. تند­رو فقط خودش را می­خواهد. قلم­ها، گفتارها، تریبون­های تند کشور را به هم می­ریزد. نبودن اعتدال یکی دیگر از آسیب­های وحدت است. دین اسلام دین اعتدال است در اعتدال دشمنی هم حدّ دارد. با دوست و دشمن اندازه را رعایت می­کند. “اسب چون فربه شود سرکش شود”. در اسلام هم به اعتدال سفارش شده است. مورد بعدی آسیب وحدت تنگ نظری است. فرد تنگ نظر فقط عقیده و دیدگاه خودش را برتر می­داند. موضوع بعدی این که در جامعه­ای اغماض نباشد؛ سعه صدر نباشد؛ متأسفانه در جامعه ما دچار تنازع و تقابل شده­ایم و پایان هم نمی­پذیرد. انشاالله که همه تشتت‌ها به وحدت منتهی شود چرا که حضرت امام این ظرفیت را در جامعه ما ایجاد کرده است.

منبع: جماران

آیت الله هاشم زاده هریسه