ماه میهمانی خدا / فرصتی برای تربیت صحیح

چکیده :همواره بایستی این حقیقت را درنظر داشت که تربیت خوب و رسیدن انسان به شرافت و منقبت فضیلت از طریق تربیت به دلیل آن است که کلیه فضایل ریشه در نهاد آدمی دارند و تنها با تربیت خوب شکوفا می شوند....

اسماعیل علوی

اخلاق فطری در نهاد هر انسانی به ودیعه گذارده شده است و انسان خوبی و بدی یک سری از اعمال را در باطن و درون خویش بدون تعلیم کسی درک می کند. این حالت که بخشی از سرشت انسان به شمار می رود، «اخلاق فطری» و یا «وجدان اخلاقی» نامیده می شود. قرآن کریم براین مفهوم تصریح کرده و می فرماید: «… خداوند ایمان را برای شما محبوب ساخت و آن را در دل هایتان بیاراست و کفر و نافرمانی و گناه را منفور گردانید…» (حجرات آیه ۷)

برخی دیگر از حسن و قبح های اخلاقی هستند که به رغم ریشه داشتن در عمق وجود انسان از طریق تربیت شکوفا می شوند و خوبی و بدی آنها با پیروی از مکتب سفیران وحی و یا رجال بزرگ جهان وجدان می شوند. به این دسته از حسن و قبح های اخلاقی، «اخلاق غیر فطری» و یا «اخلاق تربیتی» می گویند. برای شناسایی اخلاق فطری از غیر فطری قواعد و نشانه هایی است که با کمک آنها می توان این دو را از هم تفکیک کرد. اخلاق فطری به قوم، نژاد و صنفی اختصاص ندارد، بلکه در نوع بشر ظهور و بروز داشته و انسان تمایل به خوبی و یا نفرت از بدی را از کسی فرا نمی گیرد. همچنین، عواملی جغرافیایی، اقتصادی، سیاسی و آموزشی در پیدایش و توجه انسان بدانها دخالتی ندارند همچنان که تبلیغات خلاف هرگز آنها را ریشه کن نمی سازد.

سرشت انسان با یک سری سجایای اخلاقی درآمیخته و روح بشر بطور ناخودآگاه به سوی آنها کشیده می شود. راستگویی با قلم آفرینش بر صحیفه فطرت هر انسانی نوشته شده است، حتی انسان های آلوده و گناهکار سعی می کنند خود را پاک و درستکار جلوه دهند چرا که دستگاه آفرینش کمال خواهی را در نهاد هر بشری به ودیعه نهاده است.

قرآن کریم به این حقیقت اشاره کرده و می فرماید: «سوگند به روح و خدایی که آن را آفرید و بدی ها و خوبی ها را بدان الهام کرد» (شمس آیه ۸) و یا در جای دیگر می فرماید: «را ه خیر و شر و حق و باطل را به انسان نشان دادیم» (بلد آیه ۱۰)

خداوند نه تنها در سرشت انسان میل به خوبی و تنفر از بدی ها را قرار داده بلکه روح سرزنش کننده ای در درون بشر تعبیه کرده است که هنگام گناه و پس از آن، انسان خود را سرزنش و ملامت می کند. «سوگند به روز رستاخیز و سوگند به روح سرزنش کننده» (قیامت آیه ۱ و ۲)

یک چنین ادراکات فطری نمی تواند به قول اندیشمندانی همچون فروید مولود منهیات اجتماعی و یا معلول خواهش های واپس زده و سرکوفته باشند. چرا که به تعبیر امیر مؤمنان علی (ع) «کسی که برای او واعظ و اندرز دهی از درون نباشد (که او را از کارهای زشت باز دارد) هرگز برای چنین شخصی پند دادن و نصیحت کردن از خارج سودمند نخواهد بود و گفتار دیگران درباره او مؤثر واقع نخواهد شد» (نهج البلاغه خطبه ۷۸)

به هرحال تربیت اثر فوق العاده ای در روحیات و رفتار انسان دارد و شکوفایی برخی از صفات برجسته و فضایل در انسان در گرو تربیت صحیح است.

انسان بسیاری از خصلت ها را از محیط تربیتی خود کسب می کند از این رو اسلام برای سالم سازی اجتماع و حفظ سلامت آن فرایضی را در نظر گرفته است. مانند نماز و روزه که بی تردید اثر تربیتی بسیار والایی در انسان دارند. اما همواره بایستی این حقیقت را درنظر داشت که تربیت خوب و رسیدن انسان به شرافت و منقبت فضیلت از طریق تربیت به دلیل آن است که کلیه فضایل ریشه در نهاد آدمی دارند و تنها با تربیت خوب شکوفا می شوند. تربیت همانند بارانی است که زمین مستعد را با طراوت و ثمرده می سازد. والا در زمین شوره زار با وجود باران حاصلی به دست نخواهد آمد.