ماه میهمانی خدا / فرصتی برای تنهایی و خلوت

چکیده :نمونه بسيار متعالي و حساب شده فرصتهاي تنهايي و خلوت، ايام ماه مبارك رمضان است. اگرچه گفتيم نياز خودآگاهانه به تنهايي و خلوت خاص انسانهاي سالم و كامل است اما انگار در فرصت يك ماهه رمضان خداوند مي خواهد به ما بگويد: اي انسانها فرصت تعالي و تكامل براي همه فراهم است. ادعيه، عبادات، تلاوت قرآن و در نهايت مراسم و ادعيه خاص شبهاي قدر همه فرصتهايي براي تنهايي و خلوت توأم با تفكر و تأمل است. كيست كه از اين فرصت بهره كامل ببرد؟...

اسماعیل علوی

نياز به تنهايي و خلوت احساسي است كه به سراغ همه ما مي آيد. گاهي انسان از همه چيز و همه كس حوصله اش سرمي رود و به صورت ناخودآگاه اين احساس در او به جود مي آيدكه بايد براي دقايق و ساعاتي تنها باشد. شايد خيلي ها تصور كنند كه اين احساس از نشانه هاي افسردگي و مشكلات رواني است؛ اما در واقع چنين نيست و نياز به تنهايي و خلوت هميشه نمي تواند دليلي براي افسردگي باشد.

انسان در ميان تنش ها و پيچيدگي هاي زندگي، به خستگي و روزمرگي مي رسد واحساس مي كند حتي براي لحظاتي هم كه شده بايد خود را از اين وضعيت رها كند، احساس مي كند بايد از همه چيز كنار بكشد و دقايقي در خود و جهت زندگي اش تأمل نمايد. نكته مهم اينجاست كه انسان چقدر اين لحظات را قدر بداند و در پي استمرار آن باشد. جاي تأسف هم اينجاست كه در بسياري از موارد، اين لحظات گذرا و ناپايدار است و فرد بعد از سپري كردن دقايقي براي تنهايي وخلوت، دوباره به مسير عادي زندگي اش باز مي گردد.نياز به تنهاي وخلوت ممكن است به صورت ناخودآگاه يا خودآگاه به وجود آيد. شكل ناخودآگاه اين امر حالتي عمومي و رايج است كه درباره آن صحبت شد. اما شكل خودآگاه نياز به تنهايي وخلوت از حالات متعالي و معنوي انسان است. در انسانهاي سالم و كامل ـ از نظر رواني ـ نيز نياز به تنهايي به وجود مي آيد اما نه به صورت ناگهاني و گذرا؛ بلكه اين خود انسان سالم است كه به سراغ چنين لحظاتي مي رود و زمانهايي را براي تنهايي و خلوت خود ايجاد مي كند.

ابراهام مازلو روان شناس انسان گرا در طبقه بندي خود از سلسله مراتب نيازها، بعد از نيازهاي كمبود ـ شامل نيازهاي جسماني، نياز به ايمني، نياز به عشق وتعلق و نياز به عزت نفس ـ فرانيازها را مطرح مي كند. برخلاف نيازهاي كمبود كه از محروميت انسان سرچشمه مي گيرند، فرانيازها نيرويشان را از ميل آدمي به رشد و بالندگي كسب مي كنند. فرانيازها به نيازهاي مربوط به خودشكوفايي نيز معروفند. انسان خودشكوفا فردي است كه مي كوشد تا توانايي ها واستعدادهاي خودش را كشف كند و آرمانهايش را متحقق سازد. مازلو در توصيف ويژگي هاي افراد خودشكوفا اشاره مي كند كه يكي از ويژگي هاي آنان علاقه مندي به تنهايي وخلوت است. (روان شناسي پرورشي ـ دكتر علي اكبر سيف)

انساني كه به دنبال رشد شخصيت خود در جهت تعالي و معنويت است براي انديشيدن به خود، دنيا وخلقت، فلسفه هستي و پي بردن به عظمت و شكوه آفرينش الهي، لحظاتي از زندگي خود را براي تنهايي وخلوت كنار مي گذارد. او سعي مي كند خود را از دغدغه ها و دلمشغولي هاي روزمره زندگي رها نموده وبه واقعيت وجودي خويش بازگردد. در اين لحظات تنهايي و خلوت است كه انسان فرصتي براي بازنگري و بازيابي خود پيدا كرده و برداشت هاي خود را از زندگي اصلاح مي كند.جالب است كه در اسلام به اين فرصت هاي تنهايي و خلوت توجه بسياري شده است. در زندگي پيامبر اكرم (ص) ـ مانند پيامبران گذشته ـ و ائمه و بزرگان ديني، انتخاب لحظاتي براي تنهايي و خلوت مشهود است كه نمونه بارز آن عبادت ۴۰روزه پيامبر اسلام در غار حرا مي باشد. در روايات و احاديث نيز اين موضوع مورد تأكيد قرار گرفته كه تنها به عنوان نمونه به روايت معروف افضل بودن يك ساعت تفكر بر ۷۰سال عبادت اشاره مي شود.

اما مهمتر از همه اينها پيش بيني لحظات و ساعات تنهايي وخلوت در قالب عبادات است كه موارد آن هم زياد است. بهترين شاهد مدعا نمازهاي يوميه است. دعوت به تلاوت قرآن وخواندن ادعيه و زيارات نمونه هاي ديگري است كه فرصتي براي تنهايي و خلوت ايجاد مي كند. نماز شب، سنت اعتكاف و سنت احياء نگه داشتن در بعضي از ايام و مناسبت ها و… مواردي هستند براي افرادي كه به تعالي روحي و معنوي خود اهميت بيشتري مي دهند. بنابراين فرصت تنهايي و خلوت براي همه ايمان آورندگان در نظر گرفته شده، اگرچه سطح اين نياز در افراد متفاوت است. نمازهاي يوميه براي همه است اما نمازهاي شب مشتريهاي خاص خود را دارد.

حافظا در كنج فقر و خلوت شبهاي تار
تا بود وردت دعا و درس قرآن غم مخور

يا

دلابسوز كه سوز تو كارها بكند
دعاي نيمه شبي دفع صد بلا بكند

و بالاخره نمونه بسيار متعالي و حساب شده فرصتهاي تنهايي و خلوت، ايام ماه مبارك رمضان است. اگرچه گفتيم نياز خودآگاهانه به تنهايي و خلوت خاص انسانهاي سالم و كامل است اما انگار در فرصت يك ماهه رمضان خداوند مي خواهد به ما بگويد: اي انسانها فرصت تعالي و تكامل براي همه فراهم است. ادعيه، عبادات، تلاوت قرآن و در نهايت مراسم و ادعيه خاص شبهاي قدر همه فرصتهايي براي تنهايي و خلوت توأم با تفكر و تأمل است. كيست كه از اين فرصت بهره كامل ببرد؟