سی گام برای خودسازی در ماه مبارک رمضان
چکیده :محمود صلواتی در نگارش این مطالب از دعاهای روزانه ماه مبارک رمضان الهام گرفته و با استناد به آيات و روايات و نوشتهها و رهنمودهاي علماي اخلاق به ويژه كتاب «منازل السايرين » و «صد ميدان» اثر عارف وارسته خواجه عبدالله انصاري، به تشریح مضمون آن ادعیه گرانبها پرداخته است....
حجتالاسلام محمود صلواتی در روزهای اخیر سلسله مطالبی را با عنوان «رمضان، سي گام در راه خود سازي» در وبسایت مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم منتشر کرده است که مضمون آنها از عنوانش بر میآید. او در نگارش این مطالب از دعاهای روزانه ماه مبارک رمضان الهام گرفته و با استناد به آيات و روايات و نوشتهها و رهنمودهاي علماي اخلاق به ويژه كتاب «منازل السايرين » و «صد ميدان» اثر عارف وارسته خواجه عبدالله انصاري، به تشریح مضمون آن ادعیه گرانبها پرداخته است.
در ادامه، مقدمهی این مطالب و بخشهای اول تا سوم را میخوانید و در روزهای آینده نیز هر روزه این یادداشتهای کوتاه برای استفاده علاقهمندان در کلمه درج میشود:
مقدمه
رمضان کتاب کار است؛ کار خودسازیِ شبانه روزی. در این سلسله مقالات سعی کردهایم با الهام از دعاهای روزانهی این ماه، در راه خودسازی، سیگام را نشان دهیم.
بيترديد بارزترين ويژگي روزه گرفتن در ماه مبارك رمضان، تصفيهی نفس، تقرّب به خدا و تلاش در راه خودسازي است؛ چنانچه از پيامبر خدا (ص) روايت شده است: «الصوم نصف الصبر»(1)، «روزه نيمي از صبر است» و خداوند متعال فرمود: «انما يوفّي الصابرون أجرهم بغير حساب»(زمر:۱۰)؛ و در جاي ديگر از «روزه» به «سپر»ی تعبير شده است كه در ميدان كارزار و براي دفع ضربات دشمن، كارساز است.
همچنین، از آن پیامبر (ص) روايت شده است كه فرمود: «الصوم جُنّة من النار»(2)، «روزه سپر آتش است». از امام صادق (ع) نیز روايت شده است كه در تفسير آيهی شريفهی «استعينوا بالصبر و الصلاة» فرمود: مراد از «صبر»، «روزه» است.(3) در واقع بالاترين و والاترين روزه ها از نظر ثواب و پاداش، روزهی ماه مبارك رمضان است؛ چنانکه در روايتي از پيامبر اكرم (ص) نقل شده است كه فرمود: «هر كس ماه رمضان را از روي ايمان و خويشتنداري و مراقبت از گوش و چشم و زبان خود روزه بدارد، خدا روزهاش را می پذيرد، گناهان گذشته و آينده اش را مي آمرزد و پاداش شكيبايان به او میبخشد.» (4)
اگر در روزه چيزي جز صعود انسان از مرتبهی حيوانی به مقامات والا و تشبّه به فرشتگان نباشد، همين در فضيلت آن كافي است. روزه مبارزه با نفس و بازداشتن خويش از اشباع غریزهها و خواسته هاي نفساني است و اين برخلاف ديگر فرايض، عملی دروني و پنهاني است كه كسي جز خدا از آن آگاه نيست. انسان با روزهداري و تحمل گرسنگي، به گونهاي با شيطان به مبارزه برميخيزد و با پرهيز از خوراك و شهوتها، راه ورود شيطان را سد میکند؛ از اين روست كه روزه، سپر آتش قلمداد شده است.
مراتب روزهداري
علماي اخلاق براي روزهداري سه مرتبه بيان کردهاند: ۱. روزهی عموم ۲. روزهی خواص و ۳. روزهی خواص خواص. روزهی «عموم»، كه اكثر مردم موفّق به انجام آن ميشوند، همان روزهاي است كه از طلوع فجر تا غروب آفتاب از خوردن و آشاميدن و چيزهايي كه روزه را باطل ميكند، اجتناب كنند. روزهی «خواص»، بازداشتن گوش، چشم، زبان، دست، پا و ديگر اعضاي بدن از ارتكاب گناه است؛ چنانكه از امام صادق (ع) روایت شده است است كه فرمود: «آنگاه كه روزه گرفتي، بايد گوش، چشم، مو و پوست تو نيز روزه باشد… و نبايد روزي كه روزهداري، با ديگر روزهايت برابر باشد.» (5)
اما روزهی «خواص خواص»، روزهی دل است؛ به این صورت که دل از هر آنچه غير خداست خالي شود، افكار دنيوي را از خاطر خود بزدايد و به چيزي جز خداوند نينديشد؛ اگر به كار دنيا و امرار معاش ميپردازد، به نيت كسب روزي حلال و آباداني آخرت باشد. از پيامبر خدا (ص) در حديثي قدسي روايت شده است كه فرمود: «روزه براي من است و من پاداشدهندهی آن هستم» و يا به تعبير ديگر: «من خود پاداش آن هستم.» (6)
از اين روست كه روزه موجب صفاي دل، پاكي اعضاء و جوارح، آباداني ظاهر و باطن، زمينهساز سپاسگزاري از نعمتهاي خدا و احسان به نيازمندان و بيچارگان است؛ در حقیقت، روزه، روزهدار را از كژیها و آلودگيها ميپالايد در صورتي كه به شرايط ظاهري و باطني آن عمل كند. (7)
رمضان يك دورهی كامل خودسازي
بيترديد اين كه خداي متعال در هر سال يك ماه كامل را به روزه اختصاص داده است و از مردم خواسته كه پشت سر هم اين ماه را روزهدار باشند، بيحكمت نيست. در واقع، در اين برنامهی خودسازي، هر روز اين ماه از جايگاه ويژهاي بر خوردار است. روزهدار با روزه گرفتن در اين ماه، برای اصلاح نفس، تزكيهی درون و پالايش كژيهاي نفساني، گام برميدارد و پلههايي از نردبان تعالي و تكامل را ميپيمايد. ما در اين مقال با الهام از دعاهاي روزانهی ماه مبارك رمضان، كه از مضامين بسيار ژرف و والایی برخوردار است، گامهايي را در این راه تکامل ترسيم كردهايم. (8)با استناد به آيات و روايات و نوشتهها و رهنمودهاي علماي اخلاق به ويژه كتاب «منازل السايرين » و «صد ميدان» اثر عارف وارسته خواجه عبدالله انصاري، مطالبي را بازگفتهايم كه خوانندگان را براي استفادهی معنوي هر چه بيشتر از ماه مبارك رمضان ياري ميرساند. به اين اميد كه مورد استفاده اهل بصيرت و رهجويان معرفت قرار گيرد.
يادداشتها:
۱. احمد بن حنبل، مسند احمد، ج۴، ص۲۶۰؛ و در بيهقي آمده است: «الصيام نصف الصبر.»
۲. ابن بابویه قمی، الفقيه، ج۲، ص ۷۴.
۳. شیخ کلینی، الكافي، ج ۴، ص ۶۳.
۴. شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة, ج۱۰, ص۱۶۴: «من صام شهر رمضان ايمانا و احتسابا و كف سمعه و بصره و لسانه عن الناس قبل الله صومه و غفر له ما تقدم من ذنبه و ما تأخر و اعطاه ثواب الصابرین.»
۵. شیخ کلینی، الکافی، ج۴، ص۸۷: عن الصادق (ع) «اذا صمت فليصم سمعك و بصرك و شعرك و جلدك…و لا يكون يوم صومك كيوم فطرك.»
۶. قال الله عزوجل: «الصوم لي و انا أجزِي به (انا اُجزَي به).» اين روايت از طرق عامه و خاصه رسيده است و احمد آنرا در مسند خود (۱، ۱۹۵) آورده است.
۷. براي آگاهي بيشتر ر.ك.به: فیض کاشانی، محسن، محجة البيضاء، ج۲، ص۱۲۱.
۸. اين دعاها در كتاب مفاتيح الجنان مرحوم حاج شيخ عباس قمي به نقل از زاد المعاد مرحوم علامه مجلسي به نقل از ابن عباس و از پيامبر اكرم (ص) روايت شده است.
گام اول: تنبّه (بيداري)
«و نبهني فيه عن نومة الغافلين»، «بار خدايا مرا در اين روز از خواب غفلت بيدار گردان.» (1)
نخستين گام در راه خودسازي، به خود آمدن و بيدار شدن از خواب غفلت است. علماي اخلاق به اين حالت «يقظه» ميگويند. یعنی بيدار شدن از خواب غفلت، آماده شدن براي پيشرفت و حركت و بيرون آمدن از حالت سستي و فترت. در آیهی كريمه آمده است: «قل انما اعظكم بواحدة ان تقوموا لله»(سبأ:۴۶)، یعنی «من شما را به يك چيز انذار ميدهم و آن اينكه براي خدا بپاخيزيد.»
نخستين جرقهی حيات معنوي در زندگي انسان با بيداري پديدار ميشود؛ بيداري آن است كه از يك سو به نعمتهاي بيكران خداوند بنگري و خود را از شمارش آن و از آگاهي بر كرانههاي آن نااميد احساس كني. «وان تعدوا نعمة الله لا تحصوها»(نحل:۱۸)، و خود را از سپاسگزاري ناتوان ببيني؛ «از دست و زبان كه بر آيد كز عهده شكرش به درآيد»(2). از سوي ديگر به خطر گناهان خود وافق شوي و براي جبران آن آستين همت بالا زني و گردن از بار گران آن برهاني.
و از ديگر سو، از ضايع كردن نعمتها بپرهيزي و آنچه را از نعمتها در اختيار داري، غنيمت شماري و براي جبران از دست رفتهها و بهرهبرداري از آنچه باقي مانده، بپاخيزي.
پير هرات، خواجه عبدالله انصاري ميگويد:
شناخت نعمتهاي بيكران خداوند با سه چيز حاصل ميشود: ۱. چراغ عقل را در پيش ديدگان برافروختن ۲. نسيم نعمتهاي خدا را احساس كردن و ۳. از گرفتاري گرفتاران عبرت گرفتن.
و گناهان را با سه چيز مي توان چاره كرد: ۱. به اينكه ذات حق را از همه چيز بزرگتر داني ۲. نفس اماره را به خوبي بشناسي و ۳. بيم و اندرزهاي خدا را به درستي تصديق كني.
و درك نعمتها جز با سه چيز حاصل نمیشود: ۱. دانشآموزي ۲. تجربهاندوزي و ۳. معاشرت و همنشيني با نيكان.
و ملاك اينهمه اين است كه در گام نخست مصمم باشي و خود را از عادتهاي ناپسند وارهاني(3).
يادداشتها:
۱. دعاي روز اول ماه رمضان: «اللهم اجعل صيامي فيه صيام الصائمين و قيامي فيه قيام القائمين و نبهني فيه عن نومة الغافلين و هب لي جرمي فيه يا اله العالمين و اعف عني يا عافيا عن المجرمين.»
۲. سعدی شیرازی، گلستان.
۳. خواجه عبدالله انصاري، منازل السائرين، ص ۲۵
گام دوّم: تقرّب (نزدیک شدن به خدا)
«و قربنی الی مرضاتک»، «بار خدایا مرا به آن چه مورد خشنودی توست نزدیک کن»
پس از بیداری از خواب غفلت، ضروریترین کار مشخص کردن هدف است؛ تا انسان بداند میخواهد به کدامین سو حرکت کند و به دنبال چه میگردد.
باید ابتدا نیت کرد و برای تحوّل و خودسازی تصمیم گرفت؛ باید جایگاه را مشخص و زوایهی دید را روشن کرد تا مشخص شود هدف رسیدن به دنیاست و یا آخرت. چراکه تعیین هدف در جهتگیری انسان و در نهایت در تک تک اعمال و رفتارش مؤثر است.
نیت دارای سه درجه است: درجهی نخست نیّتی است که انسان را به سوی اطاعت خدا برانگیزد، از تردید خلاص کرده و به کنار گذاشتن موانع دعوت کند. درجهی دوم نیّتی است که با موانع مبارزه کند، ریشههای مشکلات را بخشکاند و تحمل دشواریها را در راه هدف ممکن کند. اما درجهی عالی نیت، درجهی تسلیم است که بنده خود را تسلیم حق کند، بر خاک افتد تا امر حق به گرده اش فرود آید و خویش را در دریای فنا غوطهور کند.
در معنای قُرب گفتهاند: قُرب عبارتست از سِیر قطره به جانب دریا و وصول به مقصد حقیقی و اتصاف به صفات الهی . برخی گفتهاند: قُرب عبارتست از انقطاع از ماسوی الله (بریدن از آنچه غیر از خداست). قُرب بر دو قسم است: یکی قُرب نوافل، که زوال صفت بشریت است و ظهور صفات الوهیت بر بشر و دیگر قرب فرايضي ، که فنای عبد است از تعلق به همهی موجودات حتی نفس خود و نماند او را مگر وجود حق.
در قرآن کریم درباره حضرت موسی (ع) آمده است: «وَ نادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَ قَرَّبْناهُ نَجِيًّا» «ما او را از وادی طور فراخواندیم و به مقام قرب خود برای شنیدن کلام خویش برگزیدیم.»(مریم:۵۲) و در این بود که مقام ربوبي به حضرت موسی فرمود: «فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً»، «کفشهایت را، که رمز وابستگی به دنیاست بکن که تو به جایگاهی مقدس درآمدهای»(طه:۱۲).
قرب به خدا دارای مراتبی است همانگونه که مولانا میگوید:
قرب نه بالا و پستی جستنی است
قرب حق از حبس هستي رستني است
کارگاه قرب حق در نیستی است
غرّة هستی، چه دانی نيست چیست؟
جان به تو نزدیک و تو دوری از او
قرب حق را چون بدانی ای عمو
دان که حق است اقرب از حبلالورید
تو فکندی تیر فکرت را بعید
گام سوم: تدبّر (هوشیاری و اندیشهورزی)
«اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي فِيهِ الذِّهْنَ وَ التَّنْبِيهَ وَ أَبْعِدْنِي فِيهِ عَنِ السَّفَاهَةِ وَ التَّمْوِيهِ»، «بار خدایا در این روز هوشیاری و بیداری را سیرهام فرما و از سفاهت و نادانی دورم گردان»
سومین گام در راه خودسازی، هوشیاری و اندیشهورزی است. پس از بیدار شدن از خواب غفلت و تصمیم گرفتن برای اصلاح خویشتن، باید اندیشیدن و خود را از جهالت و نادانی رهانیدن از خدا طلب کرد. خداوند متعال میفرماید: «وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ»، «ما این قرآن را بر تو فرود آوردیم تا برای مردم آنچه را برایشان فرود آمده آشکار سازی؛ شاید بیندیشند.»
از پیامبر اکرم (ص) نیز روایت است که فرمود: «ألا أنبّئكم بأكيس الكيّسين و احمق الحمقاء؟ قالوا: بلى يا رسول اللَّه! قال: أكيس الكيّسين من حاسب نفسه، و عمل لما بعد الموت، و أحمق الحمقاء من أتبع نفسه هواه، و تمنّى على اللَّه»، «آیا شما را آگاه نسازم از زیرکترینِ زیرکها و کودنترینِ کودنها؟ گفتند: آری، ای فرستادهی خدا. فرمود: زیرکترینِ زیرکها کسی است که نفس خود را حسابرسی کند و برای پس از مرگش کارهای نیک انجام دهد و کودنترینِ کودنها کسی است که از هوای نفسش پیروی کرده و برای انجام نافرمانی خدا آرزوی امنیت کند.»
