رمضان، ماه خدا و انسان
چکیده :زیباترین فلسفهی ماه رمضان در دعای روزهای این ماه نهفته است که از خدا می خواهیم: «خدایا اسیران و گرفتاران را رهایی بخش. گرسنگان را سیر کن. برهنگان را بپوشان و تمام مفاسد مسلمین را اصلاح فرما». تمام فرازهای این دعا توجه دادن روزهداران به حقوق آدمیان است....
محمدتقی فاضل میبدی
در ميان دعاهاي صحيفه سجاديه، دعاي ورود به ماه مبارك رمضان (دعاي44) يكي از دعاهاي دلنواز و روحفزاست. تابلوي زيبا و زينتبخشي كه امامسجاد(ع) براي نمايش گذاشتن اين ماه مبارك ترسيم كرده است، در جايي به اين شگفتي و شيفتگي نميتوان يافت.
بعضي بر اين باورند كه اين ماه چون به عنوان ماه خدا تعريف شده بنابراين وظيفه روزهدار در اين ماه فقط در ارتباط با خدا تعريف ميشود و هرچه روزهدار سر در آستين عرفان فرو برد به حقيقت اين ماه بيشتر دست يافته است.
در دعاي امامسجاد(ع) اساس و پايه ماه مبارك رمضان با دو چيز شناخته ميشود؛ يكي خدا و ديگري انسان. روزهدار واقعي، در اين دعا كسي را ميگويند كه در كنار توجه به خدا و راز و نياز با او هرچه بيشتر به همنوعان خود توجه داشته باشد. اساس اين ماه به تعبير امام (ع) پالايش روح و ذهن و ضمير انسان است. و اينكه كينهها و عداوتها در ميان آدميان رخت بربندند و جز پيوند مهر و محبت و شفقت چيزي ميان مردمان مقبول نيفتد.
در فرازي از اين دعاي شريف كه امام(ع) ميفرمايد: خداوندا ما را به پايه كساني قرار بده كه به پايگاههاي نماز رسيدهاند و اركان نماز را حفظ ميكنند و با حالت خشوع و خضوع كامل به ركوع و سجده ميروند؛ بعدا ميفرمايد: «وفقنا فيه لان نصل ارحامنا بالبر و صله، وان نتعاهد جيراننا بالافضال و العطيه و ان نخلص اموالنا من التبعات و ان نطهرها باخراج زكوات و ان نراجع من هاجرنا و ان ننصف من ظلمنا و ان نسالم من عادانا…»يعني: خدايا در اين ماه به ما توفيق ده كه با خويشان با نيكي و هديه بپيونديم و همسايگانمان را با نيكويي كردن و بخشيدن سراغگيريم و اموالمان را با اداي حقوق نيازمندان پاك كنيم و آن را با بيرون كردن صدقات بپالاييم و به آن كس كه از ما با قهر و ناراحتي دوري گزيده به آشتي بازگرديم و به آن كس كه به ما ستم كرده از در انصاف درآييم و آن كس كه با ما دشمني ورزيده با مسالمت برخورد كنيم… .
اگر آدميان دقيقا به اين فراز از دعا توجه كنند زيباترين مطالب را نسبت به حقوق انسانها درمييابند. امام سجاد(ع) ما را به سفرهاي دعوت ميكند كه بر سر آن سفره جز همدلي و همنوازي و رحمت و مهرباني چيزي نميتوان يافت. خوان گسترده ماه مبارك رمضان خوان عشق و بركندن كينههاست. نكته مهمتري كه در اين فراز ما را به آن توجه ميدهد اينكه با دشمنان از در مسالمت برآييم، به تعبير زيباي حافظ:
آسايش دو گيتي تفسير اين دو حرف است
با دوستان مروت با دشمنان مدارا
در كشوري كه مردمان آن به ماه رمضان اقبال ميكنند در آن كشور نبايد خشونت و خونريزي و تجاوز و تعدي وجود داشته باشد. ماه رمضان تنها ماه دهن فروبستن نيست، اگر دهاني فروبسته ميشود، دهانهاي عشق و ايثار بايد باز شود. ماه رمضان تنها ماه برخورد با روزهخواران در كوچه و خيابان نيست. ماه رمضان ماه برگشت به اداي حق خدا و حقوق آدميان است. امام سجاد(ع) اين ماه را به: « شهر الاسلام و شهر الطهور و شهر التمحيص و شهر القيام»، يعني ماه سلم و فرمانبرداري از خداوند و ماه پاكي و پالودگي و ماه قيام و عبادت ياد كرده است. ماه پاكي و پالودگي؛ يعني ماه مبارزه با هر نوع خباثت ظاهري و باطني.
از مهمترين مسايلي كه در اين ماه در فلسفه روزه مطرح است، مساله مبارزه با فقر و غناست. در كتاب فروع كافي در تعريف ماه رمضان آمده است: «و هو شهر الرمضان شهر المواسات» يعني ماه رمضان ماه مواسات و برابري است. مواسات يعني شريك و سهيم كردن آدميان در رزق و روزي و كم كردن فاصلههاي طبقاتي و حس و لمس دردهاي فقيران. از امام عسگري(ع) سوال شد چرا خداوند روزه را واجب كرده است، امام(ع) در جواب فرمودند: تا ثروتمند درد گرسنگي را دريابد و به فقيران توجه كند. در روايتي هشام بن حكم از امام صادق(ع) سوال كرد علت روزه گرفتن چيست؟ امام فرمود: « ليستوي بها الغني و الفقير و ذلك لان الغني لم يكن ليجد مس الجوع فيرحم الفقير…»، يعني علت روزه گرفتن آن است كه به سبب آن توانگر و تهيدست برابر شوند زيرا توانگران رنج تهيدستان را نميدانند تا به گرسنگان رحم كنند؛ بنابراين خداي عزوجل خواست تا ميان بندگانش برابري و همدردي ايجاد كند و رنج گرسنگي و سختي را به توانگران بچشاند تا بر ناتوان رحم نمايند. (فروع كافي، جلد 4، ص 66)
اشتباه اين است كه به اين ماه تنها نگاه معنوي و عرفاني دوخته شود و از بعد ايثار و انساني آن غفلت به عمل آيد. به نظر ميرسد اگر مسايل عبادي اسلام به حل مسايل و مشكلات انساني برنگردد آن عبادات ناقص خواهد بود و نتيجهاي در پي نخواهد داشت. حتي تقوايي كه به عنوان مهمترين فلسفه روزه در قرآن بيان شده است، مراد از اين تقوا تنها خودسازي فردي نيست.
مهمترين شاخصه خودسازي اين است كه انسان در كاهش رنج و مشكلات همنوعان خود بكوشد. جالب اينكه پيامبر بزرگ اسلام فرمودند: كسي كه روزگار خود را بگذراند و به مشكلات مسلمين توجه نكند او مسلمان نيست. يا اگر كسي ندايي برآورد و از همنوعان خود استمداد كند، كسي به او توجه نكند او مسلمان نيست.
نتيجه اينكه بزرگترين شاخصه مسلمان بودن توجه به مشكلات مردماني است كه در رنج و عذاب ديگران گرفتارند. بنابراين مهمترين فلسفه روزه ماه مبارك رمضان بعد از توجه به خداوند، توجه به انسانهاست؛ چه در مساله فقر و غنا و چه در مسايل حقوق ديگر انساني.
با قاطعيت ميتوان گفت، كساني كه به حقوق آدميان تجاوز و نيز كساني كه در برابر اين تجاوزات سكوت اختيار ميكنند از تقواي واقعي برخوردار نيستند. به فرموده امام علي(ع) كساني كه از تقواي لازم برخوردار نيستند مانند سواركاراني هستند كه بر اسب چموش و سركش سوار شده و اختيار از كف سواركار گرفته است و آنان كه داراي تقواي لازم هستند چون سواركاري هستند كه بر مركب رام سوار شده و اختيار دست سواركار است.
بنابراين سركشيهاي مهم اجتماعي و تجاوزات به حقوق افراد ناشي از بيتقوايي است و روزه براي اين است كه اين سركشيها را مهار كند تا حقوق آدميان مصون بماند و در آخر، زيباترين فلسفه ماه رمضان در دعاي روزهاي اين ماه نهفته است كه از خدا ميخواهيم: خدايا اسيران و گرفتاران را رهايي بخش. گرسنگان را سير كن. برهنگان را بپوشان. تمام مفاسد مسلمين را اصلاح فرما. تمام فرازهاي اين دعا توجه دادن روزهداران به حقوق آدميان است.
منبع: روزنامه شرق
