اعظم طالقانی: ائمه جمعه دردهای مردم را درک و اعتماد آن ها را جلب کنند
چکیده :ائمه جمعه باید همانند همیشه با مردم باشند و دردهای مردم را درک کنند و سعی کنند پاسخ‌هایی به مردم بدهند که مردم را قانع کند و اعتماد آنها جلب شود....
نخستین نماز جمعه به امامت پدر مرحومش یعنی آیت‌ا… طالقانی اقامه شده است؛ نمازجمعه‌ای که برای نسل بعد هم نمادی از شجاعت و پایمردی نخستین خطیب جمعه بوده است. شاید یکی از افتخارات اعظم طالقانی هم در روز 5 مردادماه رقم خورده است که پدرش پیشاپیش افرادی از همه جناح‌های سیاسی کشور به اقامه نماز ایستاد.
آنچه برای آیت‌ا… طالقانی دلچسب بود این موضوع بود که مشاهده می‌کرد چگونه همه در صفوف منظم نماز ایستاده‌اند و برای آنها دیگر اختلافات سیاسی و اجتماعی و… حائز اهمیت نیست.
گفت و گوی آرمان را با اعظم طالقانی، فرزند آیت الله طالقانی، با هم می خوانیم:
چرا شخص آیت‌ا… طالقانی برای اولین نماز جمعه پس از انقلاب به عنوان امام انتخاب شدند؟
مرحوم آیت‌ا… طالقانی در تماسی که با قم داشتند گفتند الان زمانی است که باید نماز جمعه برگزار شود. بعضی از آقایان می‌گفتند که آقای دکترابراهیم یزدی این پیشنهاد را به امام دادند. ولی آنچه که من در خاطر دارم این است که مرحوم طالقانی تلفن کردند به قم و به آقا سیداحمد گفتند که به امام بفرمایید الان زمان آن است که نماز جمعه را برگزار کنیم. ایشان هم گفتند که شما بروید، برگزار کنید.
مهم‌ترین محورهای صحبت آیت‌ا… طالقانی در چند هفته برپایی نماز جمعه در 7 خطبه‌ای که خوانده‌اند چه بود؟
نخستین نماز جمعه‌ای که آیت‌ا… طالقانی خواند مصادف بود با نخستین جمعه ماه رمضان. آیت‌ا… منتظری به من گفتند که مادرت از پدر ایراد گرفته‌اند که چرا در اینجا سوره جمعه را نخوانده‌اند. من از ایشان پرسیدم چرا سوره را نخواندید که گفتند من کل سوره را به خاطر نداشتم و برای همین آن چیزی که یادم بود را خواندم. اشکالی هم ندارد که در نماز بعد از خطبه سوره جمعه خوانده نشود. چون سوره جمع باید در نماز خوانده شود و در حال حاضر هم خیلی‌ها نمی‌خوانند. در آیه 9 سوره جمعه آمده است: بشتابید برای یاد خدا و رها کنید خرید و تجارت را، که اگر بدانید این بهتر است برای شما، که حداقل هفته‌ای یک‌بار اجتماع کنید که از یک دیگر بیشتر باخبر شوید، رفاقت بیشتری کسب کنید و اطلاعات جدید پیدا کنید. همان‌طور که اشاره شد در چند کشور مسلمان دیگر مثل لیبی، اندونزی و… نماز جمعه از طرف حکومت برپا می‌شد. در نماز جمعه اول، آیت‌ا… طالقانی آیه 9 از سوره جمعه را خواندند، در نماز جمعه دوم آیاتی را می‌خوانند که خیلی مفصل است. الحمدا… قاسم الجبارین مبیر الظالمین الحاربین النکال الظالمین صریخ المستصرخین موضع الحاجات الطالبین و معتمد المومنین. این آیات را می‌خواندند و مابین صحبت‌ها به آیات دیگری هم اشاره می‌کردند. مثلا ایشان در یکی از صحبت‌های خود می‌گویند: شما برادران و خواهران به طرف صندوق‌های رأی رفتید (انتخاب خبرگان قانون اساسی). این حرکت الهی از جنبه ایمانی وظیفه و مسئولیت اجتماعی یک حرکت تسبیحی است، شناور شدن به سوی حق یک حرکت جمعی و هماهنگ است، یعنی رأی می‌دهی به کسانی که منزه‌ترین، آگاه‌ترین، مستشعرترین (باشعورترین) فرد برای تنظیم قانون اساسی هستند. یعنی قانونی که بتواند محیط را از استعمار، استبداد و استثمار و ظلم و خودخواهی‌ها و امتیازجویی‌ها پاک نگه دارد و وسیله رشد استعدادها را فراهم کند. این جمله در دومین نماز جمعه در خطبه دوم گفته شده است. در این خطبه آیت‌ا… طالقانی می‌خواستند به مردم یاد دهند و آنها را آگاه کنند که به دنبال فرد عاقل و باشعور باشید. کسی که دنبال عقلانیت باشد مستشعر باشد (مستشعر از باب استفعال می‌آید و یکی از معانیش طلب است). نکته بسیار مهمی که در صحبت ایشان در نماز جمعه مطرح شد این بود که در این نماز جمعه دارا و اعیان و… وجود ندارد و همه با هم هستند. من از روی دلسوزی، صداقت و دوست داشتن مردم و واقعا برای رشد مردم، نه برای فریب و دروغ به مردم بلکه برعکس برای اینکه مردم انتقاد کنند و آگاه باشند که کلاهی سرشان نرود، صحبت می‌کنم مردم هم می‌فهمند کسی که به او آموزش می‌دهد و حرف می‌زند از چه موضعی است و چه هدفی را می‌خواهد دنبال کند. به‌نظر من مردم متوجه بودند در این نماز‌جمعه‌ها مرحوم طالقانی به دنبال این نبودند که خودشان را به جایی برسانند یا مرید پیدا کنند یا برای بالا بردن یا پایین آوردن کسی کاری کنند و صحبت کنند و مجبور شوند برای اینکه بخواهند کسانی را بالا ببرند یا جریانی را پایین آورند دست به دروغ و تهمت بزنند. اینها درس‌هایی بود که پدرم به نمازگزاران داد.
از نماز جمعه چه آموختید؟
خداوند در آیه دوم سوره جمعه می‌فرماید: خداوند بین شما رسولی را فرستاد که امّی بود. امّی بودن یعنی اینکه استعدادهای فطری خودش را داشت و اطلاع داشت و جز وحی که به او داده شده بود کسی چیزی به او یاد نداده بود. اگر هم چیزی یاد گرفته بود از روی روابط اجتماعی بوده است. نخستین برنامه این بود یتلوا علیه آیات… اول اینکه تلاوت کند آیات را. تلاوت کردن هم به معنی خواندن نیست. تلاوت کردن یعنی تدریجی و آرام‌آرام به سمت آگاهی‌های لازم حرکت کردن و تربیت شدن. بعد می‌گوید، تزکیه، تزکیه کند آنها را. یک پاک‌سازی وجودی بشود و خصلت‌های بد و ضعف‌هایشان را به‌تدریج جبران کنند و تغییر دهند و ادامه می‌دهد یعلمهُ الکتاب و الحکمه و بعد کتاب را تعلیم دهد و بعد حکمت را، که مرحله‌ای از قوه تشخیص و قدرت تشخیص کامل نسبت به گذشته است و آن <کانوا من قبلِ لفی ضلال المبین> است، در حالی که اینها در قبل در گمراهی آشکار بودند. دعاهای مرحوم طالقانی در نماز جمعه آیات آخر سوره بقره بود: <ربنا و لا تحمل علینا…> و نیز <رب اغفرلی و الوالدی و لِمن دخل بیتی المومنا و المومنین و المومنات و لا تزد ظالمین الا تبارا> و <ربنا اغفر لنا و لاخوان الذین سبقون با الایمان فی قلوبنا غلا للذین آمنوا>. همه این آیه‌ها درباره نزدیک کردن مردم به یکدیگر است. اینکه اختلافات را با تقویت ایمان کنار گذاشته و از خودگذشتگی کنیم تا خصلت‌های بد در ما از بین برود. آیت‌ا… طالقانی جمله‌ای با این مضمون دارند که این دنیای سرگردان. این دنیا متحیر. این دنیا شرک و بت‌پرستی (انواع شرک: بت‌پرستی‌ها، ماده‌پرستی‌ها، شاه‌پرستی‌ها) در اثر جلو رفتن بشر خودبه‌خود سقوط کرد. در حال حاضر هم همین وضعیت است. می‌بینیم که دیکتاتورها یکی پس از دیگری در منطقه در حال سقوط هستند و ایشان پیش‌بینی این روز را آن زمان می‌کردند. سقوط کردند و باز هم سقوط می‌کنند. از نظر وجوه جامعه بشری یک قانونی در اجتماع است که اینها باید بروند و نمی‌توانند بمانند. آن روزی که می‌گویند شاه‌پرستی، منظور فردپرستی است و به‌طور کامل پرستش غیر خدا را دارند رد می‌کنند. شرک همین است. بیشتر صحبت‌های آیت‌ا… طالقانی در نماز جمعه توحیدی است. وقتی گفته می‌شود یعلمهُ الکتاب و الحکمه، این نتیجه بعثت پیغمبر است اگر اجتماع را می‌خواهد از ظلم و استثمار و استعمار پاک کند تنها این نیست که خوب بخورند و همه زندگیشان مرفه باشد. تزکیه مقدمه است، برای هدف نهایی و عالی است و آن هدف تعالی انسان است که به طرف علم و حکمت می‌رود. این نگاه، مکتب و شناخت ماست و هر که با این نگاه موافق است با مکتب ما موافق است، در واقع درباره مکتب بحث می‌کند. خوب است‌به سخنرانی‌های دیگر آیت‌ا… طالقانی در نماز جمعه‌های دیگر هم اشاره شود: «همان‌طور که قبلا و بارها تذکر داده شد، خطبه جزو نماز است و سکوت و شنیدن آن واجب است، لذا در این روز استثنائی که روز قدس است از خواهران و برادران و ماموران و پاسداران تقاضا می‌کنیم سکوت را رعایت کنند. عظمت این نماز در همین همبستگی، خشوع، خضوع، آرامش و سکوت و توجه به خدا و آیات خداست». می‌فرمایند: «هر روز از یک گوشه‌ای آتش‌افروزان آتش می‌افروزند، هر روز بدون هیچ منطق و درخواست و هدف روشنی مزاحمت ایجاد می‌کنند و با کمال بی‌شرمی و وحشیانه دست به برادرکشی می‌زنند. خاموش کردن این فتنه‌ها، از میان بردن فتنه‌جویان به دست شما برادران و خواهران مسلمان است که در این مرحله تاریخی مساله بزرگی را عهده دارید. مهم‌تر از آن مراقبت از فتنه‌هایی است که هر روز در گوشه‌ای شکل می‌گیرد به نام چپ، یا اسامی دیگر، بدون منطق و با وحشیگری، جز کشتار و ایجاد فتنه، جز متوجه کردن افکار و اندیشه‌ها و خیالات آنها به مرکز فتنه از مسائل دیگری نباید غافل بمانیم». اینها همه توصیه‌هایی بود که آیت‌ا… طالقانی در نماز جمعه می‌کردند.
خطبه‌های نماز جمعه تا چه اندازه بر جامعه تاثیرگذار است؟
یک نفر به من گفت این خانم خواهر قرآنی من است و این آقا هم برادر قرآنی من است. من از ایشان پرسیدم چطور ممکن است؟ ایشان پاسخ دادند مگر در قرآن نیامده روزی که حضرت علی(ع) برای روز غدیر آمدند آیه‌ای آمد که انما المومنون الاخوه (چون مومنین با هم برادرند). ما بر این اساس روز عید غدیر می‌رویم یک صیغه‌ای می‌خوانیم که با یکدیگر برادر شویم و به یکدیگر خیانت نکنیم و مومنین این‌گونه با یکدیگر برادر می‌شوند. من به ایشان گفتم اگر این آیه را نخوانید مومنین با یکدیگر برادر نیستند؟! برادری باید در عمل باشد چون ما حق نداریم به یکدیگر خیانت کنیم. یکی از دلایل جمع شدن مردم در روز جمعه پاسخ به سوالات و مجهولاتی است که در ذهنشان از حاکمیت جامعه و جهان وجود دارد.
فعالان عرصه سیاست و فرهنگ چه اقداماتی انجام دهند تا مجددا شور اول انقلاب و نماز جمعه آیت‌ا… طالقانی به جامعه باز گردد؟
مردم همه با اشتیاق آمده بودند تا ببینند بعد از اتفاقات 88 آقای هاشمی چه می‌خواهند بگویند، چگونه برخورد می‌کند، مردم برای تحلیل آیت ا… هاشمی آمده بودند. این موضع نشان می‌دهد فلسفه نماز جمعه از نظر مردم آگاهی‌های راستین و درست و تحلیل‌های واقعی و حقیقی است و آن را هم مطالبه می‌کنند. پرشور کردن نماز تا حدی از آن به خود مسئولان برمی‌گردد. چند سال پیش از من برای سخنرانی در یکی از مدارس دخترانه دعوت شده بودم. وقتی من صحبت می‌کردم می‌دیدم که این مادرها چه خشمی در دلشان است. وقتی حرف‌های من تمام شد همگی بلند شدند و به اعتراض به من می‌گفتند تو از وضعیت ما چه می‌دانی؟ الان برخی از جوانان ما معتاد هستند. من بعد از آن جلسه هنگامی که داشتم از این محل‌ها رد می‌شدم به جوان‌ها دقت می‌کردم و متوجه شدم این مادرها تا حدودی درست می‌گویند.
اگر نکته دیگری درباره نماز جمعه به ذهنتان می‌رسد بیان کنید.
ائمه جمعه باید همانند همیشه با مردم باشند و دردهای مردم را درک کنند و سعی کنند پاسخ‌هایی به مردم بدهند که مردم را قانع کند و اعتماد آنها جلب شود.
