سایت خبری تحلیلی کلمهhidden pichidden pichidden pichidden pichidden pic
  • صفحه اصلی
  • » در شرایط موجود اصلاح طلبان فاقد سرمایه اجتماعی قابل قبول هستند...

در شرایط موجود اصلاح طلبان فاقد سرمایه اجتماعی قابل قبول هستند

چکیده :در شرایط موجود اصلاح طلبان فاقد سرمایه اجتماعی قابل قبول هستند عدم حضور در ساخت قدرت، تعلیق امر سیاسی نیست امر سیاسی در سپهر عمومی تعریف می شود نه الزاماً در ساختار حکومت تهدید عدم حضور در ساختار را می توان به فرصت مبدل ساخت گفتگو با امیر خرم ۱: کارنامه تحریم: در واقع بررسی...


  • در شرایط موجود اصلاح طلبان فاقد سرمایه اجتماعی قابل قبول هستند
  • عدم حضور در ساخت قدرت، تعلیق امر سیاسی نیست
  • امر سیاسی در سپهر عمومی تعریف می شود نه الزاماً در ساختار حکومت
  • تهدید عدم حضور در ساختار را می توان به فرصت مبدل ساخت

گفتگو با امیر خرم

۱: کارنامه تحریم: در واقع بررسی این است که اصلاح طلبان کدام انتخابات را در چهل سال گذشته تحریم کردند؟ (مجلس هفتم + مجلس نهم + مجلس یازدهم) و دستاورد آنها چه بود؟

عرصه سیاست، عرصه بده بِستان است و برای یک نیروی ملی، بده بستانی با محوریت منافع ملی. بنابر این هر نیروی سیاسی باید توجه داشته باشد در ازای آنچه از دست می دهد، چه بدست می آورد. این قاعده برای نیروهای اپوزیسیون داخلی از جمله اصلاح طلبان نیز برقرار است. حضور در هر انتخاباتی (بدور از نتیجه آن) به معنای اعتبار بخشیدن به نظام سیاسی در عرصه داخلی و نیز صحنه بین المللی است و این امتیازی است که نیروهای اپوزیسیون به حکومت می دهند. لذا نیروهای اصلاح طلب باید جمع بندی کنند که در ازای آنچه به حکومت می دهند (حضور در انتخابات با وجود رد صلاحیت کاندیداهای اصلی و تضعیف پایگاه اجتماعی خود در میان مدت)، دستاورد آنها چه بوده است. به عبارت دیگر آن داده چه ستانده ای را بدنبال داشته است.

واقعیتی که امروزه بیش از گذشته عیان شده این است که نهادهای انتخابی کمترین نقشی در تصمیم سازی و تدوین نه تنها استراتژی ها که تاکتیک های سیاسی حکومت نیز ندارند. تا جایی که تصمیمات آنها در راستای هسته قدرت باشد، از اختیار عمل و بسط ید برخوردارند. اما در جایی که نظرات آنها (چه در دولت، چه در مجلس شورا و چه در شوراهای شهر و روستا) با نظرات نهادهای انتصابی و مرکز قدرت مغایر باشد، آنچه در نهایت مصوب و اجرا می گردد، نظرات و تصمیمات نهادهای انتصابی و غیرپاسخگو است. به دیگر سخن، اصلاح طلبان در طول سالیان گذشته و در ازای اعتبار بخشیدن به ساخت قدرت و کاستن از پایگاه اجتماعی خود (از جمله با حضور در انتخابات های متعدد)، نتوانسته اند هیچ دستاوردی داشته باشند تا تعادل یا بالانس میان داده و ستانده خود را در معرض قضاوت مردم قرار دهند. به همین دلیل نظر بنده آن است که شراکت در چنین معامله ای که از پیش، متضرر بودن در آن عیان است، منطقاً صحیح نیست.

۲ : توان تحریم: آیا اصلاح طلبان می توانند از نظر تشکیلاتی انتخابات را تحریم کنند؟
یکی از اشکالاتی که به نیروهای اصلاح طلب وارد است، این است که در طی بیش از بیست سال گذشته که همواره در عرصه سیاسی کشور حضور داشته اند، نتوانسته اند میان مجموعه نیروهای اردوگاهی خود، انسجام برقرار کنند. تشکیل شورای سیاست گذاری اصلاح طلبان نیز بدلیل ساختار غیردموکراتیک آن نتوانست به یکپارچگی این نیروها مددی برساند. محافظه کاری و منفعت جوییِ بخشی از این نیروها نیز مزیدی شده است بر علت عدم انسجام آنها.

۳ : تحریم، در واقع مقدمه ی خروج از حاکمیت است. پس آیا تجربه نهضت آزادی در خرج از حاکمیت موفق بود؟ منظور استعفای دولت موقت + انتخابات دور دوم مجلس است که نهضت شرکت نکرد.

به عقیده من قیاس شرایط اول انقلاب با شرایط کنونی، مع الفارق است. اولاً در سال بعد از پیروزی انقلاب، مجموعه دولت موقت و نهضت آزادی، نه در ساخت قدرت پشتیبانی داشتند و نه در میان نیروهای سیاسی و نه در جامعه. فراموش نکنیم که طیف وسیعی از نیروهای سیاسی از جریان راست تا چپ مذهبی و حتی چپ مارکسیست مانند حزب توده، چریک های فدایی و مجاهدین خلق در مقابل دولت موقت قرار داشتند و از هیچ حربه ای برای ضربه زدن به دولت، فروگذار نمی کردند. مرحوم بازرگان و همراهانش در آن شرایط، تنها نیرویی بودند که بر آزادی نقد حکومت بجای سرکوب مخالفان، قانون مداری بجای هیاهو و اغتشاش، پایان شورش بر علیه عقلانیت تحت لوای انقلابی گری و رعایت منافع ملی در سیاست گذاری های کلان ملی و بین المللی بجای ترویج اندیشه صدور انقلاب و تحریک کشورهای منطقه، تاکید می کردند. در صورتی که اصلاح طلبان در مقطعی هم مجلس را در اختیار داشتند، هم دولت را، هم اعتبار بین المللی را و هم پایگاه اجتماعی داخلی را. با این وجود بدلیل نداشتن استراتژی و محافظه کاری بیش از حد، نتوانستند در بهبود شرایط نقشی داشته باشند و اندک اندک پایگاه اجتماعی خود را از دست دادند و به همان میزان نیز از حضور در ساخت قدرت منع شدند. ثانیاً از نظر بنده همچنان که در نوشته های پیشین خود نیز آورده ام، اصلاح طلبی را می توان به دو دسته کلی تقسیم نمود. اصلاح طلبی جامعه محور و اصلاح طلبی قدرت محور. وظیفه و رسالت اصلاح طلبی جامعه محور، ایجاد گفتمان جدید یا بهبود و تقویت گفتمان تضعیف شده است. همچنان که وظیفه اصلاح طلبی قدرت محور نیز پیشبرد پروژه گذار بدون خشونت به دموکراسی با اتکاء به امکانات و بهره جستن از ابزارهایی است که حضور در ساخت قدرت در اختیار آنها قرار می دهد. تفاوت مرحوم بازرگان و دوستان او در نهضت آزادی در آن مقطع با اصلاح طلبان از این زاویه نیز قابل تأمل است. چرا که مرحوم بازرگان پس از خروج از ساخت قدرت، با بهره بردن از شیوه اصلاح طلبی جامعه محور به ساخت گفتمان جدیدی همت گماشت که در سال ۱۳۷۶، جمعی از نیروهای سیاسی توانستند ذیل آن گفتمان در عرصه سیاست به درون حکومت وارد شوند. اما در طول بیش از بیست سال گذشته که از غلبه گفتمان اصلاح طلبی می گذرد، هیچ بخشی از نیروهای اصلاح طلب به ضرورت بهبود بخشی و تقویت هسته مرکزی این گفتمان (از طریق جذب دال های شناور و ارائه تعریفی جدید از دال های موجود)، پی نبرده اند و اصولاً رقابت خود با جریان محافظه کار را از جنس رقابت گفتمانی ندانسته اند تا در فکر اصلاح گفتمان خود برآیند. نتیجه امر نیز اکنون قابل مشاهده است که گفتمان اصلاح طلبی سلطه خود را از دست داده است و به همین دلیل نیز پایگاه اجتماعی اصلاح طلبان، بشدت تضعیف شده است. به عقیده بنده، تا زمانی که این نیروهای سیاسی، به ضرورت بهبودبخشی گفتمان خود پی نبرند و تلاش نکنند از این طریق، پایگاه اجتماعی خود را تقویت کنند، نقشی در تحولات سیاسی پیشِ رو نخواهند داشت.

هانا آرنت در کتاب توتالیتاریسم خود، مهمترین وظیفه نیروهای سیاسی در مقابل دولت های توتالیتر را حفظ و تقویت حوزه عمومی معرفی میکند. حوزه عمومی عبارت از امکانی در زندگی جمعی انسان ‌هاست که با تحقق آن، افراد جامعه می‌توانند از طریق یکدیگر به سخن آیند و با مفاهمه به امر عمومی توجه کنند و آن را مورد بحث و گفتگو قرار دهند. در حوزه عمومی افراد در وضعیتی آزاد، دور از تحمیل ‌ها و اجبارها، امر عمومی را مورد بحث و نظریات یکدیگر را مورد ارزیابی قرار می‌دهند و بدین وسیله امکان رسیدن به یک توافق جمعی واقعی را به حداکثر می‌رسانند. از کتابخانه‌های عمومی، کافه‌ها و قهوه‌خانه‌ها، روزنامه‌ها و نشریات، رادیو و تلویزیون، سینما، ویدئو، ماهواره‌ها، شبکه‌های اینترنت، کامپیوتر و… به‌مثابه مهم‌ترین ابزارهای بازتولید و احیای حوزه عمومی نام برده می شود. اصلاح طلبان نیز می توانند با استفاده از این ابزارها به تقویت حوزه عمومی و نیز بهبود گفتمان خود بپردازند. چرا که صرفاً در حوزه عمومی است که نیروهای سیاسی می توانند به بازسازی گفتمانی خود مشغول شوند و قطعاً تا زمان بازسازی گفتمان اصلاح طلبی، امکان حضور موثر این نیروها در ساخت قدرت بلاموضوع خواهد بود.

۴ : تاثیر تحریم: آیا تحریم اصلاح طلبان به تضعیف نظام انتخاباتی منتهی شد؟ تجربه مجلس هفتم و ظهور نواصولگرایی و احمدی نژاد، تجربه مجلس نهم و تشدید تحریم ها، تجربه مجلس یازدهم و ظهور اصولگرایی و باقر قالیباف.

به عقیده بنده اینها تبعات همان بحث تضعیف گفتمان اصلاح طلبی است که در سوال پیشین بیان کردم. می توان این سوال را مطرح کرد که تفاوت میان یک مجلس محافظه کار که بدلیل حمایت های بیرونی، دارای قدرت محدودی (همسو با منویات و خواسته های هسته قدرت) است با مجلس اصلاح طلبی که کثیری از نمایندگان آن یا از هراس رد صلاحیت در دوره بعد و پس از حضور در مجلس در کسوت نماینده، به محافظه کاری روی می آورند و یا امکان هرگونه تحرک در جهت بهبود شرایط سیاسی – اجتماعی و تصویب طرح هایی همسو با منافع ملی با وجود موانعی همچون شورای نگهبان و مجمع تشخیص مصلحت، از آنها سلب می شود، در چیست. سخن بنده بیان این نکته است که تنها منبع قدرت اصلاح طلبان قدرت محور، غلبه گفتمانی و پایگاه اجتماعی مُنتج از آن است. اشتباه استراتژیک این نیروهای سیاسی نیز در عدم توجه به همین نکته بود و همین امر نیز باعث گردید بدون توجه به پشتوانه اجتماعی خود، به حضور در ساخت قدرت ادامه دهند و نتیجه امر نیز رد صلاحیت گسترده آنها در انتخابات مجلس یازدهم و با احتمال زیاد، انتخابات ریاست جمهوری آتی خواهد بود.

۵ : اساساً اصلاح‌طلبان در حال حاضر در وضعیتی هستند که با آنها معامله شود؟
طبیعتاً حکومت هنگامی با نیروهای اپوزیسیون خود وارد معامله می شود که به ازای داده خود( که سپردن بخشی از اجزای ساخت قدرت به آنها است)، ستانده ای از سوی آنها کسب کند. این ستانده در شرایط پیشین، کسب اعتبار در سطوح بین المللی و داخلی بود که با حضور نیروهای اصلاح طلب در انتخابات های گوناگون و انجام یک انتخابات رقابتی و ایجاد شور در میان مردم و حضور بیش از دو سوم واجدین شرایط در پای صندوق های رای، هم در چشم کشورهای دیگر، پایگاه اجتماعی خود را به رخ کشد و هم به نیروهای داخلیِ خود اعتماد به نفس دهد. در شرایط موجود، نیروهای اصلاح طلب به عنوان مهم ترین اپوزیسیون داخلی، داده ای برای ارائه به حکومت ندارند. به عبارت دیگر حضور یا عدم حضور آنها، برای کثیری از مردم بلاموضوع است و به همین خاطر طبیعتاً حکومت نیز دلیلی برای معامله با آنها نخواهد داشت.

۶ : می‌دانیم که الان اصلاح طلبان بدنه اجتماعی خود را از دست داده‌اند. خب در چنین وضعیتی وقتی شما سرمایه‌ اجتماعی خود را از دست داده‌اید، چه سرمایه‌ دیگری برای معامله دارید؟
در شرایط موجود از نظر بنده اصلاح طلبان فاقد سرمایه اجتماعی قابل قبول هستند. به عبارت دیگر اصلاح طلبان امروز در وضعیتی نیستند که بتوانند در یک شرایط نسبتاً برابر با حکومت وارد معامله شوند. به همین خاطر نیز توصیه بنده این است که خروج از ساخت قدرت را فرصتی تلقی کنند تا بتوانند با رویکرد اصلاح طلبیِ جامعه محور، هم به آسیب شناسی گفتمان اصلاح طلبی بپردازند و هم پایگاه اجتماعی خود را تقویت کنند تا بتوانند در آینده مجدداً با پشتوانه اجتماعی مستحکم و ذیل گفتمانی که قدرت سلطه دارد، به مقابله با جریان رقیب بپردازند.

۷ : آیا در این وضعیت، اصلاح‌طلبان باید پیرو مردم شوند و مثلاً سراغ گزینه‌ تحریم بروند؟ خب در اینجا طبعاً اتخاذ سیاست تحریم که سیاست اصلاح‌طلبان نیست. زیرا آنها به جای آنکه پیشرو باشند، پیرو شده‌اند. سوالم این است که فرق نیروی سیاسی با مردم عادی در چیست؟ آیا غیر از این است که نیروی سیاسی یا نیروی حزبی اساساً وظیفه‌اش ناامید نشدن است؟ و وظیفه‌اش مگر این نیست که مثل مردم فکر نکند؟

مانند مردم اندیشیدن فی نفسه دارای اشکال نیست و اتفاقاً سخن بنده مبتنی بر امید است نه ناامیدی. مجدداً تکرار می کنم که عرصه سیاست ورزی محدود به ساخت قدرت نمی شود بلکه این حوزه عمومی است که در یک سطح وسیع تر محل مناسبی برای سیاست ورزی است. سخن بنده دال بر این نکته است که در شرایط موجود، خواسته یا ناخواسته، حکومت قصد دارد اصلاح طلبان را از ساخت قدرت اخراج کند، چرا که از نگاه آنها اصلاح طلبان دیگر کارکردی برای حکومت ندارند. لذا در یک چنین شرایطی مناسبترین کار این است که اصلاح طلبان این تهدید را به فرصتِ بازسازی گفتمانی و تقویت پایگاه اجتماعی خود تبدیل کنند.

۸ : هر حکومتی اساساً نمی‌خواهد منتقدش وارد ساختار قدرت شود. خب منتقد یا فعال سیاسی باید بگوید حالا که شما نظارت استصوابی دارید و نظارت پنهان و پیدا یا تهدیدهای مختلف، پس من بی‌خیال می‌شوم و گزینه تحریم را انتخاب می‌کنم. بعد هم با جمله پر طمطراق این حکومت اصلاح پذیر نیست، بار را از دوش خودم بردارم.

هیچ حکومت اقتدارگرایی تمایلی به حضور نیروهای مخالف خود در ساختار قدرت ندارد. اما این هنر نیروهای سیاسی اپوزیسیون است که بتوانند به پشتوانه قدرت حاصل شده از پایگاه اجتماعی گسترده و نیز قدرت گفتمانی تسلط یافته، خود را به حکومت تحمیل کنند. پیروزی جناب آقای خاتمی در خرداد ۱۳۷۶ و نیز پیروزی نامزدهای اصلاح طلب در مجلس ششم، نه بر حسب اتفاق که دقیقاً مبتنی بر همین قاعده جامعه شناسی سیاسی رخ داد و بنا به همین قاعده نیز از نظر بنده، در شرایط موجود اصلاح طلبان امکان پیروزی در رقابت با جریان رقیب خود را ندارند.

۹ : چرا اینقدر سیاستمداران ما تغییرکرده و منفعت طلب شده‌اند و حاضر نیستند کار سیاسی کنند؟ در واقع از ۸۸ به بعد اغلب حاضر نیستند همچون گذشته در صحنه باشند. در واقع مسابقه برای نبودن است نه بودن.

بعد از وقایع سال هشتاد و هشت، هزینه کنشگری سیاسی تا حد زیادی افزایش یافته است و همین امر موجب شده است که بسیاری از سیاسیون به صراحتِ قبل موضع گیری نکنند. دلیل دیگر افزایش هزینه کنشگری سیاسی، تغییر ماهوی نظام سیاسی است که در مقاله ای در شماره ۱۳۱ نشریه ایران فردا، بدان پرداخته ام و ضرورتی در ذکر مجدد آن مطلب در اینجا نیست.
تاکید مجدد بنده به عنوان سخن آخر آن است که عدم حضور در ساخت قدرت الزاماً به معنای تعلیق امر سیاسی نیست. چرا که امر سیاسی در سپهر عمومی تعریف می شود نه الزاماً در ساختار حکومت و تهدید عدم حضور در این ساختار را می توان به فرصت مغتنمی مبدل ساخت برای نیروهای اصلاح طلب تا علاوه بر تقویت حوزه عمومی به آسیب شناسی گفتمانی خود نیز بپردازند تا در فرصتی دیگر بتوانند مجدداً با گفتمانی جدید و قدرتی برخواسته از پایگاه اجتماعی گسترده، وارد عرصه حکومت شوند.

منبع: روزنامه مستقل


دیدگاه‌ها بسته شده‌اند.