سایت خبری تحلیلی کلمهhidden pichidden pichidden pichidden pichidden pic

بسترهای برسازنده دانش فقه (۳)

چکیده :پس از نهادینه شدن قدرت نوبنیاد در مدینه، کارویژه های ساختاری حکومت بایسته می شود. یعنی حکومت در مقام اجرای وظایف و نقش در خواستی از سوی توده ها، نیازمند توانایی های مالی بود. در ساختار حکومت قبایلی در پیش از اسلام، سران قبایل که به زعامت برگزیده می شدند، از توان مالی برخوردار بودند. یعنی برخورداری از تمکن مالی یکی از ویژگی حاکم در جامعه قبایلی...


محمد عثمانی

در ادامه بحث گذشته به نقطه اساسی حکومت نبوی در مدینه رسیدیم که همانا قانون بود. قانون عبارت از مجموعه از قواعد تنظیم کننده روابط افراد یک جامعه با قدرت حاکم از یکسو و قدرت با مردم از سوی دیگر، همراه با روابط انسان ها با همدیگر است. قانون در این حکومت ریشه در عرف و فرهنگ آن داشته و عامل وحی در مقام پشتیبان در مواردی شخص حاکم را یاری می کرده است. در این نوشتار به نمونه ی دیگری از این قوانین مز پردازیم که پشتوانه وحیاتی دارد. قانون مالیات های چون زکات و خمس در این حکومت چه نقش و جایگاهی دارد. آیا این قوانین، بدون در نظر گرفتن امر حکومت، جنبه الهی و دستوری شرعی است؟ یا این که قوانینی از نوع عرفی است که از برای تنظیم سیاست های حکومت با پشتوانه وحیانی تقنین شده اند؟ به طور کلی بود و یا نبود حکومت اسلامی، تداوم پر اخت این نوع مالیات ها چه سرنوشتی پیدا می کند؟ آیا این نوع قواعد در بستر حدود باید خوانش شود که بنا بر نظر برخی از فقها، در عصر غیبت امام، امکان تحقق نخواهد داشت و باید تعطیل شوند؟ برای پاسخ این سوالات باید بسترهای تاریخی مورد توجه قرار گیرد.

در سوره توبه آیه ۱۰۳، مریم آیه ۳۱ و ۵۵، انبیاء آیه ۷۳ و سوره بینه آیه ۵، در با زکات سخن گفته شده و آن را همزاد برپایه ای نماز و از نشانه های مومن تلقی شده است. آیه خمس در سوره انفال آیه ۴۱ وارد شده است. بعضی از مفسرین قرآن اظهار داشته اند که انما در ابتدای این آیه براساس ادبیات عرب از ادات حصر است. یعنی بر هر جمله ای در زبان عرب وارد شود، موارد ذکر شده در آن جمله در در دامنه مطرح حصر می کند. از این رو در آیه خمس به دلیل ذکر موارد مصرف خمس، با تکیه بر حرف انما، دامنه آن را در همین محدوده حصر می کنند. حال از این چشم انداز توجه تاریخی بایسته می شود.

پس از نهادینه شدن قدرت نوبنیاد در مدینه، کارویژه های ساختاری حکومت بایسته می شود. یعنی حکومت در مقام اجرای وظایف و نقش در خواستی از سوی توده ها، نیازمند توانایی های مالی بود. در ساختار حکومت قبایلی در پیش از اسلام، سران قبایل که به زعامت برگزیده می شدند، از توان مالی برخوردار بودند. یعنی برخورداری از تمکن مالی یکی از ویژگی حاکم در جامعه قبایلی بود. زیرا امکانات مالی حاکم، او را در اجرای وظایف حکومتی خود یاری می رسانید. اما در نوع حکومت نبوی که از شیوه قبایلی فاصله می گیرد، نیازمند کسب مال برای اداره جامعه بود. اخذ مالیات از درآمدهای مردم در میان مردم عرب امر متداول نبوده است. بلکه تنها در مکه و در جشنواره تجاری حج در پیش از اسلام، حاکم مکه از تجار حاضر در این مهرجان( فستیوال ) تجاری که از خارج مکه بودند، مالیات می گرفت. اما اخذ مالیات از در آمدهای مردمی در راستای اجرای کارویژه حکومت در میان یهودیان مدینه دایر بوده است.

در این شرایط و با تغییر در مبنای شکل گیری حکومت، پیامبر برای اداره جامعه و در راستای اهداف بلندی که در آیات مکی مطرح شده، می بایست فقر و شکاف طبقاتی را به صورت اساسی ریشه کن می کرد. پیامبر به نیکی می دانست اعتلای اخلاقی و تحقق جامعه آرمانی عبادی اسلام با فقر ممکن نخواهد بود. همچنین یکی از اهداف اصلی شکل گیری این حکومت مبارزه با عقبه جهل، زور و تزویر در مکه بود. حکومتی که انسانیت انسان را در پای اهداف نامشروع زمامداران قریش نابود کرده بودند. جنگ با این حکومت مستقر در مکه، مستلزم آرامش روحی مردم تازه مسلمان در مدینه بود. آرامشی که با هوشیاری همراه بود. از این رو در ادامه سیاست اولیه اقتصادی در عقد اخوت، مالیات های خمس و زکات با تکیه بر امر تقنین شد.

همانطور که در فقره قبلی بیان کردیم، پیامبر در مواجهه با بعضی از عادت واره ها ناپسند و یا حاکم کردن رفتاری جدید که ممکن بود، واکنش عمومی مردم را به همراه داشته باشد از وحی و انگاره تعبدی آن در جهت نهادینه سازی قواعد جدید یاری می گرفت. با معنای دیگر وحی در اجرای وظایف حکومتی پیامبر در موارد بسیاری یاری می رسانید. مجموعه این کمک ها را در قالب آیات الامکان شناخته می شود.

حال با توجه به این بستر تاریخی و اجتماعی شکل گیری مالیات های اسلامی، سوال مطرح این است که آیا مالیات های اسلامی جز مواردی است که در فقه اسلامی حدود خوانده می شود است؟ آیا تداوم پرداخت این مالیات ها در صورت عدم وجود حکومت صلحا، بایسته ای ناگزیر است؟ با توجه به مالیات هایی که امروزه در حکومت اسلامی فعلی به صورت عرفی متداول شده، پرداخت این وجوه به شکل امروزین آن وجه شرعی دارد؟ و سوالات بسیار دیگر که می توان با توجه به اصل بنیادین قانون گرایی در حکومت نبوی مورد توجه قرار داد.

منبع: کتابخانه و مرکز اسناد قلم


دیدگاه‌ها بسته شده‌اند.