شما در حال بازدید از صفحه ساده شده سایت کلمه می باشید. برای دیدن نسخه اصلی اینجا را کلیک کنید.
چکیده : با گذشت چهار دهه از انقلاب فرهنگی، البته طیفی از دانشگاه ها و بسیاری از اساتید و دانشجویان ایرانی، هنوز در حد قابل قبولی به تولید علم می پردازند و بسیاری از این تولیدات از کیفیت بالایی برخوردارند. با وجود این فرایند "اسلامی کردن دانشگاه ها"، توام بوده با توسعه تولیدات دانشگاهی ایدئولوژیک و بدبینی فزاینده به آنچه "علوم غربی" نامیده شده که این فرایند، در حجم عظیمی از پایان نامه های دانشگاهی نمود داشته است.
حسین باستانی
چهار دهه است که در تقویم رسمی ایران، دوم اردیبهشت به عنوان “روز انقلاب فرهنگی” ثبت شده. چهل سال پیش در چنین روزی، حکومت ایران روند “تصفیه” دانشگاهها از هزاران دانشجو و صدها استاد منتقد را برای “اسلامی کردن” آموزش عالی آغاز کرد. در پی این تصمیم دانشگاه ها از ۱۵ خرداد ۱۳۵۹ تعطیل شدند، تا ۲۷ آذر ۱۳۶۱ که “روز وحدت حوزه و دانشگاه” نام گرفت.
مفهموم و نام “انقلاب فرهنگی” در ایران، تحت تاثیر حکومت چین بود که در۱۹۶۶، حرکتی به همین نام را برای حذف نیروهای منتقد یا رقیب کلید زد و بخشی کلیدی از آن، “تصفیه” محیط های آموزش عالی و تعطیلی دانشگاه ها بود. در سال های رهبری آیت الله خمینی، فرایند معروف به “اسلامی کردن دانشگاهها” با تشکیل موسسات جدید آموزش عالی برای پرورش اساتید و دانشجویان همسو با حکومت، گزینش عقیدتی دانشجویان، برقراری سهمیه های تحصیلی و مسلط کردن مدیران سیاسی و روحانیون بر دانشگاهها ادامه پیدا کرد. در دوره رهبری آیتالله خامنهای، همین روند با تغییراتی ادامه یافت که از جمله، شامل افزایش نقش نظامیان در دانشگاه ها در مقایسه با دهه اول انقلاب میشد.
با گذشت چهار دهه از انقلاب فرهنگی، البته طیفی از دانشگاه ها و بسیاری از اساتید و دانشجویان ایرانی، هنوز در حد قابل قبولی به تولید علم می پردازند و بسیاری از این تولیدات از کیفیت بالایی برخوردارند. با وجود این فرایند “اسلامی کردن دانشگاه ها”، توام بوده با توسعه تولیدات دانشگاهی ایدئولوژیک و بدبینی فزاینده به آنچه “علوم غربی” نامیده شده که این فرایند، در حجم عظیمی از پایان نامه های دانشگاهی نمود داشته است.
گزارش حاضر، با پرهیز از هرگونه رویکرد تحلیلی، به مرور فهرستوارِ مجموعهای از پایان نامههای تولید شده در موسسات آموزش عالی ایران در یک دوره نمونه (۱۳۸۹ تا ۱۳۹۸) و در شش موضوع نمونه میپردازد. موضوعاتی که اگرچه لزوما مرتبط نیستند، اما در یک چیز اشتراک دارند: اینکه متاثر از اولویت های حکومت در چهارمین دهه “اسلامی کردن دانشگاه ها” به نظر میرسند.
نمونه: طب اسلامی/ سنتی
در ۱۹ دی ۹۸، محمدرضا شمس اردکانی مدیرکل دفتر طب ایرانی و مکمل خبر از تاسیس “۷ دانشکده و ۱۳ گروه طب سنتی در کشور” از سال ۱۳۸۶ به بعد داد. آیتالله خامنهای شخصا از حامیان این روند بوده و در سخنانی در ۱۴ شهریور ۱۳۸۹، با اشاره به اخبار مرتبط با تشکیل “دانشکده طب سنتی” گفته “این برای من یک مژده است”. حسین تبریزیان که شاگردانش او را “پدر طب اسلامی” می نامند و به تازگی به خاطر تجویز مداواری کرونا با “روغن بنفشه” خبرساز شده، بر پیشانی پایگاه اطلاع رسانی خود جمله ای از آقای خامنه ای را قرار داده که حکایت دارد “دغدغه امروز من طب اسلامی و ایرانی است”.
در چنین فضایی، غیرمنتظره نیست که توجه به طب سنتی، که برخی مدافعانش آن را طب اسلامی یا ایرانی هم می نامند، در پایان نامه های دانشگاهی یک دهه اخیر رواج محسوسی داشته باشد. پایان نامه هایی که منتقدان طب سنتی معتقدند ممکن است در قالب مقالات دانشگاهی قابل ارائه باشند، ولی در قابلیت پذیرش آنها به عنوان تز دکترا یا کارشناسی ارشد تردید وجود دارد.
برای آشنایی با حال و هوای کلی این پایان نامه ها، مرور عناوین برخی از آنها در مورد تاثیرات درمانی گیاهان خاص، که عمدتا به مقطع دکترا و بعضا به مقطع کارشناسی ارشد مربوط می شوند، مفید خواهد بود:
البته در کنار مواردی از نوع فوق، طیفی از پایان نامه های مرتبط با طب سنتی، نه به تاثیر گیاهان خاص، که به مفاهیم کلی تر ارتباط دارند. از قبیل:
برخی از پایان نامه های مرتبط با طب سنتی یا اسلامی، در زمان خود به شدت خبرساز شده اند. مثلا “ارزیابی اثر تلاوت سوره حمد بر سلولهای سرطان پروستات” (دانشگاه آزاد اسلامی واحد زرقان، ۱۳۹۶)، یا “اثر دهانشویه عنبرنسارا بر پلاک میکروبی، در یک مطالعه کارآزمایی بالینی دوسوکور” (دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۹۶) [توضیح آنکه عنبرنسارا، مدفوع الاغ است.]
نمونه: پایان نامه های مربوط به “یهود”
مجموعه ای از پایان نامه های تولید شده در دانشگاه های ایران در یک دهه اخیر، علیه نژادی خاص -مشخصا: نژاد یهود- هستند. منظور از این گروه تولیدات دانشگاهی، نه پایان نامه های علیه اسرائیل یا صهیونیسم، که آنهایی است که به صراحت ضد یهودیان هستند. مثلا این پایان نامه های کارشناسی ارشد:
لازم با یادآوری نیست که نمونه های فوق، پایان نامه هایی هستند که در یک دهه اخیر تهیه و دفاع شده اند، وگرنه تهیه چنین پایان نامه هایی، پیش از آن هم در مقاطع کارشناسی ارشد و بعضا دکترا معمول بوده است. پایان نامه هایی از قبیل: “الگوسازی قرآن کریم در مواجهه با یهود” (دانشگاه اصول الدین، ۱۳۸۸)، “بررسی مبانی کلامی سلطه یهود بر جهان”، (دانشگاه قم، ۱۳۸۳)، “قرآن و نبرد با یهود” (دانشگاه اصول الدین، ۱۳۸۶)، “تفرقهانگیزی یهود در قرآن و انطباق آن با صهاینه” (دانشگاه قم،۱۳۸۸)، “پیامبر و یهود از هجرت تا رحلت” (دانشگاه اصول الدین، ۱۳۸۲) و “بررسی قوم یهود در بستر تاریخی نزول آیات قرآن” (دانشگاه قم،۱۳۸۷).
نمونه: پایان نامه های مربوط به شیطان و جن
در بازه زمانی مورد بررسی، تعداد قابل توجهی پایان نامه دانشگاهی در مورد جن و شیطان یا علوم غریبه تهیه شده اند. البته بخشی از این پایان نامه ها، به تاثیرات اجتماعی باور به چنین موضوعاتی در ایران و جهان مربوط می شوند که درواقع به بررسی آسیب های اجتماعی می پردازند. ولی بخشی دیگر، عمدتا در مقطع کارشناسی ارشد، از زاویه اعتقادی به این موضوعات پرداخته اند. به عنوان نمونه:
نمونه: پایان نامه های مربوط به “حضرت یونس”
بخشی از پایان نامه های مورد بررسی در یک دهه اخیر، به موضوعاتی مرتبط می شوند که -فارغ از آنکه به چه دردی می خورند یا نمی خورند- پرداختنِ موردی به آنها در دانشگاه های ایران دور از انتظار نیست. ولی حجم انبوه افرادی که با پرداختن به هر یک از این موضوعات، مدارکی چون کارشناسی ارشد یا بعضا دکترا گرفته اند، نامتعارف به نظر می رسد. به عنوان تنها یک بررسی موردی، می توان به پایان نامه های زیر اشاره کرد که مثلا در مورد یک پیامبر خاص یعنی “حضرت یونس” و سوره ای که به نام اوست ارائه شده اند. با این توضیح که پایان نامه های مشابه، در مورد تعداد بسیار زیادی از پیامبران یا چهره های مذهبی دیگر هم تولید شده اند:
نمونه: پایان نامههای مربوط به آیتالله خامنهای
انبوهی از پایان نامه های دانشگاهی یک دهه اخیر، در مورد دیدگاه های آیت الله خامنه ای هستند. اینکه در ایران پایان نامه هایی در ارتباط با دیگاه های های شخص اول حکومت تهیه شود، حتما غیرمنتظره نیست. ولی بسیاری از این پایان نامه ها عملا چیزی جز مرور تحسین آمیز جملات آقای خامنه ای نیستند و بیشتر به متن های تبلیغی شباهت دارند تا پایان نامه های دانشگاهی. طیفی از پایان نامه های زیر -و البته نه همه- را می توان در همین گروه طبقه بندی کرد که بیشترشان در مدرک کارشناسی ارشد و بخشی در مقطع دکترا بوده اند. برای ارائه تصویری بهتر از حال و هوای پایان نامه ها، صفات و القاب به کار رفته در عناوین آنها عینا نقل شده اند:
تعدادی از پایان نامه های این گروه، بر مبنای جملات بیان شده از سوی آقای خامنه ای به پیشنهاد سیاستهای کلان برای کشور پرداخته اند. مثلا:
درنهایت، اگرچه بیشتر پایان نامه های مرتبط با آقای خامنه ای، او را به عنوان بالاترین مقام حکومت ایران مورد توجه قرار داده اند، ولی برخی نیز او را به صورت یک شخصیت ادبی به تصویر کشیده و از این زاویه در موردش پایان نامه نوشته اند. مثلا “تحلیل و بررسی بیانات ادبی آیت الله سید علی خامنه ای” (دانشگاه ولیعصر رفسنجان، ۱۳۹۴) یا “بررسی و تحلیل بازتاب شخصیت و جایگاه مقام معظّم رهبری در شعر معاصر” (دانشگاه قم، ۱۳۹۶).
نمونه: پایان نامههای مربوط به آیتالله خمینی
تعداد پایان نامه های کارشناسی ارشد و دکترای تولید شده در یک دهه اخیر در مورد آیت الله خمینی، در مقایسه با هر چهره سیاسی و مذهبی دیگری بیشتر است. این پایان نامه ها، به دلایلی حتی از آنچه در مورد آیت الله خامنه ای تولید شده بیشترند. از جمله به این دلیل که بنیانگذار جمهوری اسلامی دارای تالیفات متعدد فقهی و غیرفقهی بوده است (در حالی که تالیفات منتشر شده به نام آقای خامنه ای عمدتا مجموعه سخنرانی ها و جملات برگزیده او هستند که بعدها به صورت کتاب تدوین شده اند). دلیل دیگر، تعداد زیاد پایان نامه های تهیه شده در یک مرکز دانشگاهی خاص یعنی “پژوهشکده امام خمینی (ره) و انقلاب اسلامی” است.
عناوین تعدادی از پایان نامه های مرتبط با آقای خمینی، در مقاطع کارشناسی ارشد و دکترا، به شرح زیر هستند. برای ارائه تصویری بهتر از حال و هوای پایان نامه ها، صفات و القاب به کار رفته در عنوان آنها عینا نقل شده اند:
علاوه بر نمونه هایی از نوع فوق، باید به متن هایی اشاره کرد که در یک “سبک خاص پایان نامه نویسی” یعنی مقایسه گفته ها و نوشته های آقای خمینی با دیدگاه های چهره های تاریخی گذشته -از حافط و ابن سینا گرفته تا ارسطو و افلاطون- تهیه شده اند. مثلا:
حمایت های “مادی و معنوی” از پایان نامه های حکومتی
طیفی از پایان نامه های منطبق با نگاه سیاسی و ایدئولوژیک حکومت، قاعدتا بر مبنای علائق شخصی نویسندگان آنها تولید می شوند. با وجود این، مشخص است که سیاست های کلان نهادهای حکومتی، در تعداد زیاد و محتوای چنین پایان نامه هایی نقش تعیین کننده دارند. برخی از مسئولان آموزشی، سیاسی یا نظامی ایران، در مناسبت های گوناگون به نقش نهادهای حکومتی در تولید نوع پایان نامه های خاص اشارات معنی دار داشته اند. مهمتر آنکه، علی رغم افزایش مشکلات اقتصادی کشور، در مورد برنامه های متنوع نهادهای رسمی برای حمایت بیشتر مادی و معنوی از چنین پایان نامه هایی اطلاع رسانی کرده اند.
مثلا در ۲۵ شهریور ۱۳۹۸ حسین نجات معاون فرهنگی-اجتماعی فرمانده سپاه، با اشاره به بیانیه آیت الله خامنه ای به مناسبت چهلمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی -معروف به “بیانیه گام دوم انقلاب”- از طرح سپاه پاسداران برای تولید انبوه پایان نامه در مورد این پیام خبر داد. او مشخصا اعلام کرد: “تاکنون توانسته ایم بیش از هزار عنوان پایان نامه دانشگاهی در مقاطع دکترا و کارشناسی ارشد از بیانیه گام دوم انقلاب استخراج کنیم.”
در اعلانی جداگانه، حسین قدیانی رئیس وقت “سازمان بسیج علمی، پژوهشی و فناوری” و مشاور عالی فرمانده کل سپاه در امور علمی، پژوهشی در ۱۷ مرداد ۱۳۹۶ گفت: “باتوجه به اینکه بسیج علمی کشور با هدف تبدیل ایده به محصول حمایت های خود را انجام می دهد، بنابراین در حوزه علوم انسانی نیز پژوهش هایی که منجر به محصول و کاربردی باشد مورد حمایت مالی قرار خواهند گرفت.” وی به تولیدکنندگان پایان نامه های حکومتی مژده داد که بدون “محدودیت” از آنها حمایت مالی خواهد شد: “در زمینه حمایت مالی از پژوهش های علوم انسانی سعی کرده ایم محدودیت و یا سقف میزان حمایت نداشته باشیم.” اعلام حمایت هایی از این نوع در سطح ملی، طبیعتا در سطح محلی هم بازتاب داشته و به نتایجی همچون اعلام ۳ اردیبهشت ۱۳۹۷علیرضا طاهری زاده فرمانده ناحیه بسیج دانشجویی گلستان انجامیده: “پایان نامه ها و پروژه های دانشجویان که در راستای پیشبرد اهداف نظام و انقلاب اسلامی باشد از سوی بسیج دانشجویی حمایت می شوند.”
اهمیت چنین حمایت هایی، بعضا در ایجاد ساختارهای دانشگاهی جدید هم نموده داشته است. مثلا ابراهیم کلانتری معاون فرهنگی و دانشجویی دانشگاه آزاد، در ۷ بهمن ۱۳۹۷ اعلام کرد: “با ایجاد معاونت علوم انسانی در دانشگاه آزاد بستری فراهم می شود که از پایان نامه های کارشناسی ارشد و رساله های دکتری در حوزه انقلاب اسلامی بیشتر از گذشته حمایت صورت گیرد.” وی با تاکید بر اینکه “قرار است نظام موضوعات در حوزه پژوهش های علوم انسانی در دانشگاه آزاد ایجاد شود و پژوهش ها و پایان نامه های دانشجویان بر اساس موضوعات مطرح شده در این نظام صورت گیرد” افزود: “در حال حاضر از پایان نامه ها و رساله های دانشجویان در حوزه انقلاب اسلامی در این دانشگاه حمایت می شود اما با راه اندازی معاونت علوم انسانی، این روند افزایش پیدا خواهد کرد.”
در عین حال به نظر می رسد که روند حمایت از پژوهش های خاص، تدریجا در حال گسترش به زمینه های بدیع است که قاعدتا در سال های بعد، در پایان نامه های دانشجویان همسو نمود خواهد داشت. مثلا، در ۵ شهریور ۱۳۹۶، علی عظیمی رئیس هیات مدیره بنیاد دعبل (که از مداحان حمایت می کند) با تاکید بر “گفتمان سازی میان شبکه مداحان کشور” گفت: “مداحی به باور من این قابلیت را دارد که کار علمی رویش انجام شود، برای همین ما موضوع حمایت از پایاننامهها و مشاوره در تولید آنها را نیز در دستور کار داریم.”
در همین ارتباط، در ۲۳ آبان ۱۳۹۷ “جامعه ایمانی مشعر” (که آن هم از مداحان حمایت می کند) اعلان کرد که “به منظور ترویج و گسترش علمی پدیده هیأت و ابعاد مختلف آن و همچنین در راستای ارج نهادن به تلاش های علمی طلاب و دانشجویان در حوزه های گوناگون علوم مرتبط با هیأت، از پایان نامه های دانشجویی در سطوح کارشناسی ارشد و دکتری و رساله های سطح ۳ و۴ حوزه های علمیه حمایت مادی و معنوی می نماید”. این تشکیلات، پروژه جدید خود در زمینه “حمایت مادی و معنوی” از پایان نامه های مرتبط با مداحی را، در راستای دیدگاه های آیت الله خامنه ای در مورد اهمیت مداحی ذکر کرد و وعده داد: “حمایت و به عبارت دقیق تر هدایت پایان نامه ها یکی از نخستین گام های برقراری ارتباط میان هیأت با حوزه و دانشگاه است… جامعه ایمانی مشعر با استناد به رهنمودهای رهبر معظم انقلاب از ۱۱ فروردین ۱۳۹۵ حمایت از پایان نامه های ارشــد و دکتری، و سطح ۳ و ۴ حوزه های علمیه را در دستور کار خود قرار داده است.”
همچنین، داود رجبی نیا معاون پژوهش “مرکز بسیج اساتید و نخبگان حوزه های علمیه”، در ۹ مهر ۱۳۹۸ از حمایت این مرکز -ازجمله حمایت مادی- از پایان نامه های حوزوی سطح سه و چهار” خبر داد و گفت: “کمک به موضوع یابی، طرح نامه نویسی تا مرحله دفاع و مشاوره رایگان علمی برای پردازش بهتر موضوعات و تدوین سرفصل ها در کنار حمایت مادی از پایان نامه هایی که در راستای نیازهای جامعه و انقلاب و نظام اسلامی باشد بخشی از کارهای این مرکز است.”
“سطح ۳ و ۴ حوزه های علمیه”، درجاتی از تحصیل طلاب هستند که مطابق مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی، مساوی با فوق لیسانس و دکترا محسوب می شوند و از مزایای علمی و استخدامی همتراز دانشگاهی آن برخوردارند.
مرور نوع و عناوین پایان نامه هایی که برای کسب مدارک کارشناسی ارشد و دکترا در حوزه های علمیه ارائه می شوند، البته به مجالی جداگانه نیاز دارد.
منبع: بیبیسی