شما در حال بازدید از صفحه ساده شده سایت کلمه می باشید. برای دیدن نسخه اصلی اینجا را کلیک کنید.
چکیده : تجربة جنبش سبز، انقلاب تونس، اعتراضات اردن و یمن و الجزایر، و خیزش مصر خط بطلانی است بر دوراهی کاذب «دموکراتیزاسیون جهانی» یا «دیکتاتوری محلی». جنبش مردمی در این کشورها و بیش از همه در ایران و مصر به دلایل سوق‌الجیشی و دلالت‌های سیاسی آن می‌تواند پایانی باشد بر آغاز خاورمیانة جدید جورج بوش و آغازی باشد بر پایان لیبرال دموکراسیِ یکدست‌کنندة غربی. به چالش کشیدن نظام سی‌سالة مبارک در مصر توسط مردم و تعیین تکلیف آن در «کف خیابان‌ها» مفری است که دوگانة مذکور را می‌شکند و فضایی جدید برای نفس‌کشیدن جریان‌های جدید و باز‌شدن افق‌هایی نو به روی مردمان تحت سرکوب و خفقان می‌گشاید.
کلمه- مسعود شریف:
از قاهره تا تهران
جهان عرب به‌پا خاسته است. تونس، اردن، الجزایر، یمن، و بیش از همه مصر. خیزشی که تونسی‌ها آغازگر آن بودند حالا به کابوسی همه‌گیر بدل شده است که دست از سر حکام دیکتاتور کشورهای منطقه بر نمی‌دارد. در این میان مصر از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است. موقعیت ژئوپولیتیک، همسایگی با اسرائیل، پیشینه و سابقة تاریخی، گروه‌های سیاسی تضعیف‌شده، و جایگاه سنتی اخوان‌المسلمین در آن وضعیت این کشور را به معمایی برای مردم و ناظران خارجی بدل کرده. همگان، از مخالف و مؤافق، در یک نکته تردید ندارند: آیندة مصر معادلات منطقه و به‌طور کلی سیاست بین‌الملل را تغییر خواهد داد. رهاییِ جهان عرب در گروی آزادی مصر است. و این خود مسأله‌ای است که شرایط مصر را از دیگر کشورهای عربی منطقه پیچیده‌تر می‌کند.
در تحلیلی واقع‌بینانه، مصر نه تونس است که بتواند به‌راحتی پرواز بی‌بازگشت رئیس‌جمهور خود را به ثبت برساند، نه لبنان که با رایزنی و رقابت فعال جناح‌های سیاسی انتقال قدرت صورت گیرد، نه اردن و یمن که اصلاح سیاست‌های اقتصادی گامی به پیش محسوب شود، و نه حتی الجزایر که وعدة برکناری نخست‌وزیر خشم معترضان را کم‌و‌بیش فرونشاند. مصر یگانه کشوری است که خیزش آن، در صورت پیروزی، الگوی جدیدی برای دموکراتیزه‌کردن خاورمیانه، جهان عرب و آنچه به‌عنوان «کشورهای توسعه‌نیافته» شناخته می‌شود به ارمغان می‌آورد. از این منظر تنها کشوری که به‌لحاظ سیاسی هم‌ارز مصر قرار می‌گیرد «ایران» است. بنابراین پرداختن به مورد مصر به‌طور ضمنی پرداختن به مورد ایران است، آن‌هم به‌لحاظ گشودن فضایی جدید در سیاست بین‌الملل؛ فضایی که نه به بنیاد‌گرایی (اسلامی و غیراسلامی) تن می‌دهد و نه به دیکتاتوری؛ نه در دام تئوری «خاورمیانة جدید جورج بوش» می‌افتد و نه اسیر «اقتدارگرایی» جهان سومی می‌شود. آنچه در پی می‌آید خلاصه، فشرده و بلکه مقدمه‌ای است بر بازاندیشی در دوگانة تاریخی مذکور.
خاورمیانه جدید جورج بوش و متحدان
یازده سپتامبر 2001 آغازگر گفتمانی نوین در سیاست بین‌الملل بود. حملة هواپیماهای غیرجنگی به برج‌های دوقلو زمینة دوره‌ای جدید را در جهان فراهم کرد. با همین اتفاق بود که ایالات متحده حمله به افغانستان را موجه جلوه داد. ایدة توجیه‌گر حمله به افغانستان، هدیه‌دادن دموکراسی به کشورهایی بود که به خودی خود قادر به کسب آن نیستند، گیرم با چاشنی بمب و اسلحه و نیروی نظامی. در این نظریه «دموکراسی» که اصولاً مختص جهان متمدن غربی است به‌عنوان ارمغانی لوکس به کشورهایی اعطا می‌شود که ناتوان از اجرای آن‌اند. از آن‌جا که هر معامله‌ای مستلزم «سود و هزینه» است، تبادل پایاپای کالای دموکراسی با رژیم دیکتاتوری نیز هزینه‌های خود را دارد، هر‌قدر هم که این هزینه‌ها از جنس «خون و مرگ» باشد. آنچه در عوض به‌دست می‌آید «دموکراسی فرمایشی» است که بدون حضور نیروهای نظامی ناتو، ایالات متحد و انگلیس در افغانستان محقق نمی‌شود.
کمتر از چند سال بعد و در حالی‌که نظریه «دموکراتیزاسیون از بیرون» در افغانستان از آزمون سرنوشت چندان سربلند در نیامده است، الگوی «صدور دموکراسی» در عراق نیز پیاده می‌شود؛ این‌بار به بهانة سرنگونی صدام حسین، رئیس‌جمهور مادام‌العمر آن. عراق نیز خلأ دیکتاتوری را تجربه می‌کند اما تا رسیدن به آرمان دموکراسی راهی طولانی را پشت‌سر می‌گذارد، راهی که تا به امروز نیز ادامه دارد.
بدین‌قرار، پس از یازده سپتامبر نسخة واحدی وجود دارد، الگویی واحد برای جهانِ جهانی‌شده و یکدست: مشقِ دموکراسی نه آن‌چنان که جهان غربی خود پشت‌سر گذارده است، بلکه چنان‌که ایالات متحد سرمشق می‌دهد. در خاورمیانة پس از یازده سپتامبر جایی برای کنشگری مردم کشورهای جهان سوم باقی نمی‌ماند. هر چه هست اجرای نظریاتی است که در کاخ سفید طراحی می‌شود. از چنین منظری است که آنچه در ایران پس از انتخابات 88 و مصر کنونی در جریان است اهمیت قابل ملاحظه‌ای می‌یابد.
تجربة جنبش سبز، انقلاب تونس، اعتراضات اردن و یمن و الجزایر، و خیزش مصر خط بطلانی است بر دوراهی کاذب «دموکراتیزاسیون جهانی» یا «دیکتاتوری محلی». جنبش مردمی در این کشورها و بیش از همه در ایران و مصر به دلایل سوق‌الجیشی و دلالت‌های سیاسی آن می‌تواند پایانی باشد بر آغاز خاورمیانة جدید جورج بوش و آغازی باشد بر پایان لیبرال دموکراسیِ یکدست‌کنندة غربی. به چالش کشیدن نظام سی‌سالة مبارک در مصر توسط مردم و تعیین تکلیف آن در «کف خیابان‌ها» مفری است که دوگانة مذکور را می‌شکند و فضایی جدید برای نفس‌کشیدن جریان‌های جدید و باز‌شدن افق‌هایی نو به روی مردمان تحت سرکوب و خفقان می‌گشاید.
در چنین شرایطی، مردم نه دیگر عنصری منفعل در برابر حاکمان مستبد و خودکامه که به کنشگرانی فعال در فرایند رشد و‌نمو دموکراسی بدل می‌شوند؛ کنشگرانی که خود، فارغ از نسخه‌های تاکنون موجود، الگوی خود را تعیین و اجرا می‌کنند. اگر تا پیش از این هواپیماهای ناتو بودند که «دموکراسی با بمب» را به افغانستان و عراق می‌آورند، امروز این مردم‌اند که با تظاهرات خیابانی در تهران و اسکندریه و تونس و صنعا و امان دموکراسی مطلوب خویش را می‌سازند. و صد البته این خودکامگان‌اند که کابوس شبانة خود را شبانه‌روز در میادین و خیابان‌های شهر به عینه می‌بینند و خواب پریشان خویش را تعبیر‌شده می‌یابند، و هنوز دیر می‌رسند، دیر می‌شنوند؛ و دور می‌شوند؛ از اینجا تا قاهره راهی نیست.
ادامه دارد