» عماد افروغ: اقبال مردم به مساجد، به خاطر جناحی شدن فضای آن، روز به روز کمتر می‌شود

چکیده : مساجد آن كاركردی را كه اول انقلاب داشتند، دیگر ندارند. حتی آن كاركردی را كه صدر اسلام داشتند دیگر ندارند. حتی به نظرم می‌رسد كه روزبه‌روز بنا به دلایلی، شمّ عمومی مردم و اقبال اقشار مختلف به مسجد كمتر می‌شود. به نظر می‌رسد كه مساجد یك مقداری بعضا سیاسی‌تر می‌شوند. این سیاسی نه به معنای آن ارتباط دیانت و سیاست، بلكه به معنای جناحی شدن آن است و هرچه مسجدی سیاسی‌تر و جناحی‌تر شود، مسلم است كه روی جاذبه‌اش اثر می‌گذارد. اگر مسجد بیفتد در دست یك جناح سیاسی خاص، دیگر نمی‌شود آن كاركرد را از آن توقع داشت. من مخالف پایگاه‌های مقاومت و حضورشان نیستم، اما اگر این پایگاه‌ها عامل ایجاد محدودیت شوند و تفسیرها و تلقی‌های سیاسی خاصی را تحمیل كنند، با فلسفه وجودیشان ناسازگاری دارد. كاركرد بسیج، كاركرد وحدت‌بخش است. اگر جناحی شود، اگر كاركرد عام و وحدت‌بخش خودش را فراموش كند و مرتبط با یك گروه و جناح شود، خواه‌ناخواه روی استقبال مردم نسبت به مسجد تاثیر می‌گذارد. مخاطب كمتری را سمت خودش می‌كشاند یا مخاطب خاصی را.

سوء استفاده‌های سیاسی و جناحی از مساجد، به خصوص با استفاده از حضور و فعالیت پایگاه‌های مقاومت بسیج برای ایجاد فضای خاص در مساحد و طرح سلیقه‌های متفاوت، موضوعی است که در سال‌های اخیر دغدغه بسیاری از دلسوزان و اندیشمندان جامعه بوده است.

دكتر عماد افروغ از جمله کسانی است که از این وضعیت نگران است و هشدار می‌دهد که در چنین شرایط، مساجد کارکرد خود را از دست می‌دهند و اقبال مردمی به انها نیز روز به روز کمتر می‌شود. این استاد دانشگاه در گفت‌وگویی با ضمیمه “آیه” روزنامه همشهری به نقد وضعیت فعلی مساجد و ارائه پیشنهادهایی در این باره پرداخته، که بخش‌هایی از آن در ادامه می‌آید:

• مسجد از كانون‌هایی است كه افراد دور هم جمع می‌شوند و عبادتی جمعی انجام می‌دهند و یك اتصال فردی و جمعی برایشان حاصل می‌شود. بسیاری از مشكلاتشان در آن مكان حل می‌شود. جامعه‌شناسان هم روی این مساله تاكید كرده‌اند كه درست است كه كانونی است برای عبادت، اما مایه همبستگی هم هست؛ یعنی یك كانون همبستگی اجتماعی تلقی می‌شود. باید مسجد را جدی گرفت. مسجد یك جایگاه ضروری است و باید یك آسیب‌شناسی روی آن صورت بگیرد كه چه فراز و فرودی را طی كرده. اول انقلاب مساجد كاركردهای متنوعی داشتند. به بسیاری از مسائل روزمره مردم توجه می‌كرد و به نظر من مساجد اول انقلاب فعال‌تر بود. اما امروز كلیشه‌ای‌تر شده‌اند.

• به هر حال مساجد آن كاركردی را كه اول انقلاب داشتند، دیگر ندارند. حتی آن كاركردی را كه صدر اسلام داشتند دیگر ندارند. حتی به نظرم می‌رسد كه روزبه‌روز بنا به دلایلی، شمّ عمومی مردم و اقبال اقشار مختلف به مسجد كمتر می‌شود. به نظر می‌رسد كه مساجد یك مقداری بعضا سیاسی‌تر می‌شوند. این سیاسی نه به معنای آن ارتباط دیانت و سیاست، بلكه به معنای جناحی شدن آن است و هرچه مسجدی سیاسی‌تر و جناحی‌تر شود، مسلم است كه روی جاذبه‌اش اثر می‌گذارد.

• ما به كاركرد سیاسی مسجد توجه داریم. اما باید دقت كرد كه كاركرد اصلی مسجد عبادت است. به هیچ وجه معتقد هم نیستیم كه بعد نیایش، بعد ارتباط و اتصال به خدا دلالت سیاسی ندارد اما دقت بكنیم كه به هر حال یك جاهایی ما الاهمُّ فالاهم می‌كنیم و اصالت به آن ارتباط است. اصالت به آن معنا و اتصال است.

• اگر مسجد بیفتد در دست یك جناح سیاسی خاص، دیگر نمی‌شود آن كاركرد را از آن توقع داشت. من مخالف پایگاه‌های مقاومت و حضورشان نیستم، اما اگر این پایگاه‌ها عامل ایجاد محدودیت شوند و تفسیرها و تلقی‌های سیاسی خاصی را تحمیل كنند، با فلسفه وجودیشان ناسازگاری دارد.

• این صحبت به این معنا نیست كه بسیج نباید باشد اما بسیج باید بداند كه یك وظیفه سنگین دارد. كاركرد بسیج، كاركرد وحدت‌بخش است. اگر جناحی شود، اگر كاركرد عام و وحدت‌بخش خودش را فراموش كند و مرتبط با یك گروه و جناح شود، خواه‌ناخواه روی استقبال مردم نسبت به مسجد تاثیر می‌گذارد. مخاطب كمتری را سمت خودش می‌كشاند یا مخاطب خاصی را. من فكر می‌كنم این یك نتیجه و دلالت مطلوبی برای مسجد ندارد. این یك زنگ خطر و هشداری است كه باید داد و به صدا درآورد كه بسیجیِ ما مراقب باشد. این را به عنوان یك مساله می‌گویم، نه اینكه معتقدم مسجد كاركردش را از دست داده.

• ما یك فرایندی در جامعه‌شناسی داریم به اسم «تمایزیافتگی»، تقسیم كار، تخصصی شدن. ما تا حدودی این را می‌پذیریم. بالاخره وقتی تراكم مادی و معنوی جامعه بیشتر شود، خواه ناخواه احتیاج به یك سری نهادهای جدید پیدا می‌كند و یك تفكیك كاركردی در آن رخ می‌دهد. یك واقعیت طبیعی در تمام جوامع هم هست؛ مثلا قبلا خانواده همه كاری می‌كرد؛ هم كاركرد اقتصادی داشت، هم كاركرد تربیتی داشت، هم كاركرد آموزشی داشت و… . الان دیگر نمی‌شود از خانواده كاركرد اقتصادی توقع داشت. بین محل كار و محل زندگی تفاوت ایجاد شده. اما هنوز كه هنوز است -البته بسته به جوامع مختلف- خانواده كاركرد تربیتی را دارد و واقعا چیزی نمی‌تواند جایگزین جایگاه تربیتی خانواده شود.

• به هر حال باید بپذیریم كه یك روندی به سمت تفكیك كاركردی وجود دارد. منتها افت و خیز دارد. یك فرآیند طبیعی است، به شرط اینكه در كنار فرآیند تمایزیافتگی، انسجام فراموش نشود؛ یعنی افتراق حرف اول را نمی‌زند و ما نمی‌خواهیم با تفكیك كاركردی خیلی چیزها را تحلیل كنیم؛ مثلا بیاییم بگوییم كه قبلا دین كاركردهای متنوعی داشته، اما امروز به دلیل تفكیك كاركردی، بسیاری از كاركردهایش به نهادهای دیگر انتقال یافته و این اتفاق، مطلوب هم هست. من مدافع این نیستم كه نظریه تفكیك كاركردی را در همه عرصه‌ها پیش ببریم یا مثلا یك تفسیر نهادی از دین بكنیم. اما واقعیت را باید تا یك حدی پذیرفت. بالاخره یك تقسیم كار و تخصصی‌شدنی وجود دارد.

• من شخصا معتقدم در آن محدوده و سطحی كه امكان دارد به اختلافات سامان داد و حل و فصل كرد، باید این را در مسجد انجام بدهیم. می‌دانید چرا؟! نه به خاطر اینكه حالا مسجد مثلا در دسترس هست. یا نه به خاطر اینكه مسجد یك جایگاه آشنایی هست. بلكه به خاطر اینكه مسجد با خدا مرتبط است. به هر حال برای یك قوم دیندار، خود حضور خدا خیلی راحت‌تر می‌تواند مسائل را حل كند. انسان می‌داند كه می‌تواند از حق خودش بگذرد، گذشت و ایثار داشته باشد. صادقانه برخورد كند. چون محضر، محضر خداست. این محیط متعبدانه، این محیط معنوی، توی هیچ محكمه و دادگاهی وجود ندارد. برعكس، چه كسی است كه توی دادگاه نترسد؟ اصلا چه كسی است كه توی دادگاه خودش باشد؟

• حالا یك نكته‌ای هم هست. به نظر می‌آید بعضی متولیان مسجد، مثلا ائمه جماعات، خودشان هم رضایت داده‌اند كه این كارها دیگر نباشد تا بارشان سبك شود. انگار دیگر كمتر می بینیم امام جماعتی كه خودش را درگیر مسائل كند. باز هم امام جماعت شهر و روستا با هم متفاوتند. در گذشته آن روحانی كه به اصطلاح كار علمی می‌كرد، كار كشاورزی هم می‌‌كرد. كار اقتصادی هم می‌كرد. من در روستا می‌بینم روحانی‌ای كه مسجد می‌آید و امام جماعت است، كشاورزی هم می‌كند. من بالشخصه از این بیشتر لذت می‌برم. اما اصل این است كه من فعالیت اقتصادی‌ام را می‌كنم و یك وظیفه دینی هم دارم كه حضور در مسجد و امام جماعت است. حالا مردم هرازچندگاهی یك كمكی هم می‌كنند. روی این قضیه باید فكر شود.

• برویم سر كاركردهای دیگر مساجد. در شرایط حاضر، رسانه‌ها به نوعی رقیب مسجد شده‌اند. الان مسجد شاید با صدا و سیما خیلی احساس رقابت می‌كند. به‌خصوص در ماه رمضان این خیلی جدی‌تر می‌شود.این رقابت، رقابت محتوایی نیست. رقابت زمانی است. هیچ چیز نمی‌تواند جایگزین مسجد شود. شما در مسجد یك رابطه عاطفی دارید. یك رابطه چهره به چهره. خود این رابطه چهره به چهره، یعنی رابطه نزدیك و تنگاتنگ، یك ابعاد رفتاری و محتوایی خاصی در بر دارد كه به هیچ وجه از طریق یك ارتباط مجازی و سایبر منتقل نمی‌شود. این فضا، فضای مجازی و سایبر نیست. فضای حقیقی است. اگر می‌بینید رقیب است، رقیب محتوایی نیست، رقیب فرمی است، رقیب صورتی و زمانی است. یعنی وقتت را گرفته.

• منِ نوعی حاضرم چندین ساعت پای تلویزیون و اینترنت بنشینم؛ ولی یك ربع كه در مسجد هستم، می‌خواهم سریع بیایم بیرون!این اتفاق چند دلیل دارد. یكی اینكه خود ما اهمیت مسجد را فهم نمی‌كنیم. یكی اینكه مساجد دم دستمان نیستند. یكی اینكه صدا و سیما دارد نقض غرض عمل می‌كند و مردم به این صدا و سیما اعتماد می‌كنند. خود این اعتماد می‌تواند نتیجه معكوس در بر داشته باشد. عوامل عدیده‌ای را باید درباره این موضوع در نظر داشته باشید.

من به لحاظ واقعی می‌گویم، به لحاظ نتایج عملی می‌گویم؛ نتیجه‌ای كه كوتاه‌مدت نباشد بلكه درازمدت باشد. مثلا ممكن است شما تحت تاثیر یك فیلم قرار بگیرید، حالا چه كسی آن‌ور فیلم مشكل تو را حل می‌كند؟ تو با چه كسی در فیلم مسائل خودت را در میان می‌گذاری. حالا اگر بیایی توی مسجد. روحانی دم دستت است. مشكلی داری با او در میان می‌گذاری. فضای معنوی هم تو را تحت تاثیر قرار می‌دهد. از طرف دیگر، فرد، عضوی از آن ارتباط دو طرفه است. یعنی رابطه یك‌سویه نیست. ضمن آنكه طرف‌مقابل هم در اختیار فرد است و او می‌تواند مشكلاتش را با آن روحانی در میان بگذارد. خیلی راحت می‌توانی از او مشورت و كمك بگیری.

• مساجد ما باید جاذب باشند. یعنی مساجد ما هم اگر سیاسی شوند، اگر روحانی بی‌سواد آمد و… نمی‌تواند انتظار استقبال داشته باشد. یعنی یك روحانی فهیم، باسواد، مردم‌دار و… می‌تواند ارتباط برقرار كند. به‌تبع، اثرش بیشتر از روحانی‌ای است كه این ویژگی‌ها را نداشته باشند.