شما در حال بازدید از صفحه ساده شده سایت کلمه می باشید. برای دیدن نسخه اصلی اینجا را کلیک کنید.
چکیده : در سال 34 هجري عثمان استانداران خود را در يك نشست اضطراري گرد هم جمع آورد و از آنان خواست براي خاموش ساختن فتنه و آشوب چاره انديشي كنند. ديدگاه استاندار شام، «معاويه بن ابي سفيان»، اين بود كه هر كس منطقه خود را به بهترين نحو حفظ كند و امام نيز امور مدينه را زير نظر داشته باشد. نظر استاندار مصر «عبد الله بن سعد بن ابي سرح» اين بود كه امام بايد سران فتنه را هر چه زودتر به قتل برساند تا آتش فتنه خاموش شود. پيشنهاد استاندار بصره، «عبد الله بن عامر» اين بود كه امام بايد مردم را به جهاد با دشمن در مرزها بفرستد تا آنان به دشمن مشغول باشند و فرصتي براي فتنه‌گري نداشته باشند. در جمع بندي نهايي عثمان گفت: به مناطق خود باز گرديد. با مردم خوشرفتاري كنيد. سلوكي عادلانه در پيش گيريد و با احتياط كامل مردم را به سوي دشمن در مرزها بفرستيد. در اين صورت از هر كه حركتي ناملايم سرزد فوراً حقوق او را از بيت‌المال قطع كنيد.
کلمه- محمد نصر اصفهانی*: كاربرد واژه «فتنه» و عنوان «سران فتنه» براي منتقدان حكومت، اولين بار در زمان خلافت «عثمان بن عفان بن ابو العاص بن اميه» انجام گرفت. داستان «فتنه» و عملكرد «سران فتنه»، كه به زعم جناب عثمان اصحاب پيامبر(ص) همچون «عبدالله بن مسعود»، «عمار ياسر»، «ابوذر غفاري» و «علي(ع)» و بزرگاني چون «مالك اشتر» و «كميل بن نخعي» را شامل می شد، حکایتی شنيدني است. داستان عملكرد منتقدان حكومت عثمان و برخورد با آنان، در كتب مختلف تاريخي آمده است ولي با توجه به هنري كه «ابن اعثم كوفي» در برقراري ارتباط منطقي بين حوادث اين دوره از خود نشان داده است، ما در اين نوشتار، آن را به نقل از كتاب «الفتوح» او آورده ايم:
1– صحابه پيامبر(ص): در نيمه دوم خلافت عثمان، به دنبال فزوني قدرت مسلمانان و گسترش تصرفات آنان، اموال بيت‌المال مسلمانان افزايش يافت. «عبد الله بن خالد» پسر عموي عثمان، پس از مدتي به ديدار عثمان آمد، او 300000 درهم به او بخشيد. او عموي خود «حَكم بن العاص» را كه پيامبر از مدينه به طائف تبعيد كرده بود را به مدينه باز گرداند و 100000 درهم به او بخشيد و بخشي از خمس آفريقا را نيز براي او مقرر كرد. عثمان بازار مدينه را هم در اختيار پسر وي حارث قرار داد و اموال بسياري به او بخشيد.
صحابه پيامبر(ص) از اين اعمال ناراحت شدند و به «عبد الرحمن بن عوف» اعتراض كردند. آنان او را مسئول به قدرت رساندن عثمان مي‌دانستند. روز بعد علي(ع) نيز عبد الرحمن را ملاقات كرد و همين اعتراض را به او كرد. عبد الرحمن خطاب به علي(ع) گفت: اگر چنين است، شمشير برداريم و به سراغ عثمان برويم. اين خبر به عثمان رسيد. عثمان گفت: عبد الرحمن «منافق» است. واكنش عبد الرحمن اين بود كه گفت: فكر نمي‌كردم روزي برسد كه او مرا منافق خطاب كند. به خدا ديگر با او هم سخن نخواهم شد. روزهاي بعد عثمان در سخنراني خود از اينكه عده‌اي از ولي امر مسلمين اطاعت نمي‌كنند گله كرد و اضافه كرد كه از اين به بعد در مصرف بيت المال دقت لازم را خواهد داشت. من نگهبان و محافظ ندارم و در دسترس همگان هستم از این به بعد هر انتقادي كه داريد به خود من بگوييد.
2- عمار ياسر: يك سال گذشت و باز رويه عثمان به گذشته بر گشت. برخي از اصحاب پيامبر جلسه‌ای تشکیل دادند و نامه‌اي تهديد آميز به او نوشتند كه اگر دست از رویه خود برنداري تو را عزل و ديگري را جانشين تو خواهيم كرد. نامه را به عمار ياسر دادند تا به عثمان برساند. او در آستانه در خانه در حالی که عثمان با همراهان خود بيرون مي‌آمد وی را دید و نامه اصحاب را به او داد. عثمان چند سطري از آن را خواند و خشمگين نامه را به طرفي انداخت. عمار گفت: اين نامه اصحاب رسول خدا(ص) است، آن را نينداز. مطالعه كن و كمي در مورد محتوای آن تامل کن. من چون خير خواه تو هستم، چنين مي‌گويم. عثمان گفت: پسر سميه، دروغ مي‌گويي. عمار پاسخ داد: پسر سميه هستم ولي دروغ نمي‌گويم. عثمان كه عصباني شده بود، گفت تا او را بزنند. در حالی که عمار در اثر ضربات، بي‌حال بر زمين افتاده بود عثمان نيز چندين لگد بر شكم و زير شكم او زد. عمار یاسر غش كرد و از هوش رفت. آشنايان، او را كه بيهوش بود به خانه بردند تا اینکه بالاخره نيمه‌هاي شب به هوش آمد و نمازهايي كه از او قضا شده بود را به جا آورد. او از این ضربات بيماري فتق گرفت.
3- ابوذر غفاري: شنيدن رفتار عثمان براي اصحاب پيامبر(ص) بسيار گران تمام شد. اين خبر در شام به ابوذر غفاري رسيد. ابوذر زبان انتقادش را نسبت به عثمان تند‌تر ساخت. معاويه، حاکم شام، به عثمان نامه نوشت كه ابوذر با سخنانش شام را نابود كرد. حضور او در شام مصلحت نيست چون اينجا مردمی تازه مسلمان دارد و زود با فتنه همراه مي‌شوند. عثمان در پاسخ معاويه نوشت: فورا ابوذر را بر مركبي بد بنشان و همراه او نگهباني خشن همراه كن تا او را شب و روز راه ببرد تا من و تو از يادش برود. معاويه ابوذر پير و نحيف را بر شتري بدون جهاز سوار كرد و شخص بد‌اخلاق و خشنی را مامور همراهي او كرد تا او را به سرعت به مدینه برساند. ابوذر با ران‌هاي مجروح، گوشت ريخته و رنجور به حضور عثمان رسيد. عثمان خطاب به او گفت: اي جُندب. هيچ چشمي به ديدار تو روشن مباد! ابوذر گفت: پدرم مرا جندب و پيامبر مرا عبد الله نام نهاد. عثمان گفت: تو اظهار داشته‌اي كه من گفته‌ام خدا فقير و من ثروتمند هستم؟ ابوذر گفت: من چنين نگفته‌ام ولي از پيامبر(ص) شنيدم كه فرمود: هنگامي كه پسران ابوالعاص سي نفر شوند، مال خدا را ابزار قدرت‌طلبي خود مي‌كنند، سپس خداوند مردم را از دست آنان خلاص خواهد كرد. عثمان از حاضران پرسيد: شما از رسول خدا(ص) چنين سخني شنيده‌ايد. گفتند: خير نشنيده‌ايم. عثمان گفت: به رسول خدا دروغ مي‌بندي؟ ابوذر رو به حاضران كرد و گفت: نظر شما هم چنين است كه من به رسول خدا دروغ بسته‌ام. آنان گفتند: نمي‌دانيم. عثمان گفت: علي(ع) را بخوانيد. علي(ع) حاضر شد و ايشان نيز فرمود: من هم نشنيده‌ام ولي ابوذر دروغ نمي‌گويد. چون رسول خدا(ص) فرمود: آسمان بر راستگو‌تر از ابوذر سايه نيفكنده است. حاضران نیز گفتند: پس ابوذر راستگو است. عثمان رو به ابوذر كرده و گفت: دروغ مي‌گويي، تو مي‌خواهي فتنه ايجاد كني. تو علاقه داري كه بين ما فتنه به وجود آوري. ابوذر گفت: تو اگر به سيره ابوبكر و عمر رفتار كني، كسي در مورد تو چيز بدی نخواهد گفت. عثمان گفت: تو را با اين سخنان چه كار؟ ابوذر گفت: من گناهي غير از امر به معروف و نهي از منكر ندارم. عثمان خشمگين شد و گفت: بگوييد با اين پير دروغگويِ فتنه‌انگيز كه ميان مسلمانان اختلاف مي‌اندازد چه كنم.
علي(ع) خطاب به عثمان فرمود: او را اذیت نکن. اگر دروغ بگويد دروغگو است و گناه كرده است و اگر راست بگويد معلوم خواهد شد که چه اتفاقي خواهد افتاد.
عثمان پاسخ علی(ع) را نداد و رو به ابوذر كرد و گفت: برخيز و از شهر ما بيرون رو. ابوذر گفت: به شام برگردم؟ گفت: نه. به عراق بروم؟ گفت: نه، عراق خود مركز فساد و فتنه است. گفت: پس كجا بروم؟ پرسيد: از كجا بيشتر بدت مي‌آيد؟ گفت: ربذه. عثمان گفت: به همانجا برو و از آنجا هم خارج نشو. او مروان حكم را مامور کرد و گفت: ابوذر را بر شتري سوار و راهي ربذه كن. نگذار هیچ كس او را بدرقه كند. جماعتي از اصحاب رسول خدا(ص) چون علي(ع)،حسن(ع) حسين(ع) عبد الله بن عباس و عمار ياسر و مقداد بن اسود او را بدرقه كردند. آنها ابوذر را دلداري دادند و به صبر توصيه كردند. «مروان حكم» بدرقه کنندگان را توبيخ داد. علي(ع) در پاسخ وي فرمود: دور شو، تو كه هستي كه به ما اعتراض مي‌كني. ابوذر رفت و مروان جريان بدرقه را به عثمان گزارش كرد. عثمان از علي(ع) گلايه كرد. علي(ع) برخاست و از مجلس او بيرون رفت.
ابوذر غفاری آنقدر در ربذه ماند تا در همانجا مُرد. او در حال احتضار به همسرش گفت: رسول خدا(ص) فرمودند: كه تو در غربت خواهی مُرد. نيك‌مرداني از راه می‌رسند و تو را دفن می‌كنند. همسر ابوذر بر سر راه نشست. بزرگاني از زيارت خانه خدا بر مي‌گشتند. آنان با همسر ابوذر روبرو شدند و از مرگ او اطلاع پيدا كردند و بر او گريستند. آنان برای مشارکت در این افتخار، هر يك تکه پارچه‌اي دادند و از آن براي او كفني ساختند و وي را دفن كردند. پس از دفن او «مالك اشتر» سخنراني كرد و در ضمن آن گفت: او يار رسول خدا(ص) بود. در اسلام ثابت قدم بود و به آنچه خلاف سنت بود اعتراض مي‌كرد. او را به جرم حق‌گويي آزردند. حقير شمردند و تبعيد نمودند تا در غربت وفات كرد… بار خدايا، آن‌كس كه او را از حرم رسول خدا(ص) اخراج كرد و تحقيرش نمود به سزاي اعمالش برسان.
4- باز عمار ياسر: هنگامي كه خبر وفات ابوذر به عثمان داده شد، او گفت: خدا ابوذر را بيامرزد. عمار ياسر كه در مجلس حاضر بود گفت: خدا ابوذر را بيامرزد. من اين را از صميم قلب مي‌گويم. عثمان خشمگين شد و گفت: اي ناكس. تو فكر مي‌كني من از اخراج كردن ابوذر پشيمانم؟ عمار گفت: نه والله من چنين فكري نكرده‌ام. عثمان به اطرافيان گفت: بزنيد پشت گردن او و او را همانجا كه ابوذر بود بفرستيد. تا من زنده‌ام او حق ندارد پاي خود را به شهر مدينه بگذارد.
نزديكان عمار نزد علي(ع) آمده و خواستند كه او واسطه شود و به علي(ع) گفتند: عثمان يك‌بار او را آنچنان كتك زد و ما دم بر نياورديم. اين‌بار اگر بخواهد اقدامي كند كاري مي‌كنيم كه او پشيمان شود و خود ما نيز شرمنده شويم. چاره كار به دست توست. نزد عثمان برو و بگو: دست از عمار بردارد. علي(ع) آنان را دلداري داد و فرمود عجله نكنيد تا من با عثمان مذاكره كنم.
علي(ع) نزد عثمان آمد و در ضمن سخنان خود گفت: زود تصميم مي‌گيري و به نصيحت دوستانت توجه نمي‌كني. آن از ابوذر و اينك شنيده ام كه قصد داري عمار ياسر را از شهر مدينه تبعيد كني. از خدا بترس و با صحابه پيامبر(ص) اينگونه رفتار نكن. عثمان كه اين سخنان علي(ع) را شنيد خوشش نيامد و به او برگشته گفت: اول بايد تو را از شهر بيرون كنم كه همه چيز زير سر توست. علي(ع) پاسخ داد: تو كه هستي كه بخواهي مرا از شهر بيرون كني. مي‌تواني امتحان كني… آنگاه براي اينكه او را نرم كرده باشد، گفت: گاه چنان عمل مي‌كني كه از راه شريعت بيرون است و طبيعي است كه اعتراض مردم بلند مي‌شود. اين برخورد با معترضان از شيوه بزرگان دور است. علي(ع) از جلسه بيرون آمد و به عمار ياسر فرمود: در خانه باش و بيرون نيا. قبيله عمار از علي(ع) تشكر كرده و گفتند: ما همه دوست‌دار تو هستيم. اگر تو كمك كني از عثمان هرگز ضرري به ما نخواهد رسيد.
اين گفتگو به عثمان منتقل شد و او هر جا مي‌نشست از علي(ع) گله مي‌كرد. برخي از اصحاب اين گلايه را به علي(ع) منتقل كردند. او پاسخ داد: به خدا قسم تا توانسته‌ام به او اعتراض نكرده‌ام. تنها آنجا كه ضرورت داشت جز حق و خير و صلاح او و مسلمانان را در نظر نداشته‌ام.
5- مالك اشتر: بعد از شرابخواري علني «وليد بن عقبه» و خواندن نماز چهار ركعتي در صبح، آن هم در حال مستي و شكايت مردم كوفه، از بي‌عدالتي او، عثمان «سعيد بن عاص» را به جاي او بر حاکمیت كوفه منصوب كرد. او به سعيد سفارش كرد عدل و انصاف را رعايت كند و با مردم كوفه خوش‌رفتار باشد. سعيد جواني كم تجربه بود و علي‌رغم قول و قرار خود، به بد رفتاري با مردم پرداخت.
روزي سعيد با جمعي از بزرگان كوفه در مسجد كوفه نشسته بودند و از زمين و محصولات زمين عراق سخن مي‌گفتند. يكي از نظاميان سعيد گفت: عراق بوستان قريش است هر چه را بخواهند بر مي‌دارند و هر چه بخواهند را براي ديگران مي‌گذارند. مالك اشتر گفت: متكبر و فزون طلب نباش. به تو مربوط نيست كه بوستاني را به خود اختصاص دهي. جدال لفظي بالا گرفت. مالك اشتر كمربند آن نظامي را گرفت و به برادران خود گفت اين فاسق را بكشيد تا عبرت ديگر گناهكاران باشد. نزديكان مالك اشتر وي را كتك زدند و از مسجد بيرون انداختند. دو گروه از مسجد بيرون رفتند. سعيد بن عاص به عثمان نامه نوشت و در ضمن بيان حوادث به او نوشت: تا مالك اشتر در كوفه حضور دارد هيچ كاري نمي‌توان كرد…در اصلاح اين شر و فساد و فرو نشاندن اين فتنه كه اشتر ايجاد كرده است هر چه مصلحت مي‌بيني، انجام دهم؟
عثمان نامه‌اي به سعيد نوشت و گفت مالك را از شهر تبعيد كند و نامه ديگري براي مالك اشتر نوشت. او در نامه به مالك اشتر گفت: به من خبر رسيده است كه تو ريشه فتنه هستي و مي‌خواهي كوفه را به شر و فساد بكشي و آتش فتنه را روشن كني… از اين ساعت مصلحت آن است كه در كوفه نباشي و به سوي شام بروي. تو در كوفه فتنه بر مي‌انگيزي و اذهان مردم را بر من مشوش و تباه مي‌سازي.
مالك با برخي از مشاهير و دوستان خويش راهي شام شدند. معاويه در شام مالك و يكي از ياران او را به زندان انداخت ولي با مذاكراتي كه ياران وي از جمله «صعصعه بن صوحان» با معاويه كردند او آنها را از زندان آزاد ساخت. معاويه به آنان توصيه كرد با رهبران خويش مخالفت نكنند. ولي آنان پاسخ دادند ما مخلوق را با معصيت خالق فرمان نبريم. با اين حال معاويه همواره آنان را تحت نظر داشت.
در سال 34 هجري عثمان استانداران خود را در يك نشست اضطراري گرد هم جمع آورد و از آنان خواست براي خاموش ساختن فتنه و آشوب چاره انديشي كنند. ديدگاه استاندار شام، «معاويه بن ابي سفيان»، اين بود كه هر كس منطقه خود را به بهترين نحو حفظ كند و امام نيز امور مدينه را زير نظر داشته باشد. نظر استاندار مصر «عبد الله بن سعد بن ابي سرح» اين بود كه امام بايد سران فتنه را هر چه زودتر به قتل برساند تا آتش فتنه خاموش شود. پيشنهاد استاندار بصره، «عبد الله بن عامر» اين بود كه امام بايد مردم را به جهاد با دشمن در مرزها بفرستد تا آنان به دشمن مشغول باشند و فرصتي براي فتنه‌گري نداشته باشند. در جمع بندي نهايي عثمان گفت: به مناطق خود باز گرديد. با مردم خوشرفتاري كنيد. سلوكي عادلانه در پيش گيريد و با احتياط كامل مردم را به سوي دشمن در مرزها بفرستيد. در اين صورت از هر كه حركتي ناملايم سرزد فوراً حقوق او را از بيت‌المال قطع كنيد.
آنان پراكنده شدند ولي ديگر براي اين برنامه ها فرصتي نبود. روز به روز اعتراض معترضان افزون شد. تهديد، تطميع، زندان، شكنجه و تبعيد، معترضان را خاموش نكرد. اصحاب پيامبر(ص)، بزرگان كوفه، بصره و مصر به بي‌كفايتي عثمان راي دادند و يك‌صدا خواهان كنارگيري او از حكومت شدند. اما عثمان تا آخرين لحظات عمرش بر اين باور اصرار داشت كه مردم حق نظارت بر عملكرد حاكمان و چگونگي عزل و نصب او و مخارج بيت‌المال را ندارند و او لباسي كه خدا بر تن او كرده است را به درخواست مردم از تن خارج نخواهد كرد. اينگونه بود كه طومار حكومت و حيات او به يك‌باره برچيده شد و مردم حكومت را به منتخب واقعي خود امير المومنين علي بن ابي طالب(ع) واگذار كردند.