شما در حال بازدید از صفحه ساده شده سایت کلمه می باشید. برای دیدن نسخه اصلی اینجا را کلیک کنید.
چکیده : ایران باید همگام با جریان اصلی توسعهگرای جهانی، امنیّت خود را در قالب امنیت بینالمللی جستجو نماید و نفت و امنیّت انرژی را به ابزار اعتمادساز، محور تعامل سازنده و موتور توسعه ملّی خود تبدیل کند. ایران باید ظرفیت انرژی خود را به ابزار اعتمادسازی، تعامل سازنده و دستیابی به توسعه ملی خود تبدیل نماید.
کلمه: دکتر جواد اطاعت، نماینده مجلس ششم و عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی، در سی و نهمین نشست تخصصی بنیاد باران که همزمان با هفته دفاع مقدس با حضور سید محمد خاتمی، رئیس بنیاد باران، و دیگر اعضای این بنیاد برگزار شد، نتایج پژوهش خود با عنوان «نفت، ژئو اکونومیک و امنیت ملّی ایران» را در قالب یک سخنرانی ارائه کرد.
جواد اطاعت درباره این پژوهش گفت: موضوع مورد بحث، بخشی از پروژه‌ای در مورد توسعه‌نیافتگی ایران است که حدود 50 مقاله را دربر میگیرد و تاکنون بخش اعظم مقالات آن توسط دانشجویان و استادان دانشگاه به نگارش درآمده است و به زودی کامل میشود.
دکتر اطاعت در این پژوهش، نتیجه گرفته که: «ایران با وجود همۀ کارشکنیها به عنوان بخشی از تصویر آیندۀ انرژی و انتقال آن به بازارهای جهانی باقی میماند و انجام معامله بدون آن ممکن نخواهد بود. ایران به عنوان نقش ایفا کننده برتر موقعیت ژئوپولیتیکی انرژی دریای خزر باید به سمتی حرکت کند که توسط همه بازیگران به عنوان حلقه ارتباط دهنده دریای خزر به خلیج فارس مورد شناسایی قرار گیرد. تردیدی نیست که تمهید این شرایط از سوی ایران به ظرفیت چانه زنی در بازار جهانی انرژی و اقتصاد می‌افزاید و نقش او را در ترسیم خط و مشی‌های سیاست‌های منطقه و سیاست بینالملل برجسته میکند»
وی همچنین تصریح کرده: «با توجه به ایفای نقش اصلی نفت در اقتصاد ایران، ایران باید همگام با جریان اصلی توسعهگرای جهانی، امنیّت خود را در قالب امنیت بینالمللی جستجو نماید و نفت و امنیّت انرژی را به ابزار اعتمادساز، محور تعاملسازنده و موتور توسعه ملّی خود تبدیل کند. به عبارت دیگر، ایران باید ظرفیت انرژی خود را به ابزار اعتمادسازی، تعامل سازنده و دستیابی به توسعه ملی خود تبدیل نماید و جایگاه ایران در تامین امنیت انرژی جهانی را حداقل به سطح ذخایر انرژی خود از ذخایر جهانی نفت و گاز برساند و همواره نسبت به حفظ و توسعه آن با بهرهگیری از سرمایه، فنآوری و بازار جهانی ممارست نماید و نقش نفت و گاز در اقتصاد ملّی را به اصلیترین رکن توسعه پایدار کشور ارتقاء دهد.»
متن کامل گزارش نتایج این پژوهش را که در سی و نهمین نشست تخصصی ماهانه بنیاد باران ارائه شده، به نقل از سایت این بنیاد در ادامه می‌خوانید:
چکیده
در چکیده پژوهش ارایه شده دکتر جواد اطاعت در نشست تخصصی باران آمده است: «یکی از عوامل مهم تأثیرگذار بر امنیت ملّی کشورهای تولیدکننده و مصرف کننده انرژی، نفت و گاز است. بعد از پیدایی نفت در ایران به مرور این ماده خام به عنوان مهمترین مؤلفه تأثیرگذار بر اقتصاد، سیاست و بطور کلی امنیت ایران ایفای نقش کرده است. با تحول گفتمان ژئواستراتژیک به گفتمان ژئواکونومیک در دهههای اخیر و ایفای نقش برتر اقتصاد در عرصه مناسبات جهانی، نفت به عنوان خون صنعت مدرن در مقایسه با سایر عوامل قدرت از جایگاه بالاتری بر خوردار شده است. در این میان ایران از دو جنبه تولید و مصرف انرژی در کانون توجه و تعاملات بینالمللی واقع شده است. از طرفی این کشور در مرکز بیضی انرژی جهانی با 59 درصد ذخایر نفت در خلیج فارس و 39/10 درصد در حوزه خزر واقع شده است که با تپش آن صنعت و اقتصاد جهانی به حرکت افتاده و حیات خویش را تداوم میبخشد. مضافاّ اینکه این سرزمین قلب سه حوزه بزرگ ذخایر گازی جهان یعنی خلیج فارس، سیبری غربی و آسیای مرکزی با 70 درصد ذخایر گازی جهان را به هم ارتباط می دهد. از طرف دیگر ایران با داشتن 3/10 درصد از ذخایر نفت و8/15 درصد از ذخایر گاز جهان در جایگاه دوم دنیا قرار دارد. از جنبه مصرف انرژی نیز ایران محل اتصال دو حوزه بزرگ مصرف انرژی یعنی هند و چین درشرق و اروپا در غرب واقع شده است. این ویژگی های دوگانه باعث گردیده است که امنیت ایران و محیط پیرامونش برای نظام بین المللی اهمیت مضاعفی پیدا کند. بنابراین به نظر می رسد در دوره حاکمیت گفتمان ژئواکونومیک ایران باید با استفاده از دیپلماسی انرژی با اتخاذ رویکرد تعاملی و پرهیز از اتخاذ مواضع تقابلی از انرژی به عنوان یک فرصت برای تعامل با نظام بینالملل و ارتقاء امنیت ملّی استفاده نماید» .
مقدمه
در مقدمه پژوهش ارایه شده دکتر جواد اطاعت در نشست تخصصی باران با عنوان نفت، ژئواکونومیک و امنیت ملّی ایران نیز آمده است: « امنیت ملّی در سرلوحه اهداف و منافع ملّی هر کشور تعریف و تبیین میشود. امنیت مهمترین مقوله ای است که هر کشور برای توسعه پایداری و اعتلای سیستم دولت- ملّت خود و یا حتی برای حفظ و نگهداری وضع موجود باید به آن اهتمام هوشمندانه بورزد. در این میان تضمین حاکمیّت، استقلال و تأمین امنیت ملّی از جمله منافع و اهداف اولیه کشورها بشمار می آید که به عوامل مادّی و معنوی بسیاری وابسته است. وجود منابع طبیعی و انرژی در یک کشور تأمین کننده بخشی از این عوامل مادی می باشد. فیشر و مورگنتا نیز در دسته بندی خود از عناصر و پدیده های سازنده قدرت یک کشور، منابع معدنی و طبیعی را از عوامل مادّی قدرت دانسته اند. هاسن.ج. مورگنتا عوامل مهم قدرت را به دو دسته: 1- عوامل نسبتاً پایدار 2- عوامل دگرگون شونده تقسیم نموده است. او پس از عامل جغرافیا، منابع طبیعی را دوّمین عامل با ثبات که تأثیر مهمی در میزان قدرت یک ملّت نسبت به سایر ملل دارد، ذکر نموده است. نفت نیز به عنوان یک منبع طبیعی یکی از این عوامل محسوب می شود. “دانیل یرگین خاطر نشان می کند که نفت یک رکن اساسی در قدرت ملّی، عامل اصلی در اقتصاد جهان، دستاویز اصلی جنگ و درگیری و یکی از عوامل نهایی تعیین کننده در رویدادهای بینالمللی است”( دیوید. اس.پینتر،1388: 194)» .
دکتر جواد اطاعت در ادامه مقدمه آورده است: « در ایران بعد از کشف نفت، این ماده همواره به عنوان مهمترین مؤلفه تأثیرگذار بر اقتصاد، سیاست و امنیت ملّی کشور بوده است. در دورة حاکمیّت گفتمان ژئواستراتژیک در عرصة مناسبات بین المللی اگر چه نفت دارای اهمیت بود اما جایگاه جغرافیایی ایران بر اساس اصول استراتژیک استوار بود. این کشور به عنوان ریملند و یکی از حلقه های سدّ نفوذ؛ عامل اتصال دهندة استراتژی های بحری و برّی به شمار می رفت. پس از فروپاشی شوروی و تحوّل گفتمانی از مباحث ژئواستراتژیک به مسائل ژئواکونومیک اگر چه تا حدود زیادی جایگاه ژئواستراتژیک ایران اهمیت سابق خود را از دست داده است؛ اما به دلیل اهمیت اقتصاد و نقشی که نفت به عنوان خون صنعت مدرن در دنیا ایفا می کند، جایگاه ایران در دورة گفتمان توسعه محور بعنوان هارتلند انرژی جهان حائز اهمیت بسیار شده است. در این میان، سهم ایران در میزان تجارت و مبادلة انرژی نیز اهرم مناسبی در تأمین امنیّت ملی کشور به شمار میرود. از سوی دیگر موقعیت بی نظیر ژئوپلیتیک ایران در عصر گفتمان ژئواکونومیک، این امکان را به ایران می دهد که به مرکز تجارت و توزیع انرژی در منطقه تبدیل شود. چرا که محور شمال و جنوب ایران محور تولید نفت و گاز و محور شرق و غرب محور مصرف است که مرکز آن ایران می تواند مرکز تجارت قرار گیرد».
در ادامه مقدمه این پژوهش آمده است: «جلب مشارکت سرمایه گذاران خارجی در صنعت نفت و گاز ایران نیز می تواند به نوعی امنیت ملّی کشور را ارتقا بخشد که این امر موجب پیوند منافع و به تبع آن امنیت ایران با کشورهای سرمایه گذار و حتی بازیگران غیر دولتی بزرگ نظیر شرکتها می شود و به عنوان ابزاری بازدارنده، ایران را از تهدیدات بالقوّه دور نگه می دارد و امنیت ملّی و بین المللی کشور را بهبود می بخشد. وجود منابع غنی انرژی در ایران و نیاز کشورهای صنعتی دنیا به این منابع، به معنای ضرورت مشارکت و تعامل ایران در امور جهانی با انگیزه استفاده از امکانات خارجی برای توسعه، رفع موانع و تهدیدات بینالمللی و از همه مهم‌تر ارائه تصویری از ایران به‌عنوان یک فرصت بینالمللی است. بنابراین، انرژی و امنیّت آن میتواند به یکی از مهمترین محمل‌های پیوند ایران با قدرتها و کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه به ویژه در آسیا و اروپا تبدیل شود و کمک بسیار مؤثری به امنیت ملّی و توسعه اقتصادی کشور بکند».
جواد اطاعت عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی در ادامه مقدمه پژوهش خود، همچنین آورده است: « مقاله حاضر، تلاشی است برای پاسخ گویی به این مسأله که نفت به عنوان یک مؤلفه جغرافیایی چه نقشی در تأمین امنیت ملّی ایران ایفاء می کند؟ پاسخ اولیه و یا فرضیه ای که برای این سؤال می توان مطرح کرد این است که: با وجود ذخایر عظیم نفت و گاز در ایران و در حوزه جنوبی (خلیج فارس) و شمالی(دریای خزر) و نیاز کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه به این مادة حیاتی، مشارکت ایران در تأمین امنیّت جهانی انرژی و جذب سرمایه گذاری های مشترک در این صنعت، می تواند امنیت ملّی ایران را بهبود و ارتقا بخشد».
جغرافیای نفت جهان و جایگاه ایران
دکتر جواد اطاعت در پژوهش خود پس از مقدمه به تبیین « جغرافیای نفت جهان و جایگاه ایران » پرداخته و آورده است:
«جغرافیای جهانی نفت؛ با نقاط مازاد و کمبود تعریف می شود. این درحالی است که خاورمیانه بزرگترین ذخایر نفتی دنیا را در اختیار دارد. بر اساس آخرین محاسبات بی.پی، موجودی نفت دنیا حدود 1/1333 میلیارد بشکه است که 8/955 میلیارد بشکه به کشورهای عضو اوپک تعلق دارد. میزان تولید نفت دنیا نیز 948/79 میلیون بشکه در روز بوده است. که از این مجموع تولید نفت دنیا، سهم آمریکای شمالی13 میلیون بشکه (5/16 %)، سهم آمریکای جنوبی و مرکزی 7/6 میلیون بشکه (9/8%)، سهم اروپا و اوراسیا 7/17 میلیون بشکه (4/22 %)، سهم خاورمیانه 3/24 میلیون بشکه (3/30%)، سهم آفریقا 7/9 میلیون بشکه(12%) و سهم آسیا پاسیفیک 8 میلیون بشکه (10 %) است.(Bp statistical Review of World Energy 2010 ).
یکی از تحولات عمده دیگر در روندهای بازار نفت جهان، شتاب گرفتن مصرف جهانی نفت به ویژه در کشورهای در حال توسعه آسیایی است. برآوردها حاکی از آن است که تقاضا برای نفت در جهان درحال توسعه سه برابر سریعتر از جهان توسعه‌یافته است و انتظار میرود از 43 درصد کل مصرف جهانی نفت تا سال2020 به 55 درصد افزایش یابد(peters,2004:201). علت افزایش تقاضا برای نفت در کشورهای درحال توسعه آسیایی نیز این است که این منطقه، تولیدی نخواهد داشت؛ چین از 1993 واردکننده خالص نفت شده است و مالزی نیز ممکن است در آینده نزدیک به همین راه برود. لذا این وضعیت سبب شده است که، این کشورها به طور آشکار به دنبال توسعه حوزههای نفتی در آفریقا و خلیج فارس به منظور تأمین عرضه مورد نیاز خود باشند(Toichit, 2003 : 45 ). ایالات متحده به تنهایی 7/21 درصد از مصرف نفت دنیا را در پایان سال 2009 به خود اختصاص داده است. پس از این کشور، به ترتیب کشورهای چین (4/10%)، ژاپن(1/5%)، هند(8/3%)، روسیه (2/3%)، عربستان (1/3%)، آلمان(9/2%)، برزیل (7/2%)، کره جنوبی( 7/2%)، کانادا (5/2%) و ایران (2/2 %) بیشترین میزان مصرف نفت دنیا را به خود اختصاص داده اند».
در ادامه این بخش از پژوهش آمده است: « طبق برآوردها، اقتصاد جهانی تا آیندة قابل پیش بینی همچنان به انرژی نفت وابسته خواهد ماند. در حال حاضر میزان مصرف نفت خام در جهان84 میلیون بشکه می باشد. این در حالی است که میزان تقاضای جهانی برای نفت از سال2010 تا سال2025سالانه 9/1درصد افزایش خواهد یافت و از 6/94میلیون بشکه در روز در سال 2010 به2/119 میلیون بشکه در روز در سال2025 افزایش خواهد یافت که بیشترین رشد طی این دوره به ترتیب مربوط به کشور چین، هند، روسیه، آمریکای شمالی و کشورهای اروپایی و پاسیفیک خواهد بود. اما همچنان کشورهای آمریکای شمالی، بیشترین میزان تقاضای جهانی انرژی را به خود اختصاص خواهند داد بطوری که در سال2030، تقاضای این کشورها حدود 6/30 میلیون بشکه در روز خواهد بود که رقمی حدود 27% تقاضای جهانی نفت می باشد.
برای تأمین این حجم از تقاضای انرژی به ویژه در بخش نفت و گاز اهمیت راهبردی منطقة خلیج فارس طی بیست سال آینده افزایش خواهد یافت. این منطقه به عنوان مهمترین مخزن نفتی جهان، نقش تعیین کننده ای در سرنوشت اقتصاد جهان در دنیای صنعتی کنونی دارد. چهار کشور نخست تولیدکننده نفت جهان، در این منطقه قرار دارند. این حوزه با داشتن 9/748 میلیارد بشکه نفت، مهمترین ذخیره و مخزن نفتی جهان را به خود اختصاص داده است. این مقدار که 56 درصد ذخایر شناخته شدة جهان را تشکیل میدهد، در تأمین انرژی آیندة جهان نقش اصلی را بر عهده دارد، چرا که به رغم تلاشهای بعمل آمده برای تهیة جایگزینهای انرژی به جای نفت، این عنصر حیاتی همچنان در صدر سبد مصرفی انرژی جهان قرار داشته و در آینده نیز این جایگاه محفوظ خواهد ماند. در این میان، براساس آخرین آمار بی.پی در پایان سال 2009م، ایران با داشتن 6/137 میلیارد بشکه نفت، 3/10 درصد از ذخایر جهانی نفت را به خود اختصاص داده است (statistical Review of World Energy 2010 Bp).
منطقة خلیج فارس به تنهایی بیش از 56درصد منابع نفت و بزرگترین انبار نفت جهان محسوب میشود. این منطقه، از مهمترین مناطق صاحب نفت دنیاست، که نقش بسیار مهمی در معادلات انرژی جهان دارد. پنج کشور نخست دارندۀ بیشترین ذخایر اثبات شدۀ نفت جهان و کشورهای اصلی عضو اوپک – که کنترل اوپک را در اختیار دارند- در منطقۀ خلیج فارس قرار دارند. گذشته از آن، بزرگترین میدان های نفت جهان در این منطقه قرار دارد. بی گمان، لشکرکشی های چند سال اخیر به خاورمیانه؛ به بهانة تروریسم و حقوق بشر، ریشه در نیازمندی های انرژی دنیا دارد و باید در هر تحلیل ژئوپلیتیک از منطقة جنوب غرب آسیا، مورد توجه قرار گیرد».
دکتر جواد اطاعت در ادامه این پژوهش افزوده است: « نفت شاهرگ حیاتی ایران محسوب می شود. برای مشخص کردن سهم و جایگاه ایران در بازار جهانی نفت، بهتر است مقایسه ای میان ظرفیتها و عملکردهای ایران در بخش انرژی، با بزرگترین بازیگران عرصۀ نفت صورت پذیرد. در این دوره کشورهایی همچون، عربستان، روسیه، آمریکا و چین بزرگترین بازیگران عرصۀ نفت جهان می باشند که علت عمدۀ این امر به ظرفیت عظیم ذخایر، تولید و مصرف نفت و فرآورده های آن در این کشورها باز می گردد.
جدول های مقایسه ای که میان ایران با بازیگران عمدۀ عرصۀ نفت جهان صورت گرفته است ( Source: Bpstatistical Review of World Energy 2010 ) نشان دهندة آن است که فاصلۀ زیادی میان ایران با بازیگران عمدۀ انرژی جهان در زمینۀ تولید و مصرف نفت وجود دارد. تولید نفت ایران، در مقایسه با تولید عربستان و روسیه کمتر از نصف است و تفاوتی بین 5 تا 6 میلیون بشکه در این زمینه مشاهده می شود. اما ایران برای افزایش ظرفیت تولید نفت خود تا سال2010 به 2/5 میلیون بشکه در روز و تا سال 2015 به 1/7 میلیون بشکه در روز، طرح های توسعه ای مختلفی را در دستور کار دارد. دستیابی به این سطح از ظرفیت های تولید، مستلزم سرمایه گذاری عظیمی در فعالیت های بالادستی بخش نفت و گاز و تسهیلات زیربنایی و همچنین در بخش پایین دستی است. میزان سرمایه گذاری مورد نیاز برای ایجاد و توسعة ظرفیت های یاد شده، طی دورة منتهی به سال 2015، بیش از 137 میلیارد دلار برآورد شده است که تأمین این میزان سرمایه و فنآوریهای لازم برای توسعه ظرفیت تولید نفت و گاز و اجرای به موقع برنامههای ایران، مستلزم همکاریهای گسترده بین المللی است. در شرایط عادی ایران برای افزایش تولید نفت به سقف چهار میلیون و هفتصد هزار بشکه باید حداقل40 میلیارد دلار سرمایهگذاری کند. تحریم آمریکا با افزایش ریسک سرمایه گذاری در ایران، موجب جلب شرکتهای درجۀ دوم و کم اعتبار با شرایط سختتر شده است که آنها هم با اطلاع از امتناع شرکتهای دیگر، نرخ را به ازای ریسک پذیری افزایش می دهند».
در ادامه همین بخش از پژوهش آمده است: « جدول توانایی تولید نفت کشورهای منتخب تا سال 2020 میلادی بر پایه میلیون بشکه در روز ، نیز نشان می دهد که تا سال2020 ایران از مجموع 3/63 میلیون بشکه تولید کشورهای اوپک 8/6 میلیون بشکه تولید خواهد داشت. در حالی که در همین مدّت عربستان سعودی توان تولید و صدور 28 میلیون بشکه را دارا خواهد بود. عربستان سعودی با یک سوم جمعیت ایران درآمدی چهار برابر ایران را به دست خواهد آورد و رفع این فاصله مستلزم تعامل با کشورهای عمدۀ صنعتی و صاحب تکنولوژی جهان و تغییر و باز تعریف در سیاست خارجی ایران میباشد تا بتوان با به کارگیری سرمایه های بین المللی منافع ملّی کشور را حفظ نمود. در غیر این صورت تحریم های صورت گرفته موجب خواهد شد تا ایران از دستیابی به ارز معتبر محروم شده و امنیت ملّی کشور آسیب پذیر گردد( مأخذ: قدیر نصری، 1380: 135 )».
جواد اطاعت، در ادامه همین بخش از پژوهش دانشگاهی خود افزوده است: « کشورهای همسایه جنوبی ایران، با جذب سرمایه های هنگفت خارجی در بخش صنعت نفت سعی در افزایش ظرفیت تولید نفت خود دارند. چرا که سرمایه گذاری در بخش نفت نیاز به تأمین مالی گسترده دارد و بیشتر کشورهای نفت خیز در حال توسعه نیز توانایی تأمین سرمایۀ مورد نیاز این بخش از منابع داخلی را دارا نیستند، لذا روی آوردن به منابع خارجی، خصوصاً در بخش صنعت نفت، برای این کشورها امری ضروری است. ایران نیز به عنوان کشوری غنی از لحاظ انرژی از این قاعده مستثنی نمیباشد و کشورهایی مانند عربستان،کویت و امارات متحدۀ عربی در منطقه از جمله کشورهایی هستند که در بخش نفت از جمله رقیبهای عمدۀ ایران به حساب میآیند و لذا توجه به چگونگی برخورد آنها با سرمایه های خارجی و میزان دسترسیشان به منابع مالی خارجی، میتواند در جهت بهبود سیاست گذاریهای ایران در این زمینه بسیار مؤثر باشد. به عنوان مثال در زمینة سرمایه گذاری، “عربستان با توجه به اینکه بزرگترین ذخایر نفت خام جهان را در اختیار دارد، سرگرم اجرای طرحهای بزرگی برای افزایش ظرفیت تولید نفت و پالایش آن است. این کشور می خواهد تا 2012 م، نزدیک به 250 میلیارد دلار در زمینة طرحهای انرژی هزینه کند. این طرحها افزایش تولید نفت خام به میزان 12 میلیون و 500 هزار بشکه در روز را تا سال آینده و افزایش ظرفیت پالایش به میزان 50 درصد و دستیابی به ظرفیت بیش از 3 میلیون بشکه در روز را در بر میگیرد”( رحیمی، 1388: 221). اما ضرورت دیپلماسی انرژی در رابطه با امنیت ملّی جمهوری اسلامی ایران حاکی از تأثیر منفی وضعیت کنونی در بهره گیری از سرمایه های ملّی و یا ظرفیت سازی برای تولید و روند نامطلوب میزان سرمایه گذاری برای توسعه(تولید، ظرفیت اضافی تولید و افزایش بهره وری) و کسب فن آوری روزآمد در بخش انرژی ایران در مقابل سایر تولیدکنندگان جهان تلقی می گردد، که منجر به تهدید برای امنیت ملّی به دلیل از دست رفتن جایگاه در اوپک و بازار جهانی انرژی شده است».
این پژوهش افزوده است: « جدول روند جریان سرمایه گذاری مستقیم خارجی در کشورهای حوزۀ خلیج فارس ( منبع: ماجد، سلطانی و معینیان،1387: 248 ) نیز نشان می دهد کشور عربستان و امارات عربی متّحده در جایگاه اول و دوم قرار داشته و از موفق ترین کشورها در جذب سرمایه گذاریهای خارجی در منطقه بوده اند و ایران در حالی که در سال های1384 و 1385 جایگاه پنجم را در منطقه داشته، در سال1386 به جایگاه ششم سقوط کرده است. البته با توجّه به حجم اقتصاد ایران و پتانسیل های ویژه اقتصادی در ایران، احراز رتبه های پایین در جذب سرمایه گذاری خارجی بسیار تأمل برانگیز می باشد.
در ادامه پژوهش دکتر جواد اطاعت آمده است: « همچنین آمارها نشان می دهند که موقعیت ایران در بازار جهانی نفت تضعیف شده است. ایران که در سال 1974 میلادی 6 میلیون بشکه نفت در روز تولید می کرد و نقش تعیین کننده ای در اوپک و در بازار جهانی انرژی داشت بعد از پیروزی انقلاب اسلامی دیگر نتوانسته تولید خود را به این حد برساند. عواملی چون جنگ، سرمایه گذاری محدود، تحریم و نرخ بالای افول تولید چاه های نفت کشور دلایل اصلی این امر محسوب می شوند. چاه های نفت ایران نیازمند بازسازی ساختاری و احیای گستردة نفتی است. نرخ کاهش تولید سالانه چاه های نفت ایران معادل 8% در خشکی و 10% در دریا است و در عین حال نرخ احیای چاه های ایران 10% پایین تر از متوسط جهانی است.
مجموع این شرایط زمینة شکل گیری نیاز متقابلی را ترسیم می کند. از یک سو صنعت نفت کشور، نیازمند سرمایه گذاری گسترده و انتقال تکنولوژی است تا بتواند به عنوان مزیت نسبی این منطقه و موتور توسعة ملّی مورد بهره برداری قرار گیرد. از سوی دیگر، بازار جهانی نفت و اقتصاد جهانی نیازمند ایفای نقش سازندة ایران برای تأمین امنیّت جهانی انرژی است. این نیاز متقابل و نفع مشترک در صورتی قابل تأمین است که هم ایران و هم مجموعة صنعت جهانی نفت، دیدگاه های مبتنی بر امنیت ملّی و بازی برد– باخت را رها کرده و در مسیر نگرش امنیت بین المللی مبتنی بر همکاری و بازی برد- برد گام برداند. با اینکه ایران از نظر برخورداری از ذخایر نفت دومین کشور جهان است اما سیاست‌های ایران مثل تولید، بهرهبرداری، تکنولوژی و سرمایه‌گذاری‌اش نشان میدهد که به دلیل تنگناهای سیاسی کشور و تحریم های بین المللی، ایران در حد دارندۀ دومین ذخایر نفت دنیا عمل نکرده است.
بنابراین می توان گفت، ایران در بازار جهانی انرژی بازیگری میان پایه و با توانائیها و ظرفیت هایی در مجموع درحد متوسط میباشد. ایران برای ایفای نقش مؤثر در منطقه و جهان، نیازمند استفاده از تمامی امکانات سرزمینی خویش است و نفت از مهمترین آنها میباشد. در این راستا باید تلاش شود که هر چه سریعتر ظرفیتهای بالقوۀ کشور در حوزۀ انرژی بویژه نفت را به فعلیت رساند و تبدیل به قابلیتهایی کرد که بر قدرت اقتصادی و در نهایت سیاسی کشور افزوده شود و بدین ترتیب منزلت و جایگاه بینالمللی ایران تقویت شود. به فعلیت درآوردن این قابلیتها به معنی توسعه صنعت نفت است، توسعهای که علاوه بر افزایش ظرفیت تولید و نوسازی این صنعت، رشد و پیشرفت صنایع پشتیبان نفت را نیز در پی داشته باشد. اما توسعۀ این صنعت به جهت نیازمندیهای تکنولوژیکی و سرمایهای از یک طرف و کمبودهای داخلی از طرف دیگر، تنها در تعامل و همکاری با کشورهای صاحب امکانات میسر است».
جایگاه نفت در عصر گفتمان ژئواکونومیک
« جایگاه نفت در عصر گفتمان ژئواکونومیک » عنوان بخش بعدی پژوهش ارایه شده دکتر جواد اطاعت در نشست تخصصی باران بود. در آغاز این بخش آمده است:
« پس از فروپاشی اتّحاد جماهیر شوروی و پایان جنگ سرد، ماهیّت قدرت در روابط بین الملل از نظامی به اقتصادی تغییر یافت و معادلات ژئواستراتژیک جای خود را به مؤلفه های ژئواکونومیک داد. در این دوره کشورهای قدرتمند به جای توجه محض به ژئوپلیتیک عمدتاً به ژئواکونومیک روی آورده و سعی می کنند به مناطق حساس جهان به جای توجهات سیاسی- نظامی، نگرشی سیاسی- اقتصادی داشته باشند. هرچند حوادث 11 سپتامبر تا حدی صبغة نظامی قدرت را در نظام بین الملل تقویت کرد، اما با توجّه به رشد فزاینده اقتصاد جهانی و وابستگی متقابل روز افزون دولتها به یکدیگر، همچنان مؤلفه های اقتصادی قدرت و امنیّت نقش مهمی را در جایگاه دولتها در نظام بینالملل ایفا میکند. به همین دلیل، در حال حاضر یکی از اهداف بسیار مهم قدرتهای بزرگ دستیابی و تسلّط بر منابع انرژی است که محرک اصلی چرخهای اقتصادی آنان به شمار می رود.
در این دوره، انرژی به ویژه نفت به عنوان روح ژئواکونومیکی در تعیین امنیّت و ایجاد کشمکشهای منطقه ای و بین المللی نقش آفرینی می کند. در این دوره، مفاهیم امنیّت انرژی، ذخایر راهبردی، منابع نفتی، تولیدکنندگان و مصرف کنندگان نفت و امنیّت خطوط انتقال نفت جایگاه خاصی دارند.
در دورة جدید با حاکمیت گفتمان ژئواکونومیک و اهمیت مسائل اقتصادی و توسعه، منابع ارزشمند نفت و گاز جایگزین اهمیت سرزمینی شده است. “با پایان ژئوپلیتیک سنتی و ظهور ژئوپلینومیک، توجه جامعۀ بینالملل به میزان مصرف نفت در جهان، رشد بالای آن در آسیا، جایگاه خاورمیانه در داشتن ذخایر شناختۀ شدۀ جهانی و بالاخره به میزان تولید نفت در خلیج فارس جلب شد.”( میرحیدر،1377: 92) این در حالی است که از طرفی ایران با 6/137 میلیارد بشکه نفت به عنوان دومین کشور نفت خیز بعد از عربستان سعودی و دومین تولید کنندة نفت اوپک و چهارمین صادرکنندة نفت در جهان شناخته شده است».
جواد اطاعت در ادامه این بخش از پژوهش دانشگاهی خود افزوده است:
« در این میان، در بازار جهانی انرژی، ایران از 2 نظر درکانون توجّه و مرکز تعاملات بینالمللی قرار دارد؛ اول، موقعیت ژئوپلیتیک کشور و قرار گرفتن در کانون بیضی انرژی جهانی است. بر همین مبنا جفری کمپ، متأثر از نظریة هارتلند مکیندر، از بیضی انرژی جهانی یا هارتلند ژئوپلیتیک یاد می کند. کانون و مرکز و یا به عبارتی قلب این بیضی نیز سرزمین ایران است که با تپش آن صنعت و اقتصاد جهانی به حرکت افتاده و حیات خویش را تداوم می بخشد. مضافاً اینکه این سرزمین قلب، محل اتّصال قاره های آسیا، اروپا و آفریقا نیز می باشد. به عبارتی از نظر جغرافیایی نیز می توان آن را منطقهای مرکزی و کانونی برای خشکیهای جهان به حساب آورد. از سوی دیگر، سه حوضه بزرگ ذخایر گازی جهان یعنی خلیج فارس، سیبری غربی و آسیای مرکزی (ترکمنستان، قزاقستان و ازبکستان) در بحر قدیم در محور شمال به جنوب اوراسیا ( از شمال روسیه تا جنوب خلیج فارس) در یک بیضی که ایران و آسیای مرکزی در محور آن است، قرار دارد. این محدودۀ بیضی شکل که 2/70 درصد گاز دنیا را در خود جای داده است (BP.statistical Review of World Energy 2010) که ما آن را ((بیضی استراتژیک ذخایر گازی جهان)) می نامیم.
ایران با برخورداری از این موقعیت ژئوپلیتیک و ژئواکونومیکی و باداشتن ذخایر عظیم نفت و گاز در جهان و تجربه طولانی در حوزه انرژی و موقعیت جغرافیایی مناسب، در خلیج فارس و دریای خزر و همسایگی با آسیای مرکزی، از امکان ایجاد پیوند میان منابع انرژی خود از جنوب، شرق و شمال شرقی به وسیله خطوط لوله به مصرفکنندگان آسیایی، برخوردارست. از اینرو ایران، با در اختیار داشتن دومین ذخایر بزرگ گاز جهان و همسایگی با دو حوزۀ بزگ مصرفکنندة گاز یعنی هند و چین در شرق و اروپا در غرب، آنچنان جایگاهی در حیطۀ منابع هیدروکربوری در اختیار دارد که حتی تلاشهای بی وقفه ایالات متحده در جلوگیری از گسترش مبادلات انرژی ایران و کار شکنی های متعدد این کشور در فرایند صادرات انرژی از ایران به کشورهای مختلف نیز نتوانسته است از شدّت علاقمندی آنها به انرژی ایران بکاهد. به واسطه این اهمیت ژئوانرژی، ژئواکونومیک و اهمیّتی که به لحاظ تجاری و اقتصادی این منطقه پیدا میکند، منطقه خاورمیانه و در کانون آن ج.ا.ایران از اهمیت خاصی برخوردار است. لذا، ایران کشوری است که امنیت آن و محیط پیرامونش برای محافل بین المللی اهمیت دارد. درهم تنیدگی امنیّت ایران با امنیّت منطقه و جهان، مهمترین پیامد و مزیت سیاسی است که عاید ایران شده است. اما تداوم این امر مستلزم شناخت پویاییهای جدید در زمینه امنیّت انرژی و نقش آفرینی مؤثر همراه با درایت سیاسی است.
دوم، نقش حیاتی ایران در امنیّت جهانی انرژی است. در جهانی که امنیت ملّی کشورها با تأمین انرژی گره خورده است، حفظ و پاسداری از این موقعیت ویژه برای ایران اهمیتی استراتژیک دارد. داشتن نقش اساسی در تأمین انرژی جهان، که ضامن درآمدهای کافی برای توسعه کشور باشد، امنیت ملّی کشور را نیز تضمین خواهد کرد. بنابراین هدف استراتژیک بخش نفت و گاز کشور میتواند «کسب سهم بیشتر در تأمین تقاضای جهانی انرژی» طی دو دهه آینده باشد. این امر از یک سو، به معنای حداکثرسازی برخورداری از منافع بازار بینالمللی انرژی و از سویی دیگر، بیانگر افزایش وابستگی کشورهای جهان به نفت (به شمول فرآوردههای نفتی، گاز طبیعی و فرآوردههای آن) و یافتن جایگاهی استراتژیک (راهبردی) برای ایران در انرژی جهان است. حداکثرسازی درآمدهای نفتی، مستلزم اتّخاذ تدابیری هماهنگ در دو مقوله، یعنی افزایش حجم صادرات و ثبات یا افزایش قیمت نفت میباشد(روزنامه اطلاعات 23تیرماه 1388). در این رابطه تعامل ایران با کشورهای منطقه و جهان و ایجاد شبکه های منطقهای برای استفاده از مزیتهای ایران در زمینة انرژی، خود زیر بنای محکمی برای تأمین امنیّت کشور و جلوگیری و یا محدودسازی تهدیدات کشورهای مخالف ایران است. در واقع میتوان در این چارچوب ادعا کرد که انرژی یکی از حلقه‌های پیوند ایران با جهان خارج است و از این حیث دیپلماسی انرژی ایران و توسعه ملّی کشور به صورت متقابل با یکدیگر تعامل و پیوندی عمیق می‌یابند. در سال‌های اخیر، سیاست برقراری پیوند راهبردی بین تولیدکنندگان و مصرفکنندگان آسیایی، به عنوان حرکتی اقتصادی و نیز در جهت امنیت ملّی کشور طراحی و پیگیری شد. برقراری ارتباط با شرکتهای آسیایی، با اولویت و محوریت کشورهای چین، هند، ژاپن به عنوان بزرگترین مجموعه مصرف کنندگان فعلی و آتی جهان و قطب مصرف آسیا، در اجرای همین سیاست بوده است. همچنین”تلاش در جهت تحقق ایده اتصال چین به خط لوله گاز ایران– پاکستان– هند را میتوان گام نخست و اساسی در جهت نیل به وابستگی متقابل آسیایی دانست. زیرا در صورت تحقق این ایده، غرب آسیا و ایران، نقش مهمی در تأمین امنیت انرژی شرق و جنوب این قاره بر عهده خواهند گرفت و در نتیجه وابستگی متقابل دو سوی قاره را معنادار خواهند کرد. به علاوه، تحقق خط لوله گاز میان هند و پاکستان که از آن به عنوان ”خط لوله صلح“ نیز نام برده میشود، تأثیرات عمده‌ای در حل یکی از مهمترین بحران‌های قاره آسیا (اختلافات کشمیر میان هند و پاکستان) خواهد داشت و گامی اساسی در جهت تحقق «صلح و توسعه» در بخش مهمی از این قاره خواهد بود”(www.csr.ir) بر این اساس برای ایران به عنوان کشوری که در یک منطقه ژئواکونومیک مهم قرارگرفته و دارای ذخایر عظیم انرژی است، ضروری است با هوشیاری و آگاهی کامل از تحولات ژئوپلیتیک انرژی جهانی، مناسبات خود را به بهترین نحو با جهان بین الملل طرح‌ریزی نماید.
با توجه به مطالب فوق می توان گفت که ایران جایگاه ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک خاصی دارد که از لحاظ اصولی یک پدیده بین المللی است و در یک شاهراه تعاملات بین المللی قرار گرفته و به هیچ وجه نمیتواند خارج از این تعاملات باشد. کشوری مثل مغولستان یا میانمار، کشورهایی هستند که میتوانند در انزوا باشند و از نظر جامعه بین المللی هم تأثیر آن چنانی ندارند ولی ایران فیالنفسِ دارای سرشت بینالمللی است. ایران بین دو مرکز استراتژیک انرژی جهانی(منطقه خلیج فارس و دریای خزر) قرار گرفته است. بنابراین، اگر جمهوری اسلامی ایران بخواهد در سیاست خارجی خود موفقیتی داشته باشد باید بر آن باشد که در آناتومی ساختار نظام قدرت بینالمللی نزدیکی و تقرب ویژهای داشته باشد. باید توجه داشته باشیم که در عصر گفتمان ژئواکونومیک کشوری که بخواهد در سیاست خارجی اش موفق باشد باید برآن باشد که یک همسوئی نسبی با قدرتهای مسلّط جهان داشته باشد این همسوئی براساس منافع متقابل و نه وابستگی به قدرت خاصی بدست می آید. در مقابل این جاذبه های ژئواکونومیک هارتلند انرژی جهان، علائق ژئواکونومیک قدرتهای بزرگ به ویژه ایالات متحده آمریکا وجود دارد.
علاوه بر نیاز به انرژی، ایالات متحده آمریکا، برای اینکه موقعیت خود را بعنوان ابر قدرت جهان حفظ کند سخت به دنبال این است که تجارت جهانی نفت با برتری دلار ادامه پیدا کند. لازمة این امر، داشتن موضعی قاطع در درگیریهای تجاری و در مسیریابی لولههای نفت و گاز از منبع استخراجشان است. با در نظر گرفتن دلایل فوق حضور سیاسی، اقتصادی و حتی نظامی آمریکا در اطراف منطقة هارتلند انرژی جهان توجیه شده و حتی لازم مینمایاند. به همین سبب ایالات متحده با پیش کشیدن موضوعاتی همانند خاورمیانة جدید، تروریسم، حقوق بشر و غیره به هر طریقی به دنبال حضور در منطقة خلیج فارس است و تا زمانی که منابع انرژی منطقه به اتمام نرسد، حضور آمریکا در این منطقه حتمی است.
نظریه پردازان آمریکایی به خوبی دریافته اند که در توازن قدرتهای آینده، برتری از آن قدرتی خواهد بود که بر مناطق ژئواکونومیک و بویژه دارای منابع غنی انرژی تسلّط داشته باشد. از نظر آنها هرکشوری که بر خلیج فارس تسلّط داشته باشد، بر جهان مسلّط خواهد بود. بینش ژئوپلیتیک دولت آمریکا آن است که عامل کلیدی برای امنیت ملّی آمریکا همانا سلطة جهانی و برتری کامل بر هر گونه رقیب بالقوه است. اما هدف ایالات متحده بسیار فراتر از تسلّط بر منابع نفتی این منطقه است. مایکل کلر استاد مطالعات صلح و امنیت جهانی در کتاب جنگ بر سر منابع می گوید: هدف ایالات متحده از حضور در منطقة خلیج فارس، تسلط بر منابع نفت آن بعنوان یک اهرم قدرت است و نه یک منبع سوخت. تسلّط بر منطقة خلیج فارس به معنای کنترل کردن اروپا، ژاپن و چین است. این کار به ما قدرت کنترل بازار و بستن شیر نفت را خواهد داد( احمدی و موسوی،1385: 415). بنابراین، زمانی که میزان ذخائر هارتلند انرژی را در یک معادله و جاذبه ها و تقاضاهای مصرف جهانی، بویژه ایالات متحده آمریکا و هم پیمانان آن در معادله دیگری قرار دهیم، حضور و نفوذ آمریکا و محاصره کانون انرژی جهان و مخالفت و مقابله با ایران قابل تبیین خواهد بود».
نفت و امنیت ملّی ایران
دکتر جواد اطاعت در بخش بعدی این پژوهش دانشگاهی با عنوان « نفت و امنیت ملّی ایران » آورده است:
« از زمان افزایش اهمیّت نفت بعنوان یک منبع انرژی مهم در زندگی و اقتصاد بین المللی، امنیّت ایران همواره با نفت رابطة مستقیم داشته و همیشه بخشی از دیدگاه سیاستمداران را در نگاه به ایران، مسئلة نفت و منابع نفتی ایران تشکیل می داده است. نفت به عنوان حوزهای استراتژیک و تأثیرگذار جایگاه برجستهای در امنیت ملّی ایران از منظر اقتصادی و سیاسی داشته و دارد و میتواند نقش کلیدی در ارتقاء جایگاه منطقهای و بینالمللی ایران ایفاء نماید. لذا نحوه و میزان تعامل ایران با نظام جهانی تأثیر تعیینکنندهای درارتقاء جایگاه ایران در ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی و… دارد. توسعۀ صنعت نفت نیز به دلیل وابستگیهای فراوانی که به خارج از مرزهای ملّی دارد، در گرو تعاملات و همکاری های بین المللی است ( پهلوانی و حیرانینیا، 1387: 443).
نفت و گاز به عنوان حامل‌های مهم انرژی، ضمن اینکه از عوامل تولید به شمار می‌روند، به عنوان سرمایه، نقدینگی، ثروت، فرصت و فراهم آورنده زمینههای انتقال و شناخت فناوری برتر نیز تلقی می‌شوند. نفت و گاز، سرمایه، ثروت و نقدینگی است، چرا که سرمایه مورد نیاز، اعتبارات و بودجه ضروری بخش‌های دیگر اقتصاد از جمله صنعت و کشاورزی، با تکیه بر درآمدهای ارزی این بخش عظیم اقتصادی تأمین میشود و هر گونه چالش در اعتبار این بخش، در حقیقت چالشی ژرف فراروی حرکت‌های عمومی اقتصادی و تأمین نیازهای اساسی کشور به شمار میرود چرا که اقتصاد سیاسی ایران همچنان ارتباط تنگاتنگی با نفت و درآمدهای نفتی دارد. نفت بیش از 80 درصد درآمد ارزی کشور را تأمین مینماید و ارتباط اقتصاد ایران با دنیا عمدتاً از طریق این صنعت صورت میگیرد. ” این موضوع متعاقب بحثی است که بر مبنای آن، با لحاظ کردن اینکه درآمدهای نفتی سهم بالایی از بودجه عمومی را شامل می شود، و این عایدات به بازارهای بین المللی نفت و گاز وابستگی پیدا کرده است؛ ازاینرو، با توجه به وابستگی اقتصاد ایران به درآمدهای حاصل از نفت، امنیت ملّی از متغیرهایی در خارج از مرزها نیز تأثیر میپذیرد”(کاظمی،1386، صص62-61). با توجه به چنین موقعیتی، رابطة مستقیمی میان امنیت ملّی ایران و قیمتهای جهانی نفت وجود دارد. لذا هر چه بحران در قیمت جهانی نفت افزایش یابد، حساسیت امنیتی کشور نیز افزایش می یابد.از این رو اقتصاد تک محصولی ایران یکی از چالش های امنیتی محسوب می شود که در کنار اینکه منجر به کندی رشد و توسعه اقتصادی شده است، با رقیب قرار دادن دیگر کشورها و در نتیجه واگرایی نسبت به کشورهای دیگر منطقه، ناامنی را برای ایران بازتولید میکند. بنابراین، برای ایران نفت در روند توسعه و امنیت ملّی کشور جایگاه برجستهتری دارد و تحولات جهانی انرژی عمیقاً بر امنیت کلی ایران تأثیر خواهد گذاشت.
از سوی دیگر، تعاملی که بین تولید و صادرات نفت و گاز وجود دارد این است که: هر قدر بازار جهانی و کشورهای مختلف به نفت و گاز ایران بیشتر وابسته باشند، مجبور خواهند بود که از امنیّت تداوم تولید و جریان نفت و گاز ایران حراست کنند و این به نوبه خود مستلزم داشتن جایگاه مناسب در بازار جهانی انرژی ( نفت و گاز)، برقراری آرامش و امنیّت ایران خواهد بود. بر مبنای این تحلیل، در مورد بازار جهانی نفت، با توجه به یکپارچگی آن، هر چه ایران سهم بیشتری در بازار نفت داشته باشد، قطع شدن تولید و صادرات نفت آن فشار بیشتری را بر بازار وارد خواهد آورد و قیمتهای جهانی نفت را افزایش خواهد داد و این کم و بیش اقتصاد همه کشورهای جهان را تحت تأثیر قرار خواهد داد؛ و لذا همه کشورها به نوعی، تهدید علیه ایران را تهدید علیه اقتصاد خود تلقی میکنند و در مورد امنیّت تداوم جریان صدور نفت ایران حساسیت خواهند داشت. لذا، افزایش نقش ایران، در تأمین امنیّت انرژی مصرفکنندگان به تأمین امنیت ملی ایران نیز کمک میکند، به میزانی که این نقش به حداقل میرسد و قابلیت جایگزینی و حذف مییابد تهدیدی علیه امنیت ملی کشور خواهد بود( اقتصاد انرژی، 1387: 2). اما این نکته را هم نباید فراموش کرد که ایران هنوز به سطح مناسبی از توسعه یافتگی نرسیده است و لذا در یک ساختار توسعه نیافته، وابستگی اقتصاد و تجارت خارجی به تک محصولی، میتواند به همان میزان اقتصاد و امنیّت کشور را آسیبپذیر کند. در ترکیب صادرات غیر متنوّع اگر دیگران بخواهند کشور وابسته به تک محصولی را دستخوش تحریمها و محدودیتهای تجاری و اقتصادی نمایند، تنها از تک محصول آن محروم خواهند شد؛ اما کشور وابسته به تک محصولی از طیف وسیعی از کالاهای مصرفی، واسطهای و سرمایهای محروم خواهد ماند. علاوه بر این اقتصاد وابسته به تک محصولی همیشه نیازمند فروش این محصول واحد است و طبعاً نسبت به عدم فروش آن آسیبپذیر خواهد بود و این آسیبپذیری همواره برای دشمنان وسوسه انگیز است.
تداوم صادرات نفت و گاز در بلند مدت اگر محدود به همین یک ابزار باشد نمیتواند مطلوب تلقی شود. از سوی دیگر برای رسیدن به جایگاه مناسب در بازار جهانی انرژی بویژه نفت، باید بر روی افزایش ظرفیت تولید نفت و گاز سرمایهگذاریهای عظیمی صورت گیرد. سرمایهگذاریهای مورد نیاز در این بخش نیز طبعاً نیازمند استفاده از اعتبار و فنآوری شرکتهای خارجی بوده است که با توجّه به مشکلات زیر ساختی کشور و صنعت نفت و نیز با توجه به محدودیتهای موجود در روابط خارجی کشور، امکان تحقق مطلوب آن تا کنون فراهم نگردیده است ( اقتصاد انرژی، 1387: 2)».
جواد اطاعت در ادامه پژوهش آورده است: « جداول فرایند تولید و مصرف گاز در ایران (Source: Bp statistical Review of World Energy 2010 ) نشان می دهند که سرعت رشد مصرف گاز طبیعی در ایران بیشتر از رشد تولید بوده است. میزان مصرف این ماده در سال 2007 بالغ بر 113 میلیارد مترمکعب بود که در سال 2008 به 3/119 و در سال 2009 به 7/131میلیارد مترمکعب افزایش یافت. مصرف گاز طبیعی در ایران نیز معادل 5/4 درصد کل مصرف جهانی گاز بوده است. در حالت خوش بینانه درصد سهم ایران از صادرات اوپک تا سال 2030 در شرایطی که صادرات ایران به میزان5/2 میلیون بشکه در روز ثابت بماند نشان داده شده است. در این حالت فرض بر آن است که ایران تمام سرمایه لازم را جذب کرده است و به صادرات 65/908 میلیون بشکه نفت خام در سال ادامه میدهد. بر اساس اطلاعات ارائه شده توسط اداره انرژی آمریکا میزان تولید نفت خام اوپک تا سال 2030 در حدود 25 درصد افزایش مییابد. یعنی ایران برای ثابت نگه داشتن سهم خود در اوپک به عنوان دومین تولیدکننده نفت خام باید 25 درصد توان تولید خود را افزایش دهد که با توجه به وضعیت موجود این امر بعید به نظر میرسد. با عدم توانائی تولید بیشتر ایران، دیگر کشورهای عضو اوپک سهم خود را افزایش داده و باعث کاهش سهم و در نتیجه کاهش تأثیر ایران بر این سازمان و جامعه جهانی و مناسبات سیاسی خواهد شد».
در ادامه این بخش از پژوهش آمده است: « در یک حالت دیگر( سناریوی پایه) فرض بر این است که ایران با سرمایه گذاری بتواند نیمی از کاهش صادرات مفروض در حالت پایه را جبران کند. در این حالت میزان کاهش صادرات را که برابر با میزان افزایش مصرف داخلی به علاوه افت تولید مخازن است 5 درصد در نظر گرفته شده است. با توجه به نمودار شماره 2 تا سال 1404 یعنی 15 سال آینده صادرات کشور از 5/2 میلیون بشکه کنونی به صفر می رسد… در یک حالت بد بینانه نیز فرض بر این است که ایران هیچ سرمایه ای برای توسعه صیانت از مخازن جذب نکند و افزایش مصرف داخلی هم روند رو به رشد خود را ادامه دهد. در این سناریو نرخ افت صادرات کشور 10 درصد در نظر گرفته شده است. با توجه به نمودار شماره 4 صادرات ایران تا سال 1396 یعنی در 7 سال دیگر از حدود 5/2 میلیون بشکه صادرات روزانه فعلی به صفر خواهد رسید.
با توجه به شرایط کنونی ایران در صنعت نفت، با پیش گرفتن سیاست خارجی تعاملی با نظام بینالملل، باید به جذب سرمایهگذاران خارجی در بخش صنعت نفت و گاز پرداخت. و با افزایش ظرفیت تولید، نقش ایران را در تأمین و امنیت جهانی انرژی افزایش داد. طبیعی است که توان ملّی هر کشور تولیدکنندهای به نقش آن کشور در بازار جهانی نفت وابسته است. ایران قبل از انقلاب اسلامی با تولیدی نزدیک به شش میلیون بشکه نفت، دومین تولیدکننده اوپک بود. امروز هم ایران در چنین جایگاهی قرار دارد ولی با تولید چهار میلیون و دویست هزار بشکه در روز و صادرات 5/2 میلیون بشکه آن. ایرانی که دو میلیون بشکه در روز صادرات نفت دارد با ایرانی که چهار یا شش میلیون بشکه در روز تولید یا صادرات نفت دارد، توان ملّی متفاوتی برای تأثیرگذاری بر سیاست و اراده دیگران خواهد داشت. بنابراین حجم عمومی این مؤلفه میتواند در عرصۀ جهانی تأثیرگذار باشد. همچنین، تأثیرگذاری صادرات نفت و گاز بر امنیت ملی ایران به مقاصد فروش و نقشی که این صادرات در تأمین امنیت انرژی کشورهای عمده مصرفکننده دارد و نقش و ظرفیتی که آنان در ایجاد امنیت و یا تهدید برای امنیت ملی کشورها داشته، دارند و یا خواهند داشت نیز بستگی دارد.
بنابراین، نفت در ایران، تمامی عناصر لازم را چه در تأمین منابع مالی لازم، چه تضمین تعامل با صاحبان فناوری در بخش نفت و ایجاد زمینههای این نوع تعامل در بخش‌های دیگر اقتصادی و چه با وابسته کردن بسیاری از کشورهای صاحب فنآوری به قراردادهای نفتی و ایجاد روابط متقابل با آنها داراست(روزنامه اطلاعات 23تیرماه 1388 ).اقتصاد بدون نفت هم، برای کشوری نفتخیز همچون ایران، تنها با بهرهگیری موثر، آگاهانه و مدبرانه از این فرصت و موهبتالهی یعنی «نفت و گاز» و بهرهگیری از ابعاد گوناگون آن، در سایه حمایت‌های ملی میسر است. این مهم جز در قالب یک نگرش کلان راهبردی نسبت به مسائل و تحولات دو دهه آینده انرژی جهان و جایگاه ایران در این تحولات، میسر نیست.
وجه دیگر نقش انرژی در امنیت ملّی ایران، وجود حوزههای مشترک نفت و گاز با کشورهای همسایه در خشکی و دریا است. عموماً حوزههای مشترک نفت و گاز عنصر مهمی در امنیت انرژی و امنیت ملّی ایران تلقی می‌شوند؛ چرا که در صورتیکه سرمایهگذاریهای ضروری برای بهرهبرداری و توسعه این حوزهها صورت نگیرد، باتوجه به مشترک‌بودن این حوزهها، نتیجه، از دست رفتن سهم ایران خواهد بود؛ درکنار اینکه درصورت تأخیر در انجام این سرمایهگذاریها، ایران تولید حاشیه امنیتی و قدرت سیاسی ناشی از نفت و گاز را نیز از دست خواهد داد؛ لذا این حوزهها میتوانند نقش مثبتی در امنیت ایران داشته باشند ( ملائک و موسوی شفائی،ص 133). بهترین وجه استفاده از این حوزههای مشترک، که منطبق با دیپلماسی انرژی میباشد، بهرهبرداری مشترک و نه رقابتی که موجب تحکیم مناسبات دوجانبه نیز خواهد شد، محسوب میشود. در اینجا دیپلماسی انرژی ارائه دهنده چشم‌اندازی است که به موجب آن نه تنها از رقابت برای برداشت منفرد از حوزه مشترک -که در صورت تداوم احتمال کشمکش در موضوع وجود دارد- جلوگیری میکند، بلکه وجود حوزههای مشترک را به عنوان ظرفیتی برای همکاریهای دوجانبه که قابل توسعه به سطح منطقهای میباشد، درنظر میگیرد.
وجود حوزههای مشترک نفت و گاز میان همسایگان به عنوان موضوعی از امنیت انرژی کشور، از دیگر جنبههایی است که در چارچوب دیپلماسی انرژی میتواند به عنوان وجهی از تعامل منطقهای، برای ارتقای امنیت ملّی تلقی شود. بنابراین، توسعه مخازن مشترک را میتوان با فرض بیگانگی و عدم تعامل دو طرف شریک در ذخایر، برنامهریزی کرد، اما این شیوه با به کار انداختن شیوه تولید غیرصیانتی، میتواند بخشی از ذخایر را احتمالاً برای همیشه غیرقابل دستیابی سازد. از سویی دیگر، حتی اگر در توسعه این ذخایر همکاری و تعامل وجود نداشته باشد، رقابت توأم با صیانت در بهرهبرداری از این حوزهها مستلزم حداکثر اطلاع از برنامههای طرف مقابل و اقدامات سنجیده کشور است؛ لذا اگر شرایطی هم برای همکاری دوجانبه وجود نداشته باشد، حوزه مأموریت دیپلماسی انرژی تمام شده تلقی نمیشود(حسنتاش، نفت، سیاست خارجی و دیپلماسی ،ص 23).
راه دیگر برای افزایش امنیت ملّی ایران، انجام سرمایهگذاریهای مشترک در میادین نفت و گاز ایران با همکاری کشورهای منطقه و سرمایهگذاران خارجی است. بر این مبنا یکی از عوامل تأمین امنیت ملّی ایران، ایجاد و تضمیم تداوم فضای سرمایهگذاری آزاد، ورود فنآوری روزآمد و حضور متخصصین بینالمللی در کشور به منظور حفظ و توسعه نقش آنها در بازار انرژی است که این امر منافع ایران را با این کشورها پیوند میدهد. این قبیل همکاریهای درازمدت در زمینه انرژی، طبیعتا منجر به وابستگی بیشتر سیاسی آنها نیز خواهد شد. اما چالشهای پیش رویِ ایران و انجام سرمایهگذاری در ایران نیازمند جلب اعتماد کشورهای سرمایهگذار میباشد. حتی سرمایة داخلی نیز در جوّ عدم اعتماد و پرابهام انگیز، رغبت کافی برای فعال شدن در طرحهای توسعه نخواهد داشت. در پیوند دیپلماسی انرژی و امنیت ملّی، در ابتداییترین وجوه، وضعیت کنونی در بهرهگیری از سرمایههای ملّی کشور، بیانگر تأثیر منفی بر مؤلفههای امنیتی است؛ در مقابل، بر روندهایی تأکید میشود که میتواند نسبت به امنیت ملّی ایران مساعدت داشته باشد. به عبارت دیگر، تأکید بر دیپلماسی انرژی، به کارکردی اشاره دارد که چالشهای کنونی را به موقعیتهای فرصت تبدیل میکند؛ در این راه، در حالی که در مقابل تمرکز هرچه بیشتر باقیمانده منابع در منطقه خلیج فارس که میتواند به مورد ملاحظه قراردادن ذخایر منطقه از لحاظ ژئوپلیتیک و درنتیجه بیثباتی منطقه منجر شود، همکاریهای منطقهای، عرضهکننده الگوی تأثیرگذارتری برای امنیت ملّی کشورهای منطقه است، که زمینهای از همکاری و تعامل مثبت را با تهدید و تجاوز و رقابت ژئوپلیتیکی جابهجا میکند.
علاوه بر تأکید بر اجرایی ساختن ظرفیتها از منظر تأثیرگذاری روی ملاحظات امنیتی، به طور برابری حضور در زنجیره جهانی انرژی (اکتشاف، تولید، توزیع، پالایش، سرمایهگذاری و تجارت)، با تقویت مشارکت و وابستگی متقابل که فراهمکننده امکان همکاری چندجانبه شناخته میشود، در ارتقاء امنیت ملی ایران مؤثر است. گذشته از این، اقتصاد تک محصولی ایران یکی دیگر از چالشهای امنیتی محسوب میشود که در کنار اینکه منجر به کندی رشد و توسعه اقتصادی شده است، با رقیب قرار دادن دیگر کشورها و درنتیجه واگرایی نسبت به کشورهای دیگر منطقه، ناامنی را برای ایران بازتولید میکند؛ که در جهت مخالف، دیپلماسی انرژی مناسب با خنثی ساختن آثار منفی روند تشریح شده، و فراهمکردن شرایط همکاری (به عنوان نمونه در زمینه بهرهبرداری غیررقابتی از حوزههای مشترک)، از تأثیرگذاری مثبت برخوردار است».
ایران و ژئوپلیتیک لوله های نفت و گاز
دکتر اطاعت بخش بعدی پژوهش خود را با عنوان « ایران و ژئوپلیتیک لوله های نفت و گاز » آورده است و می گوید:
« در تحلیل‌های ژئوپلتیکی کلاسیک، تسلّط بر مهمترین منابع طبیعی تسلّط بر جهان شمرده میشد؛ و در عصر حاضر آشنای این موضوع، خطوط انتقال انرژی است که میتواند مسیرهای مختلفی داشته باشد و طبیعتاً کشیده شدن خط لوله از یک مسیر به معنای محرومیت نسبی دیگر دولتها که مسیر انتقال بواسطه آنها انتخاب نشده است، تلقی میشود، که بصورت از دست رفتن برخی امتیازات وابسته به خطوط انرژی نمایان میشود. در حقیقت ساخت یک خط لوله برای کشور ترانزیت با برخی فواید اقتصادی و سیاسی همراه است؛ که شامل: دسترسی به نفت و گاز برای نیازهای داخلی در راستای امنیت انرژی؛ سرمایهگذاری خارجی و ایجاد اشتغال؛ دستمزدهای ترانزیت قابل توجه و وسیله نفوذ بر جریان نفت وگاز، است( Bahgat, 1999: pp.197-208)).
گذشتن خط انتقال نفت یا گاز از یک کشور همراه با افزایش اعتبار استراتژیک آن کشور است، که سبب پیوستگی امنیتی کشورهای منطقه نیز میشود؛ و از همین رهگذر است که میتوان از همکاریهای منطقهای در موضوع انرژی صحبت به میان آورد. انتخاب مسیر انتقال انرژی از طریق لوله به دو عامل مهم مسافت و امنیّت بستگی دارد که کمی مسافت و هزینه کم برای تأمین امنیّت لولهها در انتخاب این مسیر نقش مهمی دارد. بر این اساس؛ برخی بر این اعتقاد هستند که به موقعیت ایران در منطقه اروپا – آسیا نباید صرفاً به عنوان یک کشور دارای منابع غنی انرژی نگریست، بلکه موقعیت ایران باید از منظر یک پل ارتباطی منحصربه فرد بین شرق و غرب، دریای خزر و خلیج فارس، آسیای مرکزی و آبهای آزاد، ارزیابی شود( نژادحسینیان،1384). بعلاوه، عمومأ یک مسئله وقتی اجرایی شد، ارزش پیدا میکند و تأثیرگذار میشود؛ بنابراین، علیرغم آنچه درباره ظرفیتهای مختلف و زمینههای توانمندی برای جمهوری اسلامی ایران مطرح شد، با زمینه اجرایی یافتن و به فعل رسیدن است که میتواند در ارتقاء امنیت ملّی مؤثر باشد. این مسئله با ملاحظات امنیتی که با ظرفیتهای انرژی ایران پیوند دارد، بیان میکند که؛ فرضیه بافی راجع به عمق تأثیرگذاری ظرفیتهای نفت و گاز کشور در تعامل با دیگر کشورها، در همان حال که هنوز چیزی شکل نگرفته است و به صورت توان بالقوه مطرح است، منجر به برآوردهای اشتباه راجع به نوع تعامل کشورهای مقابل نسبت به کشور خواهد شد. این موضوع، در رابطه با پرونده هستهای ایران و تحریم اروپا علیرغم عقیده نیاز اروپا به گاز ایران، نمونهای از این برآوردهای اشتباه است؛ این ارزیابی ناصحیح منجر به عدم پیشبینی تدابیر برای مقابله با آن، و در نتیجه تهدید نسبت به مؤلفههای امنیت ملّی شد.
از لحاظ کلی، ایران نیازی به انتقال لولههای نفت خود از سایر کشورها ندارد و صادرات نفت ایران از طریق خلیج فارس صورت میگیرد. بنابراین ایران در زمینة انتقال نفت خود با مشکلات استراتژیک روبه رو نیست. ولی مجموعهای از لولههای نفت وجود داشت که اگر از ایران رد میشد و با ایران تعامل میشد، حتماً موقعیت بهتری به ایران میداد. اما مبارزۀ طرفهای ذینفع در منطقه برای پیشنهاد نمودن مسیرهای غیر منطقی انتقال انرژی برای کسب نفوذ سیاسی و حفظ سیادت خود بر منطقه همچنان ادامه دارد. موقعیت جغرافیایی ایران که میان دریای خزر و خلیج فارس قرار گرفته است، امکان ادامه یافتن لولههای نفتی از دریای خزر به خلیج فارس و دریای عمان را فراهم میآورد. از این رو سهم کشورمان در میزان و مبادلۀ انرژی در سدۀ بیست و یکم، اهرم مناسبی در دیپلماسی انرژی است. موقعیت بینظیر ژئوپلیتیکی ایران، این امکان را میدهد که به مرکز تجارت و توزیع منطقه تبدیل شود. محور شمال و جنوب ایران محور تولید نفت و گاز و محور شرق و غرب، محور مصرف است که مرکز آن، ایران، میتواند مرکز تجارت قرار بگیرد. لذا مشارکت در شبکۀ خطوط لوله نفت و گاز به اشکال گوناگون میتواند نقش و سهم ایران را در بازار انرژی افزایش دهد.
ایران نه تنها امنترین راه برای صدور نفت از دریای خزر به غرب ژاپن و خاور دور در اختیار می گذارد، بلکه تجربه صد سالۀ ایران در صنایع نفت وگاز، تأسیسات نفتی و گازی، تسهیلات بندری و پالایشگاهها وشبکۀ لولههای نفتی وگازی موجود در ایران امکانات چشمگیری برای صادرکنندگان انرژی منطقۀ خزر فراهم میآورد. شبکهها و مسیرهایی که برای انتقال انرژی این حوزه پیشنهاد شدهاند باید از سرزمینهای کوهستانی بگذرند، از جایی که گروههای قومی گوناگون درگیر مبارزات سیاسی با یکدیگر یا با دولتهای منطقه هستند و امنیّت ضروری برای شبکۀ لولههای مورد نظر را به حداقل میرسانند. ایران با توجه به جایگاه جغرافیایی خود بعنوان یک گزینۀ انکار ناپذیر جهت انتقال لولههای نفت و گاز کشورهای تازه استقلال یافتۀ آسیای مرکزی به بازارهای مصرف مطرح میباشد. این موضوع تا آنجا اهمیت دارد که بنیاد مطالعاتی ((هریتیچ)) در آخرین تحلیل خود که بوسیلۀ تحلیلگران برجستۀ آن ((اریل کوهن))، ((جیمز فیلیپس)) و ((ویلیام چیرانو)) تنظیم شده است به کارکرد ابزاری نفت برای ایران اشاره نموده و اذعان داشتهاند آمریکا فعلاً توان مقابله با آن را ندارد (پهلوانی،عبدالکریم و حیرانی نیا،1387: 446).
فراتر، آنچه در ورای ژئوپلیتیک نفت و گاز خزر- آسیای مرکزی روی داده، امضای شمار زیادی قرار داد سرمایهگذاری در منطقه است که بر اساس آن ایالات متحده توانسته است ادعای داشتن منافع واقعی را در منطقه پیش کشد. این ادعاها، به جای خود، تلاش واشنگتن را برای پر کردن خلاء ژئوپلیتیک برجای مانده از شوروی پیشین یاری میدهد تا بتواند حرف آخر در امور منطقه را از آن خود سازد. در همین راستا بود که ایالات متحده کوشید ایران را در ژئوپلیتیک جدید غرب آسیا منزوی کند. آشکار است که عدم موفقیت ایران در ایجاد هماهنگی با دیگر کشورهای خزر برای سرو سامان دادن به رژیم حقوقی دریای خزر حالت سکوت و سکونی را در نقشآفرینی ایران در ژرفای ژئوپلیتیک شمالیاش داد. از فراز چنین سکوی ژئوپلیتیکی بوده است که ایالات متحدۀ آمریکا کوشید تا راه گسترش ناتو به سوی خزر- آسیای مرکزی آرام آرام به سوی ایجاد ترتیبات امنیتی ویژه خود برای منطقه حرکت کند.
در واقع ایران مى تواند به مانند پلى ما بین خلیج فارس، قفقاز و کشورهاى اروپایى بوده و اقدامات لازم را براى افزایش روند مبادلات به عمل آورد. موقعیت ممتاز ایران جهت انتقال انرژى هنگامى تکامل مىیابد که بسیارى از کشورهاى همسایه ایران و یا در نزدیکى ایران، به عنوان عمدهترین مصرفکنندگان انرژی، نگاه خود را جهت استفاده از آن تنها به طرف ایران متوجه نمودهاند، زیرا ایران داراى امنترین راهها به منابع انرژى بوده و مسیر انتقال آن نیز از نظر عوارض طبیعى، مناسبترین مسیر از نظر انتقال نفت و گاز و صرفهجویى در پول و زمان و همچنین ایمنى صنعتى است. ایران حتى با استفاده از خطوط لوله مىتواند، نفت و گاز خلیج فارس را به سواحل دریاى مازندران انتقال دهد. اهمیت ویژه سرزمینى ایران را مىتوان در قالب پروژههاى در دست اجرا و یا طرحهایى که در آینده مىباید به مرحله اجرا درآید به وضوح دید، این طرحهاى در حال اجرا و طرحهاى آینده به شکلى است که قدرت بلامنازع ایران را به عنوان شاهراه انتقال انرژى مورد تأیید قرار خواهد داد.
ایران با وجود همۀ کارشکنیها به عنوان بخشی از تصویر آیندۀ انرژی و انتقال آن به بازارهای جهانی باقی میماند و انجام معامله بدون آن ممکن نخواهد بود. ایران به عنوان نقش ایفا کننده برتر موقعیت ژئوپولیتیکی انرژی دریای خزر باید به سمتی حرکت کند که توسط همه بازیگران به عنوان حلقه ارتباط دهنده دریای خزر به خلیج فارس مورد شناسایی قرار گیرد. تردیدی نیست که تمهید این شرایط از سوی ایران به ظرفیت چانه زنی در بازار جهانی انرژی و اقتصاد می‌افزاید و نقش او را در ترسیم خط و مشی‌های سیاست‌های منطقه و سیاست بینالملل برجسته میکند. بنابراین، عبور لولههای نفت و گاز حوزة دریای خزر از راهی به جز ایران به شدت موقعیت ژئوپلیتیک کشور را به خطر خواهد انداخت و در دراز مدت میتواند نقش تأثیرگذاری ایران را در معادلات انرژی و اقتصادی منطقه و جهان را کاهش دهد و در نتیجه آسیب پذیری، تأثیرپذیری و نه تأثیرگذاری آن از روند معادلات جهانی تقویت خواهد شد. این درحالی است که عبور لولههای نفت و گاز از ایران فرصتهای ژئوپلیتیک و استراتژیک جدید و حساسی برای ایران فراهم خواهد کرد.تأثیرات امنیتی ژئوپلیتیک عبور لولههای نفت و گاز از مسیر ایران، خود در بهبود روابط سیاسی، تجاری ایران با اروپا و شرق آسیا، کاهش انزوای ایران، تعدیل فشارهای سیاسی و تجاری آمریکا، افزایش قدرت چانه زنی کشور در صحنة روابط بین الملل و افزایش نقش ج.ا.ایران در ترتیبات منطقهای نشان خواهد داد.
در مجموع امیدهای ایران در برخورد با ژئوپلیتیک لولههای نفت و گاز منطقه بوسیلۀ سیاست خصمانۀ آمریکا در زمینۀ محدود کردن ایران در منطقه، همواره سیاست خارجی ایران را در ارتباط با این کشورها تحت تأثیر خود قرار داده است و با توجه به اینکه در شرایط جدید تحولات منطقهای، موقعیت ج.ا.ایران بیش از بقیة کشورهای همجوار خطیر و حساس است؛ و از آنجایی که ایران در منطقه متحد راهبردی و استراتژیک ندارد و آمریکا راهبرد “همه چیز بدون ایران” را در دستور کار دارد، حفظ و بهرهگیری از موقعیت ممتاز ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک ایران، مستلزم سیاستی پیچیده و چند بُعدی با تأکید بر مؤلفههای سیاسی، امنیتی و اقتصادی است. به نظر نمیرسد که این سیاست آمریکایی بر اساس چگونگی پیشرفت مسائل در منطقه پیدا شده و تکامل یافته باشد. این سیاست، ظاهراً ناشی از یک نکتۀ کلی است یعنی اینکه هرگونه درگیری ایران در امور خزر- آسیای مرکزی (منطقۀ ژئوپلیتیکی خودش) مورد پسند ایالات متحده نخواهد بود.
نتیجه گیری
در پایان این پژوهش دانشگاهی، دکتر جواد اطاعت نتیجه گیری خود را به این شرح ارایه کرده است:
« از ویژگی های آغاز هزاره سوم میلادی و عصر حاکمیّت گفتمان ژئواکونومیک، اهمیت یابى اقتصاد در عرصة جهانى است و در این میان انرژیهای فسیلی بویژه نفت به عنوان یکی از مهمترین عناصر اقتصادی مطرح بوده که تا کنون جایگزین مناسبی برای آن پیدا نشده است. در این دوره، ژئوپلیتیک انرژی فصل نوینی از روابط بینالمللی را گشوده است که در آن کانونهای تولید، مصرف و مسیرهای انتقال انرژی و قدرتهای منطقهای اثرگذار لحاظ می شود.
نگاهی به نقشۀ منابع انرژی جهان نشان میدهد که بیش از 70 درصد ذخایر نفت و گاز جهان در هارتلند انرژی جهان واقع شدهاند که ایران در کانون آن قرار دارد. از اینرو تأثیر نفت بر موقعیت جهانی ایران از دو جهت درخور مطالعه است؛ از طرفی ایران با داشتن 9/10درصد از ذخایر نفت و 16درصد از ذخایر گاز جهان، در جایگاه دوم دنیا قرار دارد و از طرف دیگر دو کانون مهم نفت و گاز جهان یعنی خلیج فارس و حوزه دریای خزر را بهم ارتباط میدهد به گونهای که بعنوان هارتلند انرژی جهان شناخته شده است.
موضوع نفت در دو بُعد با امنیت ملّی ایران در ارتباط نزدیک است: نخست در بُعد داخلی و نقشی که نفت و درآمدهای حاصل از آن در اقتصاد ایران دارد به طوری که نفت بیش از 80 درصد درآمدهای ارزی کشور را تأمین مینماید. درآمدهای ارزی ناشی از صدور انرژی ( نفت و گاز) از اصلیترین عوامل قدرت اقتصادی و به تبع آن قدرت ملی ایران محسوب میگردد. اقتصاد ایران در یکصد سال اخیر بر پایه درآمدهای نفتی توسعه یافته است و نوسان این درآمدها تأثیر مستقیم بر رشد اقتصادی و رفتار سیاسی و به دنبال خود امنیت ملّی ایران داشته و خواهد داشت. از سوی دیگر، تسلیم کل اقتصاد داخلی به عاملی که ارزش آن در بیرون این اقتصاد تعیین میشود برنامهریزی بلند مدت برای توسعه اقتصادی را غیر ممکن میسازد و در دورانهای بالا بودن قیمتهای جهانی نفت نیز، رونق کاذب ناشی از این درآمد ضعف و ناکارآیی دولت را استتار مینماید. همچنین سهلالحصول بودن وجود ذخایر نفت و گاز و ارزان بودن آن در ایران، موجب مصرف بیرویه فرآوردههای نفت و گاز طبیعی گردیده است که این امر ( افزایش مصرف داخلی) علاوه بر این که خود یک تهدید در دراز مدت محسوب میشود که میتواند به قطع جریان صادرات نفت و به دنبال خود کاهش نقش ایران در بازی ژئوپلیتیکی انرژی در بازارهای جهانی بیانجامد، موجب آثار ناگوار زیست محیطی نیز هست.
در بُعد بین المللی، در قالب وابستگی متقابل میباشد. یعنی نیاز کشورهای جهان به منابع انرژی ایران، و نیاز ایران به ظرفیتهای صنعتی، فنآوری و اقتصادی کشورهای صنعتی است. به این ترتیب، توسعه صنعت نفت به جهت نیازمندیهای تکنولوژیکی و سرمایهای از یک سو و کمبودهای داخلی و ضعف در تکنولوژی و سرمایه از طرف دیگر، تنها در تعامل و همکاری با کشورهای صاحب این امکانات میسر است. این در حالی است که افزایش تنش بین ایران و نظام بینالملل بویژه آمریکا ، موجب به تأخیر افتادن استفادۀ ایران از موقعیت ژئوپلیتیک و ژئواکونومیکی خود شده است که تداوم وضعیت کنونی و تأخیر در بهرهگیری از سرمایههای ملّی و یا ظرفیتسازی برای تولید و روند نامطلوب میزان سرمایهگذاری و کسب فنآوری روزآمد در صنعت نفت و گاز نسبت به سایر تولیدکنندگان جهان، تهدیدی جدی برای امنیت ملّی به دلیل از دست رفتن جایگاه ایران در اوپک و بازار جهانی نفت و گاز محسوب میگردد.
به این ترتیب، وجهی از ضرورت دیپلماسی انرژی، جلب توجه کشورهای صاحب سرمایه و فنآوری برای انجام سرمایهگذاری در صنعت نفت و گاز محسوب میشود که قادر است علاوه بر قرار گرفتن به عنوان پایهای برای روابط و ابزاری برای پاسخگویی و مواجهه با چالشهای جهانی، به واسطه شکل دادن به وابستگی متقابل، فرصتهای جدیدی را برای ایران خلق کند. این در حالی است که ایران در حال حاضر در عرصه منطقه خلیج فارس و جهان، جایگاه امنیتی متناسب با ذخایر غنی نفت و گاز خود را در اختیار ندارد. از این رو، برای جبران عقب ماندگی های گذشته باید با سرعتی بیشتر از همسایگان به جلب سرمایه و فناوری خارجی مبادرت ورزد. لذا برنامهریزی جهت تحقق این قابلیتها مستلزم نگاهی راهبردی فراتر از نگاه فنّی و اقتصادی به این موضوع است.
همچنین در بُعد بینالمللی نفت یک کالای استراتژیک و مورد نیاز کشورهای مسلّط محسوب میشود و این کشورها برای تأمین و امنیت عرضه نفت مورد نیاز خود نمیتوانند نسبت به کشوری همچون ایران که در کانون بیضی انرژی جهان قرار گرفته است بیتفاوت باشند. بویژه اینکه افزایش شمار کشورهای مصرفکنندۀ نفت بویژه در شرق آسیا، موجب بیشتر شدن رقابت برای کسب این مادۀ حیاتی در دنیا شده است. از اینرو افزایش نقش ایران در بازار جهانی انرژی و تأمین امنیت عرضه آن میتواند به تأمین امنیت ملی ایران کمک کند. برقراری پیوندهای انرژی با کشورهای مهم و تأثیرگذار در نظام بینالملل، افزون بر منافع اقتصادی، منافع امنیتی قابل توجهی برای ایران در بر خواهد داشت. در شرایط کنونی جهان، امنیت و منافع ملی کشورهای نفتخیز، به میزان ایفای نقش آنها در تأمین امنیت جهانی انرژی ربط داده میشود، ایران باید با در نظر گرفتن منافع ملی خود، نقش مناسب را در این زمینه در صحنه بینالمللی برعهده گیرد. هر چند روش یکجانبه‌گرایانه آمریکا مورد مخالفت شدید ایران است و در مورد اروپایی‌ها نیز مشکلات سیاسی اروپایی‌ها با ایران، مانع از عقد قراردادهای درازمدت و سرمایهگذاریهای خیلی حجیم بین طرفین شده است. اما سیاست مطمئن و معقول برای ایران، همکاری درازمدت با اقتصادهای بزرگ آسیایی همچون ژاپن، چین و هند است که طی چند سال اخیر توسعة چشمگیری یافته است.
دولتمردان ایران باید مانع از کاهش نقش ایران در بازار جهانی انرژی و تأمین امنیّت انرژی جهانی باشند و در جهت مخالف، بسترسازی برای سرمایهگذاری خارجی جهت توسعه ظرفیت تولید را مورد توجه قرار دهند. از آنجا که صنعت نفت ایران بدون تعامل با جهان و رقابت با شرکتهای نفتی مشابه سطح جهان قادر به ادامه حیات نیست تلاش برای روزآمد کردن این صنعت از مهمترین مواردی است که باید مورد توجه قرارگیرد. بدیهی است که انزواطلبی و عدم تعامل با جهان و فناوری آن، به افزایش روزافزون فاصله بین صنعت نفت ایران و دیگران خواهد انجامید و با توجه به وابستگی اقتصاد ایران به درآمدهای نفت، حاصلی جز تهدید امنیت ملّی، اتلاف منابع ملّی، بهره‌وری پایین و رو به کاهش و افتادن به چرخه ناتوانی نخواهد داشت.
و در نهایت، با توجه به ایفای نقش اصلی نفت در اقتصاد ایران، ایران باید همگام با جریان اصلی توسعهگرای جهانی، امنیّت خود را در قالب امنیت بینالمللی جستجو نماید و نفت و امنیّت انرژی را به ابزار اعتمادساز، محور تعاملسازنده و موتور توسعه ملّی خود تبدیل کند. به عبارت دیگر، ایران باید ظرفیت انرژی خود را به ابزار اعتمادسازی، تعامل سازنده و دستیابی به توسعه ملی خود تبدیل نماید و جایگاه ایران در تامین امنیت انرژی جهانی را حداقل به سطح ذخایر انرژی خود از ذخایر جهانی نفت و گاز برساند و همواره نسبت به حفظ و توسعه آن با بهرهگیری از سرمایه، فنآوری و بازار جهانی ممارست نماید و نقش نفت و گاز در اقتصاد ملّی را به اصلیترین رکن توسعه پایدار کشور ارتقاء دهد.
نباید فراموش کرد که امنیّت ملّی جمهوری اسلامی ایران به دلیل موقعیت ژئواکونومیک خویش و قرار گرفتن در کانون بیضی انرژی جهان به شدت به ارتباط بینالمللی متصل است و ذاتاً یک واحد سیاسی بینالمللی است. بنابراین باید در سطح بینالمللی و در تعامل با دنیا رفتار نماید تا امنیّت خویش را تأمین نماید. در غیر این صورت سیاستها و اقدامات آن( به دلیل بینالمللی بودنش) عواقبی دارد که به منافع قدرتهای بزرگ جهانی مربوط میشود. از این رو بهترین شیوه جهت تأمین امنیت ملّی ایران همکاری سازنده با جامعۀ جهانی است؛ زیرا طرد قدرتها نیز به صلاح محیط استراتژیک ایران نیست. لذا توجه به این اصل بیان شده مستلزم تعریفی ملّی از امنیت خویش است نه گفتمانی انقلابی از امنیت و معارض با گفتمانهای ملّیِ امنیت دولت- ملتها که زمینه ساز ستیز و در نهایت به انزوای آن ختم می شود».
منابع و مأخذ
منابع و مأخذی که در این پژوهش مورد استفاده قرار گرفته است نیز عبارتند از :
« 1- احمدی،سید عباس و موسوی، الهام سادات. (1385)،نقش انرژی فسیلی در ژئوپلیتیک جهانی انرژی، راهبرد یاس، شمارة 7.
2- ازغندی،علیرضا؛(1379)، روابط خارجی ایران 1357-1320؛ تهران، نشر قومس.
3- اقتصاد انرژی،(1387)، بهینه سازی مصرف انرژی و امنیت ملی، شمارة 105 و 106.
4- امیر احمدی، هوشنگ؛(1375)،گرایشات جدید در سیاست خارجی ایران، مجلۀ گفتگو، شمارۀ 12.
5- برزی عنیف؛(1368)،میلیتاریسم آمریکا بنیاد بردگی معاصر؛ ترجمۀ محمد رخشنده، تهران، انتشارات امیرکبیر.
6- بنجامین،شوادران؛(1352)،خاورمیانه، نفت و قدرتهای بزرگ؛ترجمه عبداحسین شریفیان،تهران، شرکت سهامی کتاب جیبی.
7- پهلوانی، عبدالکریم و حیرانی نیا، جواد؛(1387)،همکاریهای بینالمللی و توسعۀ بخش انرژی (نفت و گاز) جمهوری اسلامی ایران؛ بررسی تجربۀ روسیه؛ فصلنامۀ راهبرد، شمارۀ چهل و هفتم.
8- جفری کمپ و رابرت هارکاوی؛(1383)،جغرافیای استراتژیک خاورمیانه، جلد اول، ترجمه سید مهدی حسینی متین، نشر پژوهشکدۀ مطالعات راهبردی.
9- حسنتاش ،سید غلامحسین(1386)، نفت و سیاستخارجی و دیپلماسی ( اولین میزگرد تخصصی راههای همکاری وزارتنفت و امورخارجه در امورسیاسی و بینالمللی ) ، پاییز 1386.
10- دلدم، اسکندر؛(1368)، تاریخ روابط ایران و آمریکا در روزگار قاجاریه و پهلوی؛ چاپ امین.
11- دیوید.اس.پینتر،(1388) از آموزة نیکسون تا آموزة کارتر: ژئوپلیتیک نفت در دهة 1970؛ مترجمان دکتر جواد اطاعت و حمیدرضا نصرتی، اطلاعات سیاسی- اقتصادی شمارة هفتم و هشتم.
12- رئیس طوسی،رضا؛(1363)، نفت و بحران انرژی؛ سازمان انتشارات کیهان.
13- رحیمی، غلامعلی.( 1388)،آثار کاهش بهای جهانی نفت خام بر سرمایهگذاریها در این صنعت، اطلاعات سیاسی- اقتصادی شمارة هفتم و هشتم.
14- سیف زاده، سید حسین؛(1384)، سیاست خارجی ایران؛ تهران، نشر میزان.
15- فرشاد گهر،ناصر؛(1381)، نفت ایران آغازگر جنگ سرد آمریکا و شوروی؛ پژوهشنامۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، شمارۀ 34.
16- نصری،قدیر.(1380)، نفت و امنیت ملّی جمهوری اسلامی ایران؛ انتشارات پژوهشکدۀ مطالعات راهبردی،1380.
17- کاظم پور اردبیلی ، حسین ، لزوم ارتقاء نقش نفت و گاز در اقتصاد ملی به اصلیترین رکن توسعه پایدار ، در :
http://www.irdiplomacy.ir/index.php?Lang=fa&Page=26&DWritingId=138&Action=DWritingBodyView
18- لودمیلاکولاگنیا.( 1359 ) استیلای امپریالیسم بر ایران؛ ترجمه سیروی ایزدی، تهران، انتشارات علم.
19- ماجد، وحید، سلطانی، ناصر و معینیان جعفر. سرمایهگذاری مستقیم خارجی در کشورهای منطقۀ خلیج فارس و عوامل مؤثر بر آن؛ مجموعه مقالات همایش ملی جایگاه خلیج فارس در تحولات استراتژیک جهان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرمسار، 22 و 23 آبان ماه .1387
20- مجتهدزاده، پیروز و عسگری؛ (1384)،سهراب. جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک؛ (عمومی و ایران)؛ انتشارات دانشگاه پیام نور.
21- مجتهدزاده،پیروز؛(1387)،امنیت آسیای جنوب باختری در ژئوپلیتیک قرن بیست و یکم.؛ فصلنامه مطالعات اوراسیای مرکزی، مرکز مطالعات عالی بینالمللی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، سال اول، شمارۀ 2،.
22- میرترابی، سعید؛(1384)،مسائل نفت ایران؛ تهران، نشر قومس.
23- میرحیدر،دره؛(1377)، قابلتها و محدودیتهای کاربردی جغرافیای سیاسی؛ اطلاعات سیاسی – اقتصادی، شمارۀ 128-127.
24- نژادحسینیان،هادی؛(1384)، همکاریهای منطقهای در زمینه انرژی باعث تحکیم پیوند کشورها شده است، مشعل، شماره 304
25- هاشمیان،مسعود و خادم،فاضله؛(1383)، بینش ژئوپلیتیک آمریکا به خلیج فارس و استراتژیهای این کشور در این منطقه؛ تهران، موسسۀ مطالعات بینالمللی انرژی، گروه پژوهشی اقتصاد سیاسی و حقوقی انرژی.
26- هوشنگ مهدوی، عبدالرضا؛(1380)، سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی 1357-1300؛ تهران، نشر پیکان.
27- واعظی، محمود. الگوی آسیایی امنیت انرژی: مسیری برای همکاری ر ک: www.csr.ir
28- یعقوبی نژاد،علی؛(1373)، رئیس نفت؛ تهران، یادواره کتاب.
29- Bahgat , Gawat (1999) – The Caspian Sea Geopolitical Game : Perspects for the New Millenum – Opec Review , september1999.
30- BP Statistical Review of World Energy June 2009
31- By International Energy Agency,Op.Cit,p.254.
32- http://www.goftman-iran.org.
33- http://www.irpetro.com/newsdetail-253-fa.html
34- Peters , Susanne (2004) – Coercive Western Energy Security Sterategies : “Resource War ’’ as a New Threat to Global Security – Geopolirics 9:1, pp.187-212
35-Toichi, Tsutomu (2003) – Energy Security in Asia and Japanese Policy – Asia-Pacific Review, 10:1, pp. 44 – 51.