شما در حال بازدید از صفحه ساده شده سایت کلمه می باشید. برای دیدن نسخه اصلی اینجا را کلیک کنید.
چکیده : این سخن را که نماز ربطی به سیاست و ماجراهای آن (من جمله انتخابات )ندارد و آنان‌که پس از این ماجراهای سیاسی نماز را کنار گذارده‌اند به نماز معتقد نبوده‌اند، چه‌گونه می‌توان تفسیر کرد؟ دست‌کم می‌توان به دو گونه تفسیر کرد: یکی آن‌که سیاست ربطی به نماز ندارد و ما در هر حال باید نمازمان را بخوانیم. دوم آن‌که نمازمان ربطی به سیاست ندارد و می‌توانیم نمازمان را بخوانیم و هر طور که دل‌مان خواست سیاست‌ورزی (به‌معنای عام کلمه) کنیم. به نظر من هر دو نظر خطا است.
کلمه-حسن محدثی:
“برخی جوانان به من مراجعه می کنند و می‌گویند بعد از حوادث انتخابات ما دیگر نماز را گذاشتیم کنار، این حوادث چه ربطی به نماز دارد؟ اگر کسی به نماز معتقد باشد با این چیزها نماز را کنار نمی‌گذارد. باید حساب حکومت و روحانیت را از اسلام جدا کنیم و اگر نقصی در حکومت است، باید برطرف شود”
(علی مطهری، “باید به مردم فرصت اعتراض می‌دادیم: گفت‌وگوی داغ مطهری با دانشجویان دانشگاه تهران”، پنجشنبه 16 اردیبهشت 1389، روزنامه‌ی شرق، شماره‌ی پیاپی 956، شماره‌ی 32 دوره‌ی جدید، ص1).
مقدمه
اندیشه‌هایی هست که ذهن آدمی را به بازی می‌گیرد و وسوسه‌ی نیرومندی را برای بیان شدن و آفتابی شدن برمی‌انگیزد اما نمی‌توان به‌نحوی مفهوم و شنیدنی بیان‌اش کرد. بیم از آن‌که درست بیان نشود و یا درست دریافته نشود و معنای مورد نظر از دست برود و ای بسا سخن‌ات فهم نادرست پدید آورد، مانع از ابرازش می‌گردد. خلاصه، نمی‌دانی چه‌گونه باید سخن بگویی! لاجرم باید سکوت پیشه کنی تا وقت سخن برسد؛ حقا که سخن وقت دارد! سخن گفتن از “نسبت نماز و سیاست” برای من این‌گونه بود تا این‌که روزنامه‌ی شرق این سخن علی مطهری را در صفحه‌ی اول برجسته کرد.
علی مطهری از معدود اصول‌گرایانی است که تاحدی به برخی اصول پای‌بند است و این چنین خصلتی احترام قلبی آدمی را برمی‌انگیزد؛ ولو آن‌که من با بسیاری از اصول و افکارش مخالف باشم. بررسی مواضع و دیدگاه‌های او در یک‌سال اخیر نشان می‌دهد که علی مطهری –نماینده‌ی محترم تهران- اصول و ارزش‌هایی دارد و می‌کوشد (یعنی جهد می‌کند و این جهد کردن آشکار است) بدان‌ها پای‌بند باشد؛ این‌که چه‌قدر موفق است داستان دیگری است. من البته صریح می‌گویم که در لابلای گفته‌هایش، ناگفته‌هایی را می‌خوانم و از آن‌ها بیش‌تر لذت می‌برم؛ چه هر کسی ناگفته‌هایی دارد.
اما علی مطهری در این یک‌سال اخیر سخنانی را بر زبان آورده است که هیچ اصول‌گرای دیگری بر زبان نمی‌آورد و این نشان از همان پای‌بندی به اصول و ارزش‌هایی معین دارد. چندین بار خواستم از او تمجید کنم؛ به خاطر صداقت‌اش و پای‌بندی کمابیش‌اش به برخی اصول! اما هر بار گویا انگیزه‌هایم برای بر زبان آوردن این تمجید کافی نبود. اما وقتی سخن تأمل‌برانگیز او را در باب نسبت نماز و انتخابات و نسبت اسلام و روحانیت و حکومت خواندم، دیگر نتوانستم ننویسم و از او تمجید نکنم؛ زیرا چه بسیار کسان که مسؤول‌اند و می‌بایست سخن بگویند و مسائل و مشکلات موجود را مورد نقد قرار دهند اما جریده می‌روند و گذرگاه عافیت طلب می‌کنند و مطهری چنین نمی‌کند و قدری صداقت دارد و لذا شایسته‌ی ستایش و تمجید است؛ ولو آن‌که ناقص و گاه یک‌جانبه سخن می‌گوید. اما پس از این تمجید، قصد دارم بدان وسوسه‌ی نیرومند یعنی سخن گفتن از نسبت نماز و سیاست پاسخ دهم و از علی مطهری که من به‌خاطر صراحت و شجاعت‌اش در بیان برخی مسائل و مشکلات موجود جامعه، امکان ورود به این بحث را یافته‌ام، سپاس‌گزاری می‌کنم.
ناگفته‌های سخن علی مطهری
نقل قول فوق سخنانی است که علی مطهری بر زبان آورده است. اما در لابلای گفته‌های ایشان، من ناگفته‌های زیر را می‌خوانم:
1. نماز ربطی به سیاست و ماجراهای آن (من جمله انتخابات) ندارد؛ آنان‌که پس از این ماجراهای سیاسی نماز را کنار گذارده‌اند به نماز معتقد نبوده‌اند.
2. اسلام را منهای حکومت باید ارزیابی کرد و آن‌چه به نام “حکومت اسلامی” انجام می‌شود، ربطی به اسلام ندارد؛ یا دست‌کم فقط کارهای خوب “حکومت اسلامی” مربوط به اسلام می‌شود!
3. اسلام را جدای از روحانیت باید ارزیابی کرد و آن‌چه روحانیت انجام می‌دهد ربطی به اسلام ندارد (این مدعا چه‌قدر به تز “اسلام منهای روحانیت” دکتر علی شریعتی نزدیک است!)؛ یا دست‌کم فقط اقدامات پسندیده و مطلوب روحانیت به اسلام مربوط است!
اما همه‌ی این مدعاها از نظر من مناقشه‌برانگیز و غیرقابل قبول است؛ هر یک بنا بر وجهی و بر اساس دلالتی از دلالت‌ها که در آن‌ها نهفته است. البته، در اینجا فقط مدعای نخست را مورد بررسی قرار خواهم داد و در باب نسبت نماز و سیاست سخن خواهم گفت؛ هر چند که دو مدعای دیگر نیز جای بحث و بررسی دارند و بسیار مهم‌اند.
مدخلیت اجتماعی-سیاسی دین: از مدخلیت تام تا عدم مدخلیت
من علاقه‌مند نیستم که بحث‌ام، یک بحث سیاسی صرف تلقی شود بلکه امید دارم عالمان دینی و دیگر صاحب‌‌نظران به این موضوع وارد شوند و اگر خطایی در برداشت‌های من می‌یابند، بر من منت نهند و یادآوری کنند و توضیح دهند. موضوع مدخلیت اجتماعی-سیاسی دین را (یعنی نقشی را که انتظار می‌رود دین در به‌بود و تحول شرایط اجتماعی-سیاسی انسان‌ها و فراهم ساختن شرایط عادلانه و انسانی ایفا کند) مثل بسیاری از افکار دیگر، از علی شریعتی –معلم و متفکر بزرگ دینی- آموخته‌ام. شریعتی در موارد زیادی از لزوم مدخلیت داشتن اجتماعی-سیاسی دین سخن گفته است و دین فاقد چنین مدخلیتی را آشکارا طرد کرده است.
او حتا معتقد است که یکی از علل اصلی و شاید مهم‌ترین علت روی‌آوری به اسلام در طول تاریخ آن، همین مدخلیت داشتن‌اش بوده است. بنابراین، برخی از دین‌داران طالب مدخلیت اجتماعی-سیاسی تام دین هستند و برخی از دین‌داران (هم‌چون سکولاریست‌ها) نیز دینی را می‌پسندند که هیچ مدخلیت اجتماعی-سیاسی نداشته باشد و هیچ نقشی در ساختن نظم اجتماعی-سیاسی ایفا نکند. اما به نظر من طلب مدخلیت تام اجتماعی-سیاسی از دین، دین را به ابعاد اجتماعی-سیاسی آن فرومی‌کاهد و در مقابل، طلب عدم‌مدخلیت اجتماعی-سیاسی از دین، آن را به امری شخصی و باطنی فرومی‌کاهد.
این دو نوع گرایش به دنبال هم شکل می‌گیرد. وقتی که گرایش مطالبه‌ی مدخلیت اجتماعی-سیاسی تام غلبه می‌کند و محقق می‌شود، به‌تدریج به آسیب‌هایی در جامعه می‌انجامد که در نهایت، گرایش دوم یعنی گرایش به کنار نهادن دین از نظم اجتماعی-سیاسی را تقویت می‌کند. من مدافع مدخلیت اجتماعی-سیاسی نسبی دین هستم و گمان می‌کنم اسلام نیز از چنین مدخلیتی سخن می‌گوید. این نکته را با تمرکز بر نماز –به‌عنوان عملی عبادی- کمی بیش‌تر توضیح می‌دهم تا مقصودم را رساتر بیان کرده باشم.
نماز مدخلیت‌دار یا فاقد مدخلیت؟
دکتر علی شریعتی چنان بر مدخلیت اجتماعی-سیاسی دین تأکید می‌کند که می‌توان آن را مدخلیت تام نامید؛ به همین جهت هم می‌توان دین مطلوب او را بیش‌تر دین سرخ خواند. به‌عنوان مثال، می‌گوید: “وقتي در صحنه حق و باطل نيستي، وقتي كه شاهد عصر خودت و شهيد حق و باطل جامعه‌ات نيستي، هركجا كه مي‌خواهي باش، چه به نماز ايستاده باشي، چه به شراب نشسته باشي، هر دو يكي است” (علی شریعتی، پس از شهادت)؛ زیرا غیر از این که تاریخ و زندگی را ساده‌سازانه می‌بیند و به دو قطب حق و باطل محض تقلیل می‌دهد، از مدخلیت اجتماعی-سیاسی تام نماز سخن می‌گوید. اما به نظر من در بینش قرآنی، نماز و به‌‌طور کلی عبادات می‌بایست در زندگی اجتماعی-سیاسی مدخلیت نسبی داشته باشند: یعنی یک مسلمان باید نسبتی معنادار بین نماز و عمل اجتماعی-سیاسی خود برقرار کند.
مثلا نمی‌شود نماز خواند اما با ستم‌گر هم هم‌کاری کرد و عمله‌ی ظلم شد. اما بسیار فرق است میان کسی که هنوز ستم‌گر را نشناخته است و کسی که اصلا برایش همه‌ی اینها علی‌السویه است. پس می‌توان در صحنه‌ی مشخص و معین حق و باطل بنا به دلایل گوناگون حضور نداشت اما هنوز نماز معنادار و موجه خواند. هیچ جریان و شخصی، چکیده و عصاره‌ی حق و باطل نیست و حق و باطل هم متکثر‌اند. اما اگر کسی یکی از مظاهر حق و باطل را در زما ن خود بشناسد و بخواهد به نماز پناه ببرد تا از صحنه غایب شود، روشن است که آن‌که به چنین نمازی می‌نشیند، پست‌تر از کسی است که بدون شناخت حق و باطل در بزم شراب نشسته است.
اما این سخن را که نماز ربطی به سیاست و ماجراهای آن (من جمله انتخابات ( ندارد و آنان‌که پس از این ماجراهای سیاسی نماز را کنار گذارده‌اند به نماز معتقد نبوده‌اند، چه‌گونه می‌توان تفسیر کرد؟ دست‌کم می‌توان به دو گونه تفسیر کرد: یکی آن‌که سیاست ربطی به نماز ندارد و ما در هر حال باید نمازمان را بخوانیم. دوم آن‌که نمازمان ربطی به سیاست ندارد و می‌توانیم نمازمان را بخوانیم و هر طور که دل‌مان خواست سیاست‌ورزی (به‌معنای عام کلمه) کنیم. به نظر من هر دو نظر خطا است.
سخن حکیمانه‌ی مر حوم مدرس که “سیاست ما عین دیانت ماست و دیانت ما عین سیاست ما” از مدخلیت متقابل دین و سیاست سخن می‌گوید؛ فارغ از این که خود او چه مقصودی داشته است. به‌گمان من این سخن آن‌چنان اهمیت دارد که می‌تواند مبنایی فکری برای پرورش نوع خاصی از اندیشه‌ی دینی باشد. علی مطهری در حقیقت مدخلیت متقابل دین و سیاست را نفی می‌کند و گویا معتقد است که در سیاست هر چه روی دهد، باز هم می‌توان به‌نحو سابق دین‌ورزی کرد!
به‌عبارت دیگر، سخن او دال بر گسستگی میان این دو عرصه است. از قضا جوانانی نیز به بنده رجوع کرده‌اند و گفته‌اند نسبت به همه چیز شک کرده‌اند و دیگر نمی‌توانند نماز بخوانند. برخی عالمان نیز از وقوع چنین پدیده‌ای خبر داده‌اند [1]. وقتی که کسی می‌گوید پس از این ماجراهای سیاسی دیگر نمی‌تواند نماز بخواند به این معنا است که او عملا مدخلیت متقابلی بین این دو حس می‌کند و رابطه‌ای میان سیاست و نماز و عبادات‌اش می‌بیند. در واقع، وقتی هم‌خوانی این دو به‌هم می‌خورد، او در دین‌ورزی خود دچار بحران می‌شود. در حقیقت، او از واقعیتی در زندگی خود خبر می‌دهد. پس نمی‌توان بدوا گفت که هیچ ربطی میان سیاست و نماز وجود ندارد و لابد تو در دین‌داری و اعتقادات‌ات مشکل یا ضعفی داري! این واقعیتی است که اغلب رخ می‌دهد و میان این دو نا‌هم‌سازی و تضاد پدید می‌آید و فرد دین‌دار، دچار آشوب و بحران در دین‌داری خود می‌گردد. راه‌حل آن را نباید در نفی این مدخلیت متقابل جست بلکه راه‌حل آن بازتفسیر مجدد دین‌داری و سیاست‌ورزی و نسبت میان این دو است.
قرآن و دو نوع مدخلیت نماز
به نظر می‌رسد می‌توان از آیات قرآن دو نوع مدخلیت را برای اعمال عبادی و از جمله نماز استنباط کرد: 1) مدخلیت سلبی که به معنی آن است که انجام عبادات و از جمله نماز ما را از انجام اعمال نادرست باز می‌دارد و در واقع، می‌بایست بازدارد. این همان مدخلیت سلبی نماز است: “و أقم‌الصلوه ان‌الصلاه تنهی عن الفحشا و المنکر”. “نماز را برپادار، که نماز از کار زشت و ناپسند باز می‌دارد” (آیه‌ی 45 سوره‌ی عنکبوت، قرآن مجید، ترجمه‌ی استاد محمدمهدی فولادوند). 2) مدخلیت ایجابی: انجام عبادات می‌بایست به عمل صالح منتهی شود. بنابراین، به نظر می‌رسد نمازی که به عمل صالح منتهی نشود نیز قابل قبول نیست. “فویل للمصلین. الذین هم عن صلاتهم ساهون. الذین هم یرائون. و یمنعون الماعون”. “پس وای بر نمازگزارانی که از نمازشان غافلند؛ آنان که ریا می‌کنند، و از [دادن] زکات [و وسایل و مایحتاج خانه] خودداری می‌ورزند” (آیات 4 تا 7 سوره‌ی ماعون، همان). در سوره‌ی مدّثر نیز کسانی که به دوزخ (سَقَر) درافتاده‌اند دلیل آن را چنین اعلام می‌کنند: “ماسَلَکُم فی سَقَر. قالوا لم نَکُ من المصلین. و لَم نک نُطعِمُ المِسکین …” (آیات 42 تا 44). “چه چیز شما را در آتش [سقر] درآورد؟ گویند: “از نمازگزاران نبودیم، و بینوایان را غذا نمی‌دادیم”، …” (ترجمه‌ی آیات 42 تا 44 سوره‌ی مدثر، همان). این آیات حاکی از آن است که نمازگزاردن می‌بایست به انجام عمل صالح منتهی شود.
بدین‌ترتیب، به نظر می‌رسد -همان‌طور که ایمانوئل کانت می‌گوید- عبادات مقدمه‌ی عمل صالح‌اند نه خود عمل صالح: “باری، دعا و نماز و کلیسا رفتن فقط باید به مردم برای پیشرفت نیروی تازه و جرأت عطا کند. یا این اعمال باید زبانِ حال قلبی آکنده از وظیفه‌شناسی باشد. اینها نه اعمال صالح بلکه تمهیداتی برای اعمال صالحند” (ایمانوئل کانت 1374: 153؛ تعلیم و تربیت: اندیشه‌هایی دربارة آموزش و پرورش. تهران: مؤسسه‌ی انتشارات و چاپ دانشگاه تهران). بنابراین، اگر نمازگزاردن‌مان فاقد مدخلیت سلبی و ایجابی باشد، نمازمان نماز بی‌خاصیتی است.
نتیجه
در اینجا به موضوع نسبت روحانیت و حکومت دینی با اسلام که علی مطهری بدان پرداخته است، نپرداخته‌ام تا نوشته‌ام طولانی نگردد. پس پرداختن به آن مجال دیگری می‌طلبد. اما آن قدر که به این موضوع مربوط است باید بگویم که این مدعایی شگفت‌انگیز است که علی مطهری و هم‌فکران‌اش مطرح می‌کنند: از یک سو حکومت اسلامی را متکفل و متولی اسلام و روحانیت را دارنده‌ی حقیقت دین و یگانه پاس‌دار دین معرفی می‌کنند و از سوی دیگر، در زمان ارزیابی از ما می‌خواهند که “حساب حکومت و روحانیت را از اسلام جدا کنیم”. از یک سو سرنوشت اسلام را به روحانیت و حکومت گره می‌زنند و از سوی دیگر می‌خواهند آن‌ها در مقام ارزیابی به هم گره نخورند! درست مثل این‌که کسی بخواهد در مسابقه شرکت کند اما هیچ‌گاه باخت را نپذیرد و فقط برنده شود!
باری، چنان‌چه نماز بدون مدخلیت اجتماعی-سیاسی باشد، یعنی نمازی که منجر به احتراز از بدی و منتهی به انجام عمل صالح نشود، فاقد ارزش است. میان نمازگزاردن انسان دین‌دار و سیاست‌ورزی‌اش پیوندی متقابل و ناگسستنی وجود دارد؛ همان‌طور که میان قلمروهای مختلف زندگی پیوندی ناگسستنی وجود دارد. وانگهی، انسان از دیدگاه قرآنی می‌بایست به همه‌ی حالات زندگی‌اش و به همه‌ی فعالیت‌هایش معنایی دینی بدهد.
به تعبیر علی شریعتی در نان همان‌قدر خدا هست که در نماز (نقل به مضمون) و به تعبیر چارلز دیویس متأله انتقادی مسیحی، “سیاست همان‌قدر می‌تواند فعالیتی دینی باشد که نماز متأملانه هست” (دیویس 1387: 251؛ دین و ساختن جامعه: جستارهایی در الهیات اجتماعی. ترجمه‌ی حسن محدثی و حسین باب‌الحوائجی، تهران: نشر یادآوران). پس اگر از این منظر بنگریم، نمی‌توانیم از افراد انتظار داشته باشیم که بی‌توجه به آن‌چه در عرصه‌ی اجتماعی-سیاسی می‌گذرد، دین‌داری خود را به‌همان نحو پیشین دنبال کنند؛ زیرا این انتظار هم با آن‌چه در عمل جریان دارد، مغایر است و هم با آن‌چه از مؤمن مسلمان انتظار می‌رود در تضاد است. به‌عنوان مثال، مسلمان نمی‌تواند ستم‌گری را شاهد باشد و نمازگزاردن‌اش دگرگون نشود. وقتی که نمازگزاردن مسلمان از آن‌چه در بیرون رخ می‌دهد، تأثیری نپذیرد باید در خودش و نمازگزادن‌اش تشکیک و تردید روا دارد.
وقتی که در آن بیرون یعنی در اجتماع و سیاست ماجراهای بزرگ رخ می‌دهد و این ماجرا وارد تجربه‌ی زیسته‌ی آدمیان می‌شود، و بحرانی فراگیر تجربه می‌شود، و افراد در این شرایط بحرانی می‌زیند، دین‌داری‌شان نیز از آن بی‌نصیب نمی‌ماند. در چنین شرایطی افرادی که در زندگی دینی خود دچار بحران شده‌اند، نیازمند تفسیر و برداشت تازه‌ای از دین و نوع جدیدی از دین‌ورزی هستند که مغایر با برداشت و تفسیر دینی و دین‌ورزی پیشین‌شان است. پس قابل انتظار است که کسانی به ما رجوع کنند و بگویند:”بعد از حوادث انتخابات ما دیگر نماز را گذاشتیم کنار”.
پی‌نوشت
1. به‌عنوان مثال، استاد محمد مجتهدشبستری در طی یک سخن‌رانی گفته اند:”در جامعه ما اوضاع و احوال سیاسی و اجتماعی موجب شده عده زیادی از نسل جوان از هر چه رنگ دین و خدا دارد، دلزده و مأیوس شوند، هر وقت یك سلسله بحث‌های سیاسی و اجتماعی از منظر دین مطرح می‌شود، تا حدودی با استقبال مواجه می‌شود، ولی وقتی درباره آن مسائل اصلی كه اركان اساسی ادیان بزرگ دنیاست، مانند مسأله خدا، دعا، نیایش، استغفار و معنویات دیگر بحث می‌شود، با استقبال كمتری مواجه می‌شود. فكر می‌كنم علت چنین وضعی آن است كه این مفاهیم در جامعه ما به صورتی خشن و غیر قابل قبول مطرح می‌شوند و با تجربه‌هایی مخرب همراه شده‌اند. ما امروز نیاز شدید داریم از منظری دیگر به آن‌ها بپردازیم” (محمد مجتهدشبستری، “معنای دعا در قرآن”)